Σάββατο 17 Γενάρη 2026 - Κυριακή 18 Γενάρη 2026
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 39
ΠΟΙΚΙΛΗΣ ΥΛΗΣ - ΕΠΙΣΤΗΜΗ
Η μυστική οικογένεια του αστρικού σμήνους των Πλειάδων

Το ανοιχτό αστρικό σμήνος των Πλειάδων στον αστερισμό του Ταύρου
Το ανοιχτό αστρικό σμήνος των Πλειάδων στον αστερισμό του Ταύρου
Ο Ηλιος περιπλανιέται μόνος του μέσα στον Γαλαξία, περιφερόμενος γύρω από το μακρινό γαλαξιακό κέντρο, χωρίς άλλα άστρα να του κάνουν παρέα. Δεν ήταν όμως πάντα έτσι. Το ηλιακό σύστημα πιθανότατα σχηματίστηκε μέσα σε ένα πολύ μεγάλο νέφος αερίων και σκόνης, που γέννησε επίσης χιλιάδες άλλα άστρα, τα οποία σχημάτισαν μια μεγάλη, χαλαρά συνδεδεμένη αστρική οικογένεια, η οποία ονομάζεται ανοιχτό αστρικό σμήνος. Αυτά τα άστρα μπορεί να παρέμειναν έγκλειστα μέσα στο νεφέλωμα που τα γέννησε για 10 εκατομμύρια χρόνια ή και περισσότερο, μέχρι ο συνδυασμένος αστρικός τους άνεμος και το φως που εξέπεμπαν να διαλύσει το υπόλοιπο νέφος. Μετά, το σμήνος άρχισε σταδιακά να αποσυντίθεται καθώς οι εσωτερικές κινήσεις του οδήγησαν στον εξοβελισμό ορισμένων μελών του. Οι συγκρούσεις με άλλα μεγάλα νέφη αερίων και σκόνης και οι αλληλεπιδράσεις με το γαλαξιακό βαρυτικό πεδίο οδήγησαν τελικά στη διασπορά των άστρων του σμήνους, έτσι που να πάψουν να αποτελούν και να φαίνονται ως σμήνος.

Οι συγγενείς του Ηλιου μπορεί να έχουν χαθεί προ πολλού μέσα στον Γαλαξία, αλλά αυτό δεν συμβαίνει σε όλα τα άστρα. Ορισμένες ομαδοποιήσεις είναι πολύ πιο νέες από τα 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια ζωής του Ηλιου και βρίσκονται ακόμα στη φάση διάλυσης του νέφους που τις περιβάλλει ή της σταδιακής απομάκρυνσης των μελών τους. Τέτοιες συσχετίσεις υπάρχουν διάσπαρτες στον ουρανό και συχνά τα άστρα που τις απαρτίζουν μοιράζονται παρόμοια χαρακτηριστικά, όπως η ηλικία και η ταχύτητα που κινούνται μέσα στον Γαλαξία. Οι αστρονόμοι υποψιάζονται ότι πολλές από αυτές τις διάσπαρτες συσχετίσεις σχηματίστηκαν στο ίδιο νέφος αερίων. Τα σμήνη που ακόμη παραμένουν πυκνά στον πυρήνα τους μπορούν να δώσουν πληροφορίες για την αναζήτηση των μελών και των συσχετίσεων που έχουν αραιώσει πολύ.

Οι εφτά αδερφές

Οι κάτοικοι του Βόρειου Ημισφαιρίου, αν βρεθούν σε κάποιο μέρος με σκοτεινό και καθαρό ουρανό, μπορούν να παρατηρήσουν έναν λίγο ασαφή σχηματισμό άστρων, όχι πολύ μακριά από τον αστερισμό του Ωρίωνα. Είναι οι Πλειάδες, γνωστές και ως «οι εφτά αδερφές» (καμία σχέση με τις πετρελαϊκές εταιρείες που φέρουν την ίδια ονομασία). Πρόκειται για ένα ανοιχτό σμήνος 440 έτη φωτός μακριά από τη Γη, που βρίσκεται στον αστερισμό του Ταύρου. Εξι άστρα φαίνονται με γυμνό μάτι, αν και πολλοί πολιτισμοί και αρχαίοι μύθοι αναφέρουν επτά άστρα. Είναι πιθανό δύο από τα άστρα να μετακινήθηκαν πολύ κοντά το ένα στο άλλο, με αποτέλεσμα να μην είναι εύκολος ο οπτικός διαχωρισμός τους. Ακόμη και η παρατήρηση με απλά κιάλια αποκαλύπτει δεκάδες άλλα άστρα στις Πλειάδες, ενώ εκατοντάδες αποκαλύπτονται σε παρατηρήσεις με τηλεσκόπιο. Το σμήνος δεν έχει σαφές όριο, αλλά τα περισσότερα από τα άστρα του βρίσκονται σε μια σφαίρα με διάμετρο περίπου 40 ετών φωτός.

