Ο Μενέλαος Λουντέμης σε ηλικία 23 ετών (αρχείο Κούλη Ζαμπαθά)

Στις 13 Μάρτη 1956 ο Μενέλαος Λουντέμης (ψευδώνυμο του Δημήτρη Βαλασιάδη, 14 Γενάρη 1912 - 22 Γενάρη 1977) οδηγείται σε δίκη για τη συλλογή διηγημάτων του «Βουρκωμένες Μέρες» (εκδόσεις «Ο Σύγχρονος», Ιούνης 1953). Το συγκεκριμένο βιβλίο είναι το πρώτο των τότε νεοπαγών εκδόσεων, εξ ου και η διαφήμιση:

«Θα προσφέρουν στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό τα αριστουργήματα της νεοελληνικής και ξένης λογοτεχνίας σε καλοτυπωμένους ογκώδεις τόμους και με μικρή τιμή πωλήσεως».

Την είδηση την αλιεύουμε από την προδικτατορική εφημερίδα «Η Αυγή» (Κυριακή 11 Μάρτη 1956). Ιδού πώς την παρουσιάζει:

Υπέρτιτλος: «ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΟΣ Ο ΔΙΩΓΜΟΣ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ»

Τίτλος: «Η ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΛΟΥΝΤΕΜΗ»

Υπότιτλος: «Κατηγορείται "επί εσχάτη προδοσία" γιατί στα διηγήματά του "υπαινίσσεται το αναμορφωτήριον Μακρονήσου" και "παριστάνει ως διεφθαρμένην την εύπορον τάξιν"!»

Προτού όμως αναφερθούμε εκτενώς στο επίμαχο βιβλίο, που έσυρε τον εξόριστο συγγραφέα από τον Αη Στράτη, τον τόπο μαρτυρίου, στο αστικό δικαστήριο της πρωτεύουσας των καταδικαστικών αποφάσεων, ας ανατρέξουμε στις προ του εκτοπισμού μέρες του προοδευτικού και πρωτοπόρου συγγραφέα των φτωχών ανθρώπων του μεροκάματου.

Οδηγός, η γραμμένη με συναίσθημα βιογραφία του, από έναν δικό του άνθρωπο, τον συγγραφέα Κούλη Ζαμπαθά (1905 - 1975). Ας μεταφέρουμε την ατμόσφαιρα της εποχής, μέσα από τις σελίδες του έργου «Ο Μενέλαος Λουντέμης και το Πορτραίτο μιας Εποχής» (εκδόσεις «Πηγή», Θεσσαλονίκη, 2022). Μεταφερόμαστε στο τυπογραφείο και στις εκδόσεις Αριστείδη Ν. Μαυρίδη, όπου συχνάζουν μια ομάδα νέων συγγραφέων, με σημείο αναφοράς τη «Φιλολογική Πρωτοχρονιά», που προετοιμάζεται να κυκλοφορήσει διπλή για τις χρονιές 1945 και 1946. Ακούγεται σαν τραγούδι ο λόγος του αγωνιστή βιογράφου:

Ο συγγραφέας Κούλης Ζαμπαθάς, αδελφικός φίλος του

Στριμωγμένες, μια "Βικτώρια" και μια κοφτική μηχανή σ' ένα παλιό μοντέλο, αφήνουνε τόσο χώρο όσο να χωράει ένα γραφείο και δυο καρέκλες. (...) Ο Γιάγκος ο Πιερίδης, ο ταχτικότερος μεσημεριανός πελάτης τούτης της τρύπας που λεγόταν "Εκδοτικός Οίκος Μαυρίδη", ήταν ο μυστικοσύμβουλος του εκδότη για την εμφάνιση της "Φιλολογικής", για την ύλη της και για τα κάθε λογής καθέκαστα του Αριστείδη, εμπορικά, ερωτικά και τράβα κορδέλα...».

Μέσα σ' αυτήν τη φασαριόζικη ατμόσφαιρα, όπου η λογοτεχνία συνυπάρχει με ιδιαιτερότητες της κάθε συγγραφικής ιδιοσυγκρασίας, ο 34χρονος Μενέλαος είναι σκυμμένος πάνω από το ποίημά του, «Μαρτυρικά Νειάτα», που το διορθώνει για να πάρει τον δρόμο για τις υπό έκδοση σελίδες της «Φιλολογικής Πρωτοχρονιάς».

