Τοιχογραφία στην ΑΣΚΤ, αφιερωμένη στους 200 κομμουνιστές

Κ. Βάρναλης

Ετσι «τιμάνε» το αστικό κράτος, οι μηχανισμοί του, η εξουσία των καπιταλιστών όσους παλεύουν να «ανθρωπέψει ο άνθρωπος». Ξανά και ξανά, παντού όπου συγκρούστηκαν δυο κόσμοι. Παντού όπου ακόμα συγκρούονται οι δυο αυτοί ίδιοι κόσμοι, στη μεγάλη των τάξεων πάλη. Ετσι ετοιμάζονται να «ξανατιμήσουν» τους λαούς όταν τα «καλοπιάσματα» και οι «τιμές», τα «μαλάματα» και οι «φοβέρες», τα ψέματά τους πια δεν θα αρκούν, όταν οι καμπές της Ιστορίας και η εργατική - λαϊκή πάλη θα φέρουν ξανά στην ημερήσια διάταξη το πιο επείγον, το πιο επίκαιρο ζήτημα: Την ανατροπή των καπιταλιστών.

Ο κόσμος των «Σερπιέρηδων» και των «Μποδοσάκηδων» τότε, των μετόχων και «CEO» σήμερα, των «νέων» και «σύγχρονων» μεθόδων να δουλεύει κανείς 13 ώρες τη μέρα και να μην βγάζει τον μήνα, να πεθαίνει σαν σκλάβος και σαν κυνηγημένος, κάτω από τις βόμβες των καπιταλιστών, κάτω από τις καρίνες των λιμενικών, μέσα στα μπισκοτάδικα των «καλών» αφεντικών, στους σιδηρόδρομους του «πάμε κι όπου βγει» για τα κέρδη των καπιταλιστών.

Πάνω εκεί στήνεται κάθε μέρα το σύνορο: Απ' τη μια τα κέρδη τους κι απ' την άλλη οι ζωές και οι ανάγκες μας. Χθες και σήμερα.

Από τη μια η καπιταλιστική βαρβαρότητα, από την άλλη ο πάντα νέος, πάντα πιο νέος κόσμος μας: Ο κόσμος του καθημερινού, σκληρού αγώνα για όσα δικαιούται ο λαός και όσα του στερούν, ο δρόμος της ανατροπής, για την κοινωνία που προβάλλει μέσα απ' όλα τα «παράθυρα» της κοινωνικής εξέλιξης, τον σοσιαλισμό - κομμουνισμό. Για να πάρει η εργατική τάξη την εξουσία, για να περάσει ο άνθρωπος από την «προϊστορία» των εκμεταλλευτικών κοινωνιών στην Ιστορία, συνειδητός δημιουργός του «πιο μεγάλου, πιο ωραίου, πιο συγκλονιστικού» νέου κόσμου. Σε αυτό το σύνορο, με πλήρη επίγνωση, έβαλαν τα στήθια τους οι 200. Σε αυτό το σύνορο βάζει το ΚΚΕ χτες και σήμερα όλες του τις δυνάμεις. Σε αυτό το σύνορο βάζει η αστική τάξη την εξουσία της για να σταματήσει το γύρισμα του τροχού προς τα μπρος.

Ενα κράτος, το αστικό κράτος, «με συνέχεια» και ταξική συνέπεια κάτω απ' όλες τις συνθήκες: Από τις «μεγάλες Ιδέες» στο κυνηγητό των παλιών πολεμιστών και των «τουρκόσπορων» προσφύγων που συναντιούνταν με τις ιδέες του ΚΚΕ. Από τα αντικομμουνιστικά Ιδιώνυμα και την προσπάθεια άλωσης του εργατικού κινήματος του «δημοκράτη» και «εκσυγχρονιστή» Βενιζέλου, στη φάλαγγα του Μανιαδάκη και του Μεταξά. Με αυτά τα «πρωτόκολλα» παρέδωσε το αστικό κράτος τους κομμουνιστές που ζητούσαν να πολεμήσουν στους κατακτητές. Με αυτά και το βλέμμα στην «επόμενη μέρα» συνεργαζόταν με τους ναζί κατακτητές όσο εύκολα «αντιστεκόταν», μηχανορραφώντας με τους Αγγλους και Αμερικανούς συμμάχους της, προετοιμάζοντας να πνίξουν τον ελληνικό λαό στο αίμα για να περιφρουρήσουν την εξουσία τους. Με αυτά κι αργότερα, στο μετεμφυλιακό «θαύμα» και στα μαύρα χρόνια της δικτατορίας, με τον «σκοπό» της ενσωμάτωσης, στα μεταπολιτευτικά χρόνια. Με μνημόνια, «κουλτούρα φέρετρου» και πολεμική στολή ξανά σήμερα.

Στην από δω μεριά του συνόρου η ακατάβλητη δύναμη, η «καταλύτρα ορμή» του νέου, του συνειδητού, στρατευμένου αγώνα των κομμουνιστών για την κοινωνική απελευθέρωση. «Ζεις από το δικό τους φως. Γίνεσαι δυνατός όσο ζεις τη δύναμή τους. Οσο είσαι παρέα τους. Κάποτε θα το κατορθώσεις να τους φτάσεις, αν κάμεις την άσκηση που κάνουν αυτοί είκοσι χρόνια. Αν δίνεις τη ζωή σου πρόθυμα κάθε στιγμή επί είκοσι χρόνια. Για το καλό και τ' αγαθό. Για την αλήθεια», έγραφε για τους 200 κομμουνιστές ο συγκρατούμενός τους Κορνάρος.

Αυτήν την «άσκηση» έκαναν 20 χρόνια, δεκαετίες ολόκληρες, κάθε μέρα και μια ζωή, με το βιβλίο και την εφημερίδα στο χέρι, με την προκήρυξη και το χωνί στο εργοστάσιο, στο χωράφι, στη σχολή, στη συγκέντρωση, στη συνεδρίαση οι 200, όπως και χιλιάδες πριν και μετά απ' αυτούς. Φωτίζοντας τον δρόμο της κοινωνικής απελευθέρωσης, οργανώνοντας την πάλη, σκορπώντας φόβους και προκαταλήψεις, ανεβάζοντας τους εργαζόμενους ένα σκαλί παραπάνω, διαπαιδαγωγώντας χιλιάδες στις μεγάλες ταξικές αναμετρήσεις. Παιδιά του ΚΚΕ, συνειδητά στρατευμένοι στην πιο μεγάλη υπόθεση, διαπαιδαγωγημένοι σε ένα επαναστατικό Κόμμα Νέου Τύπου, με επαναστατικές αρχές λειτουργίας και δράσης. Με το φως της Οκτωβριανής Επανάστασης, με τη λάμψη της νέας κοινωνίας, όχι «όραμα» μα πραγματικότητα απτή. Διεθνιστές και πατριώτες: Πατρίδα τους η Ελλάδα του λαού της, πατρίδα τους παντού όπου πολεμούσε η εργατική τάξη τους εκμεταλλευτές.

Ετσι, και όχι επειδή «γεννήθηκαν ήρωες και ζούσαν σ' άλλες εποχές», απλά παιδιά του λαού, εργάτες και απλά κοριτσόπουλα, αγρότες, φοιτητές και αμούστακα παιδιά ετοιμάστηκαν για το κάλεσμα της Ιστορίας, κάνανε το χρέος τους έως το τέλος, κι ας μην έφτασε ο αγώνας τους έως το τέλος, αφήνοντας χρέος και καθήκον στους επόμενους να ολοκληρώσουν το έργο. Ετσι, μέσα από την πρωτοπόρα δράση τους, «έγινε η ανάγκη Ιστορία», μπήκαν επικεφαλής του αγώνα ενός ολόκληρου λαού, μπόλιασαν έναν ολόκληρο λαό με ανώτερες ιδέες και ιδανικά που ανθίζουν ακόμα, έτσι ο «ξυπόλητος», «ψωριάρης», «δούλος» λαός έγινε ξανά «αντάρτης, κλέφτης, παλικάρι», στέλνοντας «ανίκητους στρατούς» ηττημένους στα σπίτια τους: Οταν συμπορεύτηκε με το ΚΚΕ, την πρωτοπόρα δράση και ιδεολογία του.

Ετσι πλέξαν αυτοί και επόμενοι το κατακόκκινο νήμα, το κράτησαν και κράτησε μέσα στον χρόνο, μέσα από μεγάλες νίκες και ήττες, ιστορικά πισωγυρίσματα μα και μέρες επαναστατικής ανόδου που αξίζαν όσο χρόνια αργόσυρτης εξέλιξης. Αυτό το «κόκκινο νήμα» κρατάμε σήμερα γερά και συνεχίζουμε στον ίδιο δρόμο.

Στην από δω μεριά οι Σουκατζίδηδες και οι Ηλεκτρες, τα κορίτσια που χόρεψαν γύρω απ' τον Φοίνικα στις φυλακές Αβέρωφ, οι Τούσηδες του Μάη του '36, οι νεκροί στο Πασαλιμάνι του '23 και οι εκτελεσμένοι του Γεντί Κουλέ, οι μαχητές του ΔΣΕ να κρατάνε με τα δόντια το χαράκωμα κάτω απ' τις αμερικάνικες ναπάλμ, οι παράνομοι να κρατάνε την ανάσα τους, τον ασύρματο και το τυπογραφείο κάτω απ' τη μύτη των εκμεταλλευτών τους. Κι άλλοι πολλοί, χιλιάδες.

Με ανιδιοτέλεια και αυταπάρνηση, με το «εμείς» πάνω απ' το εγώ, με τα μεγάλα «ναι» και τα μεγάλα τους «όχι», «ψηλώσαν το μπόι» του ανθρώπου, κράτησαν το σύνορο αυτό: Το «όχι» του Σουκατζίδη να μπει άλλος στη θέση του, το «όχι» των κομμουνιστών να υπογράψουν δήλωση «μετανοίας», αποκήρυξης του ΚΚΕ, το «όχι» αμέτρητων αλύγιστων και, πιο μετά, τα «όχι» και τα «ναι» όσων άκουσαν το κάλεσμα και κράτησαν «ψηλά την κόκκινη σημαία» κάτω απ' όλες τις συνθήκες, έως και σήμερα.

Στο σύνορο αυτών των κόσμων βάλανε το στήθος τους οι 200 της Καισαριανής, επειδή αρνήθηκαν να αποκηρύξουν το ΚΚΕ βρέθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Πάνω εκεί περπάτησαν με βήμα σίγουρο, βλέμμα καθαρό, με υψωμένη τη γροθιά, «φως όλα μέσα κι έξω», να φωτίζει έως και σήμερα τον δρόμο της ανατροπής, τα άλλα τα πολλά, τα καθημερινά «ναι» και τα «όχι» που λέει κάθε μέρα ο κομμουνιστής, στη δουλειά και στη ζωή του.

Αυτοί ...τιμάνε τους αγωνιστές κρύβοντας την ταυτότητά τους, ζητώντας να «αρνηθούν» μετά θάνατον το ΚΚΕ, που δεν το αρνήθηκαν ούτε μπροστά στον θάνατο. Παριστάνοντας τον «κούκο» που κάνει τ' αυγά του σ' άλλες φωλιές: Με τέτοια φτηνά κόλπα νομίζουν ότι θα στρατεύσουν τον λαό στους «εθνικούς» στόχους του κεφαλαίου και στις νέες «μεγάλες Ιδέες» για τις μεγάλες τσέπες τους.

