Το πόσο ετεροκαθοριζόμενες είναι οι ελληνοτουρκικές σχέσεις από τις επιδιώξεις των κυρίαρχων κάθε φορά ιμπεριαλιστικών δυνάμεων φαίνεται από την πορεία τους και τις διακυμάνσεις τους κατά την περίοδο που άρχισε με τη λήξη του Β Παγκόσμιου πολέμου και φθάνει μέχρι τις μέρες μας. Η περίοδος αυτή χωρίζεται σε τρεις φάσεις. Η πρώτη μέχρι το 1974, η δεύτερη μέχρι τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης και η τρίτη μέχρι σήμερα. Ωστόσο, η πιο πολυκύμαντη είναι η πρώτη.

Οι ανάγκες του ΝΑΤΟ είναι αυτές που καθορίζουν το επίπεδο των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Οταν χρειάζεται η προσέγγιση τότε αυτή γίνεται χωρίς αντιδράσεις. Οταν οι ανάγκες επιβάλλουν μια διαρκή πορεία ανταγωνισμού που να οδηγεί μέχρι σε ελεγχόμενες κρίσεις, το ΝΑΤΟ ξέρει να τις επιβάλλει. Η περίοδος αυτή στην έναρξή της σηματοδοτείται με την ένταξη της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ το 1952 και στη συνέχεια της Τουρκίας. Η εδραίωση της εξάρτησης και των δύο χωρών από τη Δύση επέβαλε τη συνεχή καλλιέργεια στο εσωτερικό τους του μπαμπούλα του "κομμουνιστικού κινδύνου", ώστε να δικαιολογείται η ένταξή τους στο ΝΑΤΟ και η παραμονή τους σ' αυτό. Γρήγορα άρχισαν να εμφανίζονται κάποια σύννεφα που έγιναν ιδιαίτερα πυκνά στα μέσα της δεκαετίας του '50 μαζί με την εμφάνιση του κυπριακού προβλήματος. Ολος αυτός ο ανταγωνισμός είχε ως αποτέλεσμα, κατά τη διάρκεια του λεγομένου ψυχρού πολέμου, η Ελλάδα και η Τουρκία να εξοπλίζονται διαρκώς όλο και πιο βαριά, για να παίζουν και οι δυο το ρόλο που τους είχε ανατεθεί στα πλαίσια της ΝΑΤΟικής συμμαχίας.

Τα όποια γεγονότα έλαβαν χώρα αυτή την περίοδο επιβεβαιώνουν τα παραπάνω. Το 1955 με την ανοχή των Αμερικανών και των Αγγλων, όταν το Κυπριακό έβγαινε στο προσκήνιο οι Τούρκοι μεθοδεύουν την εκδίωξη του ελληνικού στοιχείου από την Κωνσταντινούπολη και τα νησιά Ιμβρο και Τένεδο, ενώ από τις αρχές της δεκαετίας του '60 αρχίζουν να δημιουργούνται προβλήματα που φθάνουν μέχρι τις μέρες μας. Το 1964 και το 1967 με αφορμή το Κυπριακό οι δύο χώρες έδειξαν να φθάνουν στα πρόθυρα του πολέμου. Η δεκαετία το '70 θεωρείται σταθμός στην πορεία των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Την περίοδο αυτή εκδηλώνεται με εκρηκτικό τρόπο το σύνολο των τουρκικών διεκδικήσεων και κατ' επέκταση των προβλημάτων μεταξύ των δύο χωρών.

Η τακτική του "διαίρει και βασίλευε" βρίσκει την καλύτερη εφαρμογή της. Δεν υπάρχει καμία στιγμή των ελληνοτουρκικών σχέσεων την περίοδο αυτή, που ο αμερικανικός παράγοντας να μην έπαιξε συγκεκριμένο ρόλο στην πορεία τους και να μην την εκμεταλλεύτηκε προς όφελός του. Είναι η περίοδος που τα εδάφη και των δύο χωρών γεμίζουν στρατιωτικές βάσεις και κάθε είδους στρατιωτικές εγκαταστάσεις στα πλαίσια της περικύκλωσης της Σοβιετικής Ενωσης.

Δύο είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της τουρκικής πολιτικής σε αυτή τη φάση. Πρόκειται για τις δύο τακτικές που έθεσαν παράλληλα σε εφαρμογή. Η μια εκδηλώνεται με μια πολυμέτωπη εκστρατεία αμφισβήτησης ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και η άλλη με την ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας στα δυτικά παράλια της Τουρκίας με τη δημιουργία της λεγόμενης στρατιάς του Αιγαίου. Το 1973 η τουρκική εφημερίδα της κυβέρνησης δημοσιεύει χάρτη, στον οποίο, χωρίς να λαμβάνονται καθόλου υπόψη τα ελληνικά νησιά, σημειώνονται τα όρια της τουρκικής υφαλοκρηπίδας στη μέση του Αιγαίου.

Δεν πρέπει να παραβλέπεται ότι πολλά από τα προβλήματα που εμφανίζονται από την Τουρκία είναι απόρροια της λειτουργίας και των δύο χωρών στα πλαίσια του ΝΑΤΟ. Μάλιστα, ορισμένα από αυτά έχουν και προϊστορία που ανάγεται στη δεκαετία του '50. Το θέμα π.χ. του επιχειρησιακού ελέγχου στο Αιγαίο πρωτοεμφανίστηκε το 1962 οπότε το ΝΑΤΟ καθόρισε τα όρια των περιοχών έγκαιρης προειδοποίησης. Με το εγχειρίδιο του ΝΑΤΟ ASM 355 - 1 παραχωρήθηκε στην Τουρκία στο 1ο Τουρκικό ATAF η επιτήρησή του εναέριου χώρου και ορισμένων νησιών του Ανατολικού Αιγαίου. Οι πρώτες μαζικές παραβιάσεις εκδηλώθηκαν τα χρόνια εκείνα στα Δωδεκάνησα. Τα επόμενα χρόνια τροποποιήθηκε αυτή η απόφαση, όσον αφορά την έγκαιρη προειδοποίηση, και η ελληνική αρμοδιότητα κάλυπτε όλο το Αιγαίο, Το θέμα της αεράμυνας όμως έμεινε ανοιχτό.

Η τουρκική εκστρατεία αμφισβήτησης ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στο Αιγαίο πήρε συστηματικό χαρακτήρα το 1973. Το σοβαρότερο αντικείμενο διεκδίκησης αποτέλεσε η υφαλοκρηπίδα, με άμεσο στόχο την απόκτηση δικαιωμάτων εκμετάλλευσης πιθανών κοιτασμάτων πετρελαίου και στρατηγικό στόχο την αμφισβήτηση του νομικού καθεστώτος των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και την τελική διχοτόμησή του. Ετσι τον Νοέμβρη του 1973 δημοσιεύτηκε στην τουρκική εφημερίδα της κυβέρνησης διάταγμα που παραχωρούσε σε τουρκική εταιρία πετρελαίων την άδεια αναζήτησης πετρελαίου σε περιοχή του Βόρειου Αιγαίου, που ανήκει στην ελληνική υφαλοκρηπίδα. Ακολούθησε σειρά πράξεων εφαρμογής αυτής της απόφασης, όπως η έξοδος στις αρχές Ιούνη του 1974 πλοίου ερευνών, ενώ δύο μέρες πριν την εισβολή στην Κύπρο η Τουρκία παραχωρεί νέες άδειες έρευνας και εκμετάλλευσης σε περιοχές του Νοτιοανατολικού Αιγαίου και των Δωδεκανήσων.