Πίσω από το προσκήνιο των συναντήσεων για τα Γράμματα και τις Τέχνες, που κάνει στιγμιαία το μυαλό να «ξεχνιέται», στο παρασκήνιο σκηνοθετούν οι κατασταλτικοί μηχανισμοί του αστικού κράτους. Ετσι, όταν έρθει το καλοκαίρι, παρά το μεγάλο φως του πρώτου μήνα του θέρους, σ' αυτήν την παρέα αρχίζει να πέφτει σκοτάδι.

«Ο εμφύλιος πόλεμος άρχισε», αφηγείται ο Κούλης Ζαμπαθάς. Η κυβέρνηση Τσαλδάρη καταθέτει ψήφισμα στη Βουλή «περί μέτρων τάξεως». Στις 16 Ιούνη 1946 ο «Ριζοσπάστης» δημοσιεύει πρωτοσέλιδο μανιφέστο - διαμαρτυρία, με υπέρτιτλο «ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΩΝ ΦΑΣΙΣΤΙΚΩΝ ΜΕΤΡΩΝ» και τίτλο «Ο ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΚΑΛΕΙ ΣΤΗΝ ΠΡΟΑΣΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΑΘΟΥ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ».«Η φωτογραφία του Αγγελου Σικελιανού», σχολιάζει ο βιογράφος του καρδιακού φίλου και συντρόφου, «που το σύνταξε και το υπόγραψε πρώτος, ύστερα από προτροπή του Μενέλαου και μιας δικής μας επιτροπής, φιγουράρει ανάμεσα σε τούτο το κείμενο». Ενα χαρακτηριστικό απόσπασμά του, το οποίο υπογράφεται από πλειάδα συγγραφέων και καλλιτεχνών:

Το εξώφυλλο της βιογραφίας «Ο Μενέλαος Λουντέμης και το Πορτραίτο μιας Εποχής»

Κατά τη μακραίωνη πολιτική ιστορία μας η εκτελεστική εξουσία ποτέ δεν εμφανίστηκε στην ελληνική συνείδηση της πολιτείας ως δικαιούμενη να υπεξαιρέσει το προβάδισμα στις ενέργειές της, είτε από την αξιοπρέπεια του συνόλου, είτε από τις στοιχειώδεις του Ελληνα πολίτη ελευθερίες (ελευθερία του συνέρχεσθαι, ελευθερία της σκέψης και του Τύπου), είτε από την αδιαφιλονίκητη ιερότητα του οικογενειακού ασύλου».

«(...) Ο ελληνικός πνευματικός μας κόσμος, συσσωματωμένος τη στιγμή αυτή σε μια και μόνη οργανική συνείδηση και σ' ένα μόνο ιστορικό του χρέος, την προάσπιση του ΥΠΕΡΤΑΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΜΑΣ ΑΓΑΘΟΥ (...) υψώνει ομόθυμη φωνή διαμαρτυρίας για τους σκοπούς και για το πνεύμα του σημερινού υπό συζήτηση ψηφίσματος».

Μετά τη δημοσίευση αυτού του κειμένου, αι αρχαί βάλαν στο μάτι τον ενορχηστρωτή του, τον συγγραφέα Λουντέμη. «Για τούτο το μανιφέστο και για την αγάπη του στους φτωχούς και στους αδικημένους», θυμάται ο Κούλης Ζαμπαθάς, «ο Μενέλαος βρισκόταν στα μπουντρούμια της Ασφάλειας και του τμήματος Μεταγωγών της οδού Νικοδήμου».

Και η κατάληξη; Δεν πρέπει να διαθέτουμε όσφρηση... ντετέκτιβ. Πάλι με τα λόγια του επιστήθιου φίλου:

Ο μεγάλος τίτλος της πρώτης έκδοσης της συλλογής διηγημάτων «Βουρκωμένες Μέρες»

Συνεχίζεται

Η σελίδα της προδικτατορικής εφημερίδας «Η Αυγή» (Κυριακή, 11 Μάρτη 1956) στην οποία αναγγέλλεται η δίκη του εξόριστου συγγραφέα

Το εξώφυλλο της «Φιλολογικής Πρωτοχρονιάς» (1945 - 1946), φιλοτεχνημένο από τον Βάλια Σεμερτζίδη, που περιλαμβάνει το ποίημα του αγωνιστή συγγραφέα «Μαρτυρικά Νειάτα»