Το σμήνος των Πλειάδων είναι ηλικίας περίπου 125 εκατομμυρίων ετών και αν κάποτε αποτελούσε μέρος μιας μεγαλύτερης δομής, αυτή η ηλικία συνάδει με το να έχουν απομακρυνθεί αρκετά τα πιο εξωτερικά άστρα της ομάδας. Η ανεύρεση αυτών των άστρων δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το τμήμα του Γαλαξία όπου βρίσκονται οι Πλειάδες περιέχει εκατομμύρια άλλα άστρα. Ομως μια ομάδα αστρονόμων, χρησιμοποιώντας έξυπνη μεθοδολογία, θεωρεί ότι κατάφερε να βρει πολλά απ' αυτά.

Μεθοδολογία

Αναζήτησαν άστρα με παρόμοια ηλικία και χημική σύνθεση, που κινούνταν μέσα στον Γαλαξία με παρόμοιο τρόπο με τις Πλειάδες. Συγκρίνοντας τα χαρακτηριστικά γνωστών μελών των Πλειάδων με μια τεράστια αστρική βάση δεδομένων που συγκρότησε η αποστολή Γαία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA), οι ερευνητές σχημάτισαν έναν κατάλογο άστρων που κινούνται μέσα στον Γαλαξία με ταχύτητα έως 5 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο διαφορετική από εκείνη των Πλειάδων. Κατόπιν υπολόγισαν την ηλικία αυτών των άστρων, ένα δύσκολο έργο, που το έκανε λίγο ευκολότερο η γνώση ότι τα νεότερα άστρα συνήθως περιστρέφονται ταχύτερα από τα μεγαλύτερης ηλικίας. Αυτό συμβαίνει επειδή το μαγνητικό πεδίο των άστρων αλληλεπιδρά με το περιβάλλον υλικό και δημιουργεί ένα είδος τριβής ή οπισθέλκουσας της περιστροφής, επιβραδύνοντάς την. Η ταχύτητα περιστροφής ενός άστρου μπορεί να προσδιοριστεί παρατηρώντας τις διακυμάνσεις στη φωτεινότητά του, που οφείλονται στις κηλίδες που έχει στην επιφάνειά του, όπως ο Ηλιος έχει τις δικές του ηλιακές κηλίδες.

Μετά την εφαρμογή διαφόρων στατιστικών τεχνικών, οι ερευνητές κατέληξαν σε έναν κατάλογο με περισσότερα από 10.000 υποψήφια μέλη αυτού που αποκαλούν το Ευρύτερο Σύμπλεγμα των Πλειάδων. Χαρτογραφώντας αυτά τα άστρα στις τρεις διαστάσεις, διαπίστωσαν πως τα άστρα σχηματίζουν μια ελαφρώς ελλειψοειδή ομάδα με μικρότερη διάμετρο τα 1.600 έτη φωτός και μεγαλύτερη τα 2.000. Στα άστρα αυτά περιλαμβάνονται τουλάχιστον επτά γνωστές συσχετίσεις άστρων, μεταξύ τους η ομάδα ΑΒ Δοράδος, μια δεκάδα άστρων που απέχουν μόλις 70 έτη φωτός από τον Ηλιο. Μια άλλη συσχέτιση, η UPK 303, εκτιμήθηκε ότι είναι η παλιρροϊκή ουρά των Πλειάδων, άστρα που πετάχτηκαν μακριά από το σμήνος εξαιτίας της γαλαξιακής βαρύτητας. Οι αστρονόμοι κατέληξαν ότι το σύνολο των άστρων του Ευρύτερου Συμπλέγματος των Πλειάδων βρισκόταν σε μέγιστη απόσταση 200 ετών φωτός από το κέντρο του σμήνους πριν από 75 εκατομμύρια χρόνια.

Τώρα, κοιτάζοντας τις όμορφες Πλειάδες, γνωρίζουμε πως αποτελούν ό,τι απέμεινε από ένα μεγάλο σμήνος του αστρονομικά πρόσφατου παρελθόντος, και μέσα από αυτήν τη διαδικασία αναζήτησης των αδερφών τους καταλαβαίνουμε καλύτερα πώς σχηματίζονται τα άστρα στον Γαλαξία και πώς εξελίσσονται οι σχηματισμοί τους στο πέρασμα του χρόνου.


Επιμέλεια:
Σταύρος ΞΕΝΙΚΟΥΔΑΚΗΣ
Πηγή: «Scientific American»

ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΘΕΜΑΤΑ
Φωτογραφίες που προοιωνίζονται λαμπρό μέλλον για το τηλεσκόπιο (2024-08-24 00:00:00.0)
Η γειτονιά του Ηλιου και τα χαμένα αδέρφια του (2014-10-12 00:00:00.0)
Η εσωτερική ζωή των αστρικών σμηνών (2013-09-22 00:00:00.0)
Σταδιακή αφαίρεση του πέπλου μυστηρίου (2009-03-29 00:00:00.0)
Η νέα γειτονιά του Γαλαξία (2007-10-14 00:00:00.0)
Οταν συγκρούονται τ' αστέρια (2002-12-01 00:00:00.0)

Κορυφή σελίδας
Μνημεία & Μουσεία Αγώνων του Λαού
Ο καθημερινός ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ 1 ευρώ