Κι άλλοι, γνωστοί, επαγγελματίες «λαθολόγοι» του ΚΚΕ, που «τιμάνε» τάχα τους κομμουνιστές και βρίζουν το Κόμμα τους, «αποθεώνουν» το «ηρωικό χτες» για να θάψουν το «συμβιβασμένο» σήμερα, καταθέτουν λουλούδια στην Καισαριανή με το ίδιο χέρι που σφίγγουν το χέρι του μακελάρη Τραμπ και υπογράφουν τα αντικομμουνιστικά μνημόνια στο Σιμπίου.

Αλλα «τιμάνε» εκείνοι κι άλλο τιμάει ο ελληνικός λαός. Η δικιά μας Ιστορία δεν είναι «αβλαβές εικόνισμα» στα μουσεία, είναι κάλεσμα αγώνα και «πήχης», σκυτάλη που παραλαμβάνουμε με δέος και συγκίνηση. Τη μαθαίνουμε και εμπνεόμαστε, τη μαθαίνουμε και τη διαδίδουμε, μέσα από τις δεκάδες εκδηλώσεις κι εκδόσεις, τις εκθέσεις και τα άρθρα μας, τα μουσεία και τους τόπους μνήμης, τα κέντρα μας, όλα ανοιχτά στον λαό και σε κάθε ευσυνείδητο επιστήμονα που στέκεται στο πλάι του.

Την τιμάμε στην πράξη, βγάζοντας πολύτιμα διδάγματα για το σήμερα και το αύριο των νέων κοινωνικών «σεισμών» που είναι μπροστά. Διαμορφώνοντας, με οδηγό την επαναστατική θεωρία, σύγχρονη επαναστατική στρατηγική, βάζοντας σήμερα τον πήχη πιο ψηλά, για να αντιστοιχηθεί όλη η δράση του Κόμματος στους μεγάλους επαναστατικούς σκοπούς του, για να μειώνουμε συνεχώς την απόσταση ανάμεσα σε «λόγια και έργα», για Κόμμα έτοιμο να προωθεί την επαναστατική πάλη κάτω απ' όλες τις συνθήκες, έτοιμο να ηγηθεί στις θύελλες και στις νέες νικηφόρες εφόδους της εργατικής τάξης στον ουρανό, έτοιμο στο κάλεσμα της Ιστορίας για τον σοσιαλισμό - κομμουνισμό.

Εκεί συζητάμε με τον Φάνη Παρρή, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και υπεύθυνο του Ιστορικού Αρχείου του Κόμματος, επικεντρώνοντας στα ιστορικά γεγονότα, αυτά που προηγήθηκαν τη δεκαετία του '30, αυτά που εξελίσσονται παράλληλα με τις εκτελέσεις, δηλαδή την πορεία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και αυτά που ακολούθησαν τις εκτελέσεις την Πρωτομαγιά του 1944. Παρακολουθούμε ποιοι ήταν οι 200... Οι περισσότεροι κρατούμενοι για πολλά χρόνια, που πιάστηκαν ακόμα και επί κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (πριν την επιβολή της δικτατορίας Μεταξά), για να παραδοθούν από το ελληνικό αστικό κράτος στους κατακτητές, ηγέτες μεγάλων εργατικών αγώνων του Μεσοπολέμου, στελέχη του ΚΚΕ και του εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος, πρόεδροι Σωματείων και Ομοσπονδιών. Σύντροφοι όπως ο Ν. Σουκατζίδης, που πιάστηκε χωρίς κατηγορητήριο τον Ιούνιο του 1936. Εγραφε στον πατέρα του να μη στεναχωριέται και ότι θα είναι για λίγες μέρες κρατούμενος... Τελικά έμεινε κρατούμενος έως την Πρωτομαγιά του 1944, οπότε και εκτελέστηκε...

Παράλληλα, με τη βοήθεια της Αννας Αγαθοκλέους, μέλους της ΚΕ του ΚΚΕ, περιηγούμαστε στα αναμνηστικά, στα σημειώματα και τα αντικείμενα κάποιων από τους 200 κομμουνιστές, οι οικογένειες των οποίων φρόντισαν αυτά να φυλαχτούν για πολλά χρόνια και να φτάσουν εκεί που θα ήθελαν και οι εκτελεσμένοι: Στο Κόμμα τους.

Διαθέσιμο σε Spotify, Apple Podcasts και YouTube.

Παρουσίαση - επιμέλεια: Κώστας Πασακυριάκος

Ηχοληψία: Σωτήρης Γκέκας

Μουσική: Γιάννης Μπαλλούς

Ιδιαίτερο «παρών» στο κύμα διεκδίκησης για να ανακτηθούν οι φωτογραφίες και αποδοθούν εκεί που ανήκουν δίνουν συγγενείς των εκτελεσμένων κομμουνιστών. Με δεκάδες επιστολές, δηλώσεις, χαιρετισμούς στις εκδηλώσεις του Κόμματος και της ΚΝΕ ζητούν τα ντοκουμέντα να δοθούν στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του δήμου Καισαριανής, στον δήμο Χαϊδαρίου και στο Ιστορικό Αρχείο του ΚΚΕ.

Μαζί με τα βιογραφικά στοιχεία των εκτελεσμένων κομμουνιστών, λόγια καρδιάς και περηφάνιας αποτυπώνονται στις επιστολές από τους συγγενείς αλλά και αίσθημα ευθύνης για το πού θα καταλήξουν τα ντοκουμέντα. Ακολουθούν κάποια χαρακτηριστικά αποσπάσματα (ολόκληρες, όπως και τα βιογραφικά τους, στο «902.gr»), ενώ ο «Ριζοσπάστης» θα συνεχίσει τις επόμενες μέρες να δημοσιεύει τις επιστολές συγγενών των εκτελεσμένων.

«Σαν απόγονοι, συμφωνούμε και δίνουμε το ελεύθερο στο Κόμμα μας, στο ηρωικό ΚΚΕ, να δώσει τη μάχη ώστε αυτά τα ανατριχιαστικά ντοκουμέντα να γυρίσουν στα χέρια των οικογενειών των αγωνιστών, να γυρίσουν οι τελευταίες στιγμές των ανθρώπων μας στα χέρια του Κόμματος και των μαρτυρικών δήμων Καισαριανής και Χαϊδαρίου».

«Εγώ και η οικογένειά μου, μαζί με το δέος και τη συγκίνηση που νιώθουμε, εκφράζουμε την επιθυμία αυτά τα ντοκουμέντα να πάνε εκεί που ανήκουν. Δηλαδή στον λαό, στο ΚΚΕ και στους δήμους Χαϊδαρίου και Καισαριανής, ώστε να αναδειχθούν, να αξιοποιηθούν να είναι προσιτά στον κόσμο και στη νεολαία!».

«Συντάσσομαι και ενώνω τη φωνή μου, όσον αφορά την τύχη των φωτογραφικών αυτών ντοκουμέντων και την απόδοσή τους στον δήμο και στο Μουσείο Καισαριανής και πρωτίστως στο ΚΚΕ.

Συντάσσομαι και ενώνω τη φωνή μου με το Κόμμα και τις φωνές των συγγενών, αλλά και όλων εκείνων που σε αυτούς τους χαλεπούς καιρούς ορθώνουν ανάστημα, με πείσμα, μπροστά σε όλους αυτούς που διαλαλούν το τέλος της Ιστορίας, ότι οι αξίες και τα ιδανικά μας πέθαναν».

Οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 συντρόφων μας στην Καισαριανή με συγκλόνισαν. Ηρθαν στον νου μου μνήμες με τους Χίτες να μας καίνε το σπίτι και ν' αρπάζουν τον πατέρα μου για να τον βασανίσουν και μετά να τον στείλουν φυλακή και εξορία.

Στη μνήμη του και προς τιμήν της ανείπωτης θυσία των 200 προσφέρω στο τιμημένο Κόμμα μας το ποσό των 100 ευρώ.

Ειρήνη Μουτζούρη

Παρότι στο Ιστορικό Αρχείο του ΚΚΕ, όπως και στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης στην Καισαριανή, υπάρχουν πολύτιμα ντοκουμέντα που αφορούν την εκτέλεση, σημειώματα και αντικείμενα των εκτελεσμένων, μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν γνωστά φωτογραφικά ντοκουμέντα που να αποτυπώνουν τη θηριωδία αυτή των ναζί κατακτητών και τη θυσία των κομμουνιστών.

Συγκεκριμένα, 82 χρόνια μετά τη μεγάλη αυτή θυσία, φωτογραφίες ήρθαν στο φως αφού εντοπίστηκαν σε δημοπρασία στο ebay. Κάτοχος φαίνεται να είναι ο Βέλγος πωλητής Τιμ Ντε Κράνε, που σχετίζεται με παρόμοιες αγοροπωλησίες. Το υλικό αφορά άλμπουμ που ανήκε σε ναζί αξιωματικό, τον λοχία Χέρμαν Χόιερ, ο οποίος την περίοδο της Κατοχής υπηρετούσε στη μονάδα 1012 Festungs - Bataillon με έδρα τη Μαλακάσα. Το εν λόγω πακέτο που ανέβηκε προς δημοπράτηση αφορούσε 12 φωτογραφίες που δείχνουν τους κομμουνιστές να φορτώνονται στα καμιόνια στο Χαϊδάρι, να μπαίνουν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής και να στέκονται μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Βέβαια, όπως αποδείχθηκε στην πορεία, το σύνολο των φωτογραφιών του άλμπουμ ανέρχεται σε 262, επομένως αποτελεί ερώτημα πόσες αφορούν την εκτέλεση την Πρωτομαγιά του 1944.

Η άμεση κινητοποίηση και οι αντιδράσεις, το παλλαϊκό αίτημα που πραγματικά «ξεχείλισε», έκαναν «την ανάγκη φιλοτιμία» για την κυβέρνηση και το αστικό κράτος για να τις διεκδικήσει. Επέβαλαν επί της ουσίας να σταματήσει η δημοπράτηση των ντοκουμέντων, με τον πωλητή τους να δηλώνει «ανοιχτός σε εποικοδομητικό διάλογο με τις αρμόδιες ελληνικές κυβερνητικές αρχές σχετικά με το μέλλον αυτού του υλικού».

Τις επόμενες μέρες το υπουργείο Πολιτισμού κήρυξε ως Μνημείο τις συγκλονιστικές φωτογραφίες των τελευταίων στιγμών των 200 κομμουνιστών πριν εκτελεστούν την 1η Μάη 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όπως και το σύνολο του αρχείου των φωτογραφιών του ναζιστή αξιωματικού. Η απόφαση πάρθηκε μετά τη γνωμοδότηση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων, «λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας των φωτογραφιών ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής, στην Ελλάδα».

Ανοιχτή Επιστολή προς τον Πρόεδρο της Βουλής και τους υπουργούς Εσωτερικών και Πολιτισμού απέστειλε ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Δημήτρης Κουτσούμπας, υπογραμμίζοντας μεταξύ άλλων τη σημασία «η Βουλή των Ελλήνων να προβεί σε όλες τις απαραίτητες νομικές και άλλες ενέργειες προκειμένου να σταματήσει η δημοπράτηση των συγκεκριμένων φωτογραφιών, που αποτελούν εκτός των άλλων και πειστήρια των ναζιστικών εγκλημάτων πολέμου κατά της χώρας μας, όπως επίσης και να περιέλθουν αυτές στην κατοχή της Βουλής των Ελλήνων».

Αλλά και στη συνέχεια «με γνώμονα την καλύτερη δυνατή αξιοποίησή τους προς όφελος της ιστορικής μνήμης και γνώσης και με τρόπο που να αρμόζει στη θυσία των εκτελεσμένων, τα συγκεκριμένα αρχεία θα πρέπει» να αποδοθούν στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και το ΚΚΕ, «ανοιχτά και προσιτά στον λαό και τη νεολαία».

Μια συγκέντρωση αντάξια των ιστορικών στιγμών με σύνθημα «Στον θάνατο ατρόμητοι, με βλέμμα καθαρό, αυτά τα ντοκουμέντα ανήκουν στον λαό!» διοργάνωσε η Οργάνωση Περιοχής Αττικής της ΚΝΕ το απόγευμα της Τετάρτης στην ποτισμένη με το αίμα των ηρώων Καισαριανή. Από την κατάμεστη πλατεία της πόλης όπου έγιναν οι ομιλίες, ξεκίνησε η πορεία προς το «Θυσιαστήριο της Λευτεριάς» με ψηλά τις κόκκινες σημαίες και τις πικέτες με τα ονόματα των εκτελεσμένων. Στο Σκοπευτήριο, μέσα σε συνθήματα ο Γραμματέας της ΚΕ του ΚΚΕ Δημήτρης Κουτσούμπας και ο Γραμματέας του ΚΣ της ΚΝΕ Θοδωρής Κωτσαντής καταθέτουν λίγα λουλούδια. Μετά το μνημείο γεμίζει από τα κόκκινα γαρύφαλλα. Διακόσια γαρύφαλλα. Ενα κόκκινο άνθος για κάθε σύντροφο που θυσιάστηκε απέθεσαν στο μνημείο τα μέλη της ΚΝΕ, με συγκίνηση, με μάτια υγρά, με τη γροθιά ψηλά. Μόλις ολοκληρώνεται η εκδήλωση, δεκάδες νεολαίοι πέρασαν από το Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης.

Σειρά πρωτοβουλιών παίρνει η ΚΟ Αττικής του ΚΚΕ το επόμενο διάστημα, στο πλαίσιο του πάνδημου αιτήματος τα συγκλονιστικά ντοκουμέντα να είναι προσβάσιμα και αξιοποιήσιμα από το σύνολο του ελληνικού λαού, ιδιαίτερα τη νεολαία.

Ετσι μεταξύ άλλων:

- Μετά την απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Καισαριανής να κάνει δεκτό το αίτημα της ΚΟ Αττικής, αναλαμβάνει την άμεση αποκατάσταση του μνημείου των 200 εκτελεσμένων κομμουνιστών, μετά τη βεβήλωση που αυτό υπέστη από τη δράση άθλιων φασιστοειδών.

- Για όλες τις Κυριακές το μνημείο και ο ιστορικός τόπος της εκτέλεσης των 200 συντρόφων θα παραμένει ανοιχτό και επισκέψιμο για όλο τον λαό της Αττικής, με την εθελοντική προσφορά συντρόφων από την ΚΟ Αττικής του ΚΚΕ και της ΟΠ Αττικής της ΚΝΕ, που με βάρδιες θα βρίσκονται στον χώρο.

- Ολο το επόμενο διάστημα όλες οι Οργανώσεις του Κόμματος και της ΚΝΕ οργανώνουν επισκέψεις και ξεναγήσεις στο μνημείο και στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης στην Καισαριανή και στο Μπλοκ 15 στο Χαϊδάρι.

- Διοργανώνει μεγάλη εκδήλωση - συναυλία την Κυριακή 26 Απρίλη στο Σκοπευτήριο Καισαριανής.

Τα παραπάνω στηρίζουν μέλη και φίλοι του Κόμματος με προσφορές μέσω των ΤΟ της ΚΟ Αττικής, ενώ εκατοντάδες είναι οι προσφορές που συγκεντρώνουν οι Οργανώσεις του Κόμματος σε όλη την Ελλάδα προς τιμήν των «200».

Παράλληλα, ξεκίνησε η συμβολή του Κόμματος στην προσπάθεια ταυτοποίησης όσων απεικονίζονται στις φωτογραφίες.

Ετσι μελετώντας προσεκτικά τις φωτογραφίες καθώς και βιογραφικά στοιχεία και τις φωτογραφίες των εκτελεσμένων που διαθέτει το Αρχείο του ΚΚΕ, προέκυψε ότι πολύ πιθανά σε μία από τις φωτογραφίες απεικονίζονται ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης και ο Δημήτρης Παπαδόπουλος. Η έρευνα βέβαια συνεχίζεται με αμείωτους ρυθμούς.

Από την επίσκεψη του ΦΣ Φιλοσοφικής

Με ανακοινώσεις τους εργατικά σωματεία τιμούν τους 200 εκτελεσθέντες, αναδεικνύοντας ότι ήταν ηγέτες μεγάλων κινημάτων, συνδικαλιστές αγωνιστές που έδρασαν με αυταπάρνηση σε κλάδους, έχοντας απέναντι το κράτος του κεφαλαίου, τις κυβερνήσεις και τους μηχανισμούς του. Τέτοιες ανακοινώσεις εξέδωσαν μεταξύ άλλων το ΠΑΜΕ, το Εργατικό Κέντρο Πειραιά, η Ομοσπονδία Οικοδόμων Ελλάδας, το Συνδικάτο Εργαζομένων Επισιτισμού - Τουρισμού - Ξενοδοχείων ν. Αττικής, η Πανελλήνια Ομοσπονδία Λογιστών, το ΣΕΤΕΠΕ κ.ά.

Μεγάλη απήχηση βρίσκουν και κείμενα συγκέντρωσης υπογραφών, όπως της Ενωσης Φωτορεπόρτερ Ελλάδας, στο οποίο σημειώνεται ανάμεσα σε άλλα: «Το εν λόγω φωτογραφικό ντοκουμέντο οφείλει να πραγματοποιήσει τον σκοπό του, που δεν είναι άλλος από το να αποτελέσει πηγή ιστορικής γνώσης και έμπνευσης για το σήμερα, το αύριο, για τις νέες γενιές». Μέχρι την Παρασκευή είχαν συγκεντρωθεί 170 υπογραφές.

Αντίστοιχη αποδοχή έχει το κείμενο με πρωτοβουλία εργαζομένων στην ιστορική έρευνα, ακαδημαϊκών και συγγραφέων, στο όποιο υπογραμμίζεται:

«- Τονίζουμε το σοβαρό ιστορικό και ηθικό ζήτημα που προκύπτει με το παρόν και μελλοντικό καθεστώς αυτών των φωτογραφιών.

- Αφουγκραζόμαστε το παλλαϊκό αίτημα, που εκφράζουν και πολλοί συγγενείς και απόγονοι των εκτελεσμένων, για την επιστροφή και απόδοση αυτών των φωτογραφιών στον ελληνικό λαό.

- Ζητάμε με ευθύνη του κράτους τα ντοκουμέντα αυτά να αποκτηθούν και να αποδοθούν εκεί που ανήκουν, στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του δήμου Καισαριανής, στον δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ, για να είναι ανοιχτά και προσβάσιμα στον λαό και στη νεολαία ως πηγή ιστορικής γνώσης και έμπνευσης για το σήμερα και το αύριο».

Στο μεταξύ, το επόμενο διάστημα διοργανώνονται επισκέψεις στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης στην Καισαριανή από συλλόγους εκπαιδευτικών, φοιτητικούς συλλόγους, συλλόγους γυναικών και άλλους φορείς.

Ηδη ο Φοιτητικός Σύλλογος Φιλοσοφικής του ΕΚΠΑ πραγματοποίησε επίσκεψη στο Θυσιαστήριο της Λευτεριάς και στο Μουσείο, τιμώντας τη μνήμη των 200 εκτελεσμένων κομμουνιστών της Πρωτομαγιάς του 1944.

Κάλεσμα στις γυναίκες του μόχθου «να επισκεφτούν τον ιερό χώρο του Θυσιαστηρίου της Λευτεριάς» απευθύνει ο Σύλλογος Δημοκρατικών Γυναικών Καισαριανής (μέλος της ΟΓΕ). Καλεί όλες τις γυναίκες της πόλης, τους Συλλόγους και τις Ομάδες Γυναικών της Αττικής «να γνωρίσουν και να έρθουν σε επαφή με την Ιστορία των αγώνων του ηρωικού λαού μας, να αντλήσουν περηφάνια και δύναμη από αυτήν για τον αγώνα που δίνουμε σήμερα για μια κοινωνία "στο μπόι των ονείρων μας"».

Απευθύνει «κάλεσμα σε όλες τις γυναίκες του μόχθου να επισκεφτούν τον ιερό χώρο του Θυσιαστηρίου της Λευτεριάς, "της ματωμένης καρδιάς της Ελλάδας". Τον χώρο όπου εκτός από τους 200 ήρωες κομμουνιστές οι ναζί κατακτητές εκτέλεσαν και δεκάδες γυναίκες αγωνίστριες, μέλη της ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης, μέλη της ΕΠΟΝ, του ΚΚΕ. Στις αρχές του Μάη του 1944 εκτελούνται για πρώτη φορά στο Σκοπευτήριο 5 γυναίκες, που στάθηκαν αλύγιστες στο εκτελεστικό απόσπασμα, υπερασπίστηκαν την απελευθέρωση της πατρίδας μας, του λαού και των παιδιών τους. Ακολούθησαν μέχρι και την απελευθέρωση της Αθήνας κι άλλες εκτελέσεις γυναικών, μεταξύ των οποίων οι 17χρονες ΕΠΟΝίτισσες Ηρώ Κωνσταντοπούλου και Αθηνά Χατζηεσμέρ».

«Τώρα είναι η ώρα κάθε ΣΕΠΕ και ΕΛΜΕ, κάθε Σύλλογος Διδασκόντων να πάρει πρωτοβουλίες ώστε περισσότεροι νέοι να έρθουν σε επαφή με τις χρυσές αυτές σελίδες της Ιστορίας», σημειώνουν μεταξύ άλλων οι Σύλλογοι Εκπαιδευτικών «Ρόζα Ιμβριώτη» και Χαϊδαρίου, καλώντας μεταξύ άλλων να οργανωθούν επισκέψεις των σχολείων στο Θυσιαστήριο της Καισαριανής και στο Στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Μάλιστα, ο Σύλλογος Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Χαϊδαρίου ανακοινώνει πως ήδη έχει πάρει απόφαση στην επόμενη καταστατική αλλαγή να φέρει το όνομα ενός από τους 200 εκτελεσμένους, του Ναπολέοντα Σουκατζίδη.

Το Χαϊδάρι μες στη νύχτα με τα φώτα του.

Εφευγε το Χαϊδάρι μες στη νύχτα.

Ο ίσκιος απ' το σκοινί του κρεμασμένου έτρεχε στους τοίχους των σπιτιών.

Κοιτούσαμε το Χαϊδάρι. Ολα τα μάτια καρφωμένα στο Χαϊδάρι.

Η πολιτεία τριγύρω στο Χαϊδάρι. Ξαγρυπνώντας.

Δαγκώνοντας το βόλι της σιωπής μέσα στα δόντια. Ξέραν οι κομμουνιστές.

Δε βογγούσαν.

Σκάλιζαν με τα νύχια τους στον τοίχο τ' αρχικά του κόμματος,

ένα καραβάκι, τ' όνομά τους, μια μικρή χρονολογία -

δεν είχαν καιρό - μια-δυο νύχτες μονάχα -

χάραζαν την κληρονομιά τους στην καρδιά μας κι έφευγαν,

έφευγαν με ψηλά το κεφάλι, σκοτώνοντας το θάνατο...

(Γιάννης Ρίτσος, «Οι Γειτονιές του Κόσμου», Μακρόνησος, Αη Στράτης 1949 - 1951)

Αυτοί ήταν οι 200 μας, όπως και χιλιάδες άλλοι σύντροφοί μας. Αυτή ήταν η ευθύνη και το χρέος τους απέναντι στον λαό.

Αλλωστε η δράση κάτω απ' όλες τις συνθήκες, η ετοιμότητα αυτοθυσίας, το ξεπέρασμα του φόβου του θανάτου είναι προϋπόθεση για να καταξιώνεται ο κομμουνιστής. Οι 200 τον τίτλο του λαϊκού ηγέτη τον κατέκτησαν επάξια στις μεγάλες ταξικές αναμετρήσεις του Μεσοπολέμου, σε περιόδους σκληρών διώξεων, παρανομίας και ημιπαρανομίας, στον ηρωικό αγώνα της ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης.

Μελετώντας τα σύντομα βιογραφικά τους, διαβάζοντας τις επιστολές των απογόνων των εκτελεσμένων που προσθέτουν σε εμάς και άλλη γνώση, σκύβουμε πάνω στο πλαίσιο που διαμορφώθηκε η προσωπικότητά τους.

Γιατί τα κομμουνιστικά χαρακτηριστικά, η ανιδιοτέλεια, η συντροφικότητα, η αρετή του να είσαι αλύγιστος μπροστά στις δυσκολίες, η ακλόνητη πίστη στην Επανάσταση και την τελική νίκη δεν αναπτύσσονται στο κενό. Θεμελιώνονται και ισχυροποιούνται μέσα στο καμίνι της ταξικής πάλης. Εκεί, στην πρώτη της γραμμή οι κομμουνιστές.

Χαρακτηριστικά είναι τα παρακάτω στοιχεία: Την περίοδο 1929 - 1933 επί κυβέρνησης Ελ. Βενιζέλου δολοφονούνται 27 εργάτες και αγρότες στις διάφορες κινητοποιήσεις. 13.000 συλλαμβάνονται. 2.400 καταδικάζονται σε πολύχρονες φυλακίσεις και εξορίες. 120 φαντάροι στέλνονται στο Καλπάκι, τον «πειθαρχικό ουλαμό» για πολλούς από τους κομμουνιστές φαντάρους.

Την περίοδο 1933 - 1935, επί Τσαλδάρη, δολοφονούνται 10 εργάτες και αγρότες και 350 τραυματίζονται. Χιλιάδες συλλαμβάνονται και 785 καταδικάζονται σε πολύχρονες φυλακίσεις και εξορίες. Απαγορεύτηκαν ή διαλύθηκαν με τη βία εκατοντάδες συγκεντρώσεις. Εκατοντάδες είναι και οι επιδρομές σε σωματεία και τυπογραφεία, στα γραφεία του «Ριζοσπάστη».

Η μεταξική δικτατορία συλλαμβάνει πάνω από 100.000, στην πλειοψηφία τους κομμουνιστές.

Ο αντικομμουνισμός κάθε απόχρωσης κυβέρνησης γίνεται βασικό συστατικό της πολιτικής της. Τον Νοέμβρη του 1933 η ΚΟΜΕΠ έγραφε: «700 μέλη του ΚΚΕ βρίσκονται σήμερα στις εξορίες και φυλακές, 300 ζούνε παράνομα, καταδιωκόμενα απ' την αστυνομία της μπουρζουαζίας».

Ομως οι φυλακές και οι εξορίες δεν τσακίζουν τους κομμουνιστές. Το αντίθετο. Με τη δύναμη της οργανωμένης ζωής και δράσης γίνονται σχολεία. Συγκροτούν ομάδες συμβίωσης. Μαθαίνουν να ζουν παρά τις στερήσεις, τις κακουχίες, τους βασανισμούς. Οργανώνουν μαρξιστικά μαθήματα, διαλέξεις, πολιτιστικές εκδηλώσεις κάτω από τη μύτη των φρουρών.

Ακροναυπλία

Ταυτόχρονα δυναμώνει και η εργατική τάξη, τα λαϊκά στρώματα, η νεολαία. Η οργάνωση των εργατών μεγαλώνει. Εργατικοί αγώνες συνταράσσουν απ' άκρη σ' άκρη όλη την Ελλάδα.

Χαρακτηριστικά αναφέρουμε τους αγώνες για τη σταφίδα στην Πελοπόννησο, τους μεγάλους εργατικούς αγώνες στον Βόλο και στο Ηράκλειο Κρήτης. Και, φυσικά, τα συνταρακτικά γεγονότα του ξεσηκωμού του '36 στη Θεσσαλονίκη, για τα οποία ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Νίκος Ζαχαριάδης, ανέφερε στην εισήγηση στην ΚΕ στις 14/5/1936: «Τα επαναστατικά γεγονότα της Θεσσαλονίκης μας δώσανε μια γρήγορη ανακατάταξη στις λαϊκές μάζες και συμπυκνωμένη λαϊκή επαναστατική ορμή και δράση, που αντιστοιχούν σε ολόκληρη χρονιά ομαλής εξέλιξης».

Μέσα σε αυτά τα χρόνια το ΚΚΕ σφυρηλατήθηκε ως κόμμα της επαναστατικής πρωτοπορίας, παρά τις όποιες αντιφάσεις στη στρατηγική του. Μέσα σε αυτήν τη φωτιά και τη σκληρή πάλη γίνονται μέλη του ΚΚΕ οι 200 της Καισαριανής. Ωριμάζουν, διαβάζουν, οργανώνουν, φυλακίζονται, ξαναβγαίνουν και συνεχίζουν. Ετσι αναπτύσσονται τα μέλη και τα στελέχη του ΚΚΕ.

Οπως συναντάμε και πολλούς πρόσφυγες από τον Πόντο και τη Μικρά Ασία, τον Περικλή Γεωργιάδη, τον Θανάση Κοσμερίδη, τον Δημήτρη Παπαδόπουλο, τον Μύρωνα Παπαδόπουλο και άλλους. Δεν είναι τυχαίο ότι το νεαρό ΣΕΚΕ και μετέπειτα ΚΚΕ τους αγκάλιασε από την πρώτη στιγμή. Επεξεργάστηκε αιτήματα που αφορούσαν τη βελτίωση της ζωής των ξεριζωμένων. Πρόταξε τα δικά του ταξικά κριτήρια απέναντι στον ρατσισμό και στις διαχωριστικές γραμμές.

Ο «Ριζοσπάστης», αντιπαλεύοντας τις ρατσιστικές αντιλήψεις εναντίον των προσφύγων και προσπαθώντας να διεμβολίσει το αντιπαραθετικό δίπολο «πρόσφυγας - γηγενής», έγραφε τον Σεπτέμβρη του 1926: «Η Ελλάδα δεν διαιρείται σε ντόπιους και πρόσφυγες. Η Ελλάδα διαιρείται σε πλούσιους και φτωχούς, σε ανθρώπους που δεν δουλεύουν και ζουν και σε ανθρώπους που ολημερίς και ολονυχτίς δουλεύουν και δεν μπορούν να ζήσουν».

Ουλαμός Καλπακίου

Μία ακόμα απόδειξη ότι η αστική τάξη και η μεγάλη λαϊκή πλειοψηφία, οι εργαζόμενοι, τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα, δεν βρέθηκαν ποτέ στο ίδιο μετερίζι, ακόμα κι αν φαινομενικά αντιμετώπιζαν τους ίδιους κινδύνους, τους ίδιους «εχθρούς», τις ίδιες «κρίσεις».

Για τα λαϊκά στρώματα, ειδικά τον πρώτο χρόνο της Κατοχής, η ζωή είναι αβάσταχτη, ιδίως στην πρωτεύουσα και στις μεγάλες πόλεις. Πείνα και θάνατος. Το βαριά χτυπημένο από τη δικτατορία ΚΚΕ, στηριγμένο σε έναν μικρό πυρήνα μελών και στελεχών του, πολλά από τα οποία δραπέτευσαν από τις φυλακές και τις εξορίες, πραγματοποιεί τον άθλο της ανασυγκρότησής του και αναλαμβάνει δράση για να οργανώσει τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα. Γίνεται ο οργανωτής, ο νους και η καρδιά του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ, της ΕΠΟΝ.

Σε αυτόν τον αγώνα πολλοί στάθηκαν αγέρωχοι στα εκτελεστικά αποσπάσματα. Τελευταία τους φράση: «Ζήτω το ΚΚΕ», «Ζήτω ο Κόκκινος Στρατός».

Ετσι στάθηκαν όρθιοι και οι 200, καθώς αναμετρήθηκαν με τον θάνατο. Γιατί σε αυτόν τον τοίχο συγκρούστηκαν δύο κόσμοι. Ο κόσμος της εκμετάλλευσης και της αδικίας, που γεννά τον φασισμό και τον πόλεμο, και ο κόσμος που παλεύει για την κοινωνική απελευθέρωση.

Και εμείς σήμερα; Χάρη στα βιβλία, στην Ιστορία μας, στις φωτογραφίες που μας συντάραξαν, αφουγκραζόμαστε τα βήματά τους, μετράμε το ανάστημά τους. Γιατί, όπως λέει και η Μ. Αξιώτη, «είναι μερικοί άνθρωποι δε λες ποτέ πως πέθαναν. Τη μέρα του θανάτου τους αρχίζει ο κόσμος και μετρά τ' αποτελέσματα της δουλειάς τους...».

Προετοιμαζόμαστε για τις μεγάλες μάχες του σήμερα και του αύριο με οδηγό το Επαναστατικό Πρόγραμμά μας, τις αποφάσεις του 22ου Συνεδρίου, την Ιστορία μας.

*Από το τελευταίο σημείωμα του Κώστα Τσίρκα.

Το μαντήλι του Σπήλιου Αμπελογιάννη

Οι ρίζες του ΚΚΕ είναι βαθιές και γερές. Απλώνονται στα ξερονήσια και τις φυλακές, στις ηρωικές βουνοκορφές μας, σε πόλεις και χωριά, στους τόπους των εκτελέσεων. Ενώνουν το χθες με το σήμερα και το φωτεινό αύριο.

Αυτή είναι η Ιστορία μας. Δικό μας καθήκον είναι να τη μελετήσουμε, να τη διαδώσουμε πλατιά. Οι πολύμορφες εκδηλώσεις, οι εκδόσεις, οι επισκέψεις σε ιστορικούς τόπους, η σφοδρή αντιπαράθεση με τον ιστορικό αναθεωρητισμό, κόντρα σε όλους όσους επιχειρούν να ξαναγράψουν την Ιστορία, και βέβαια η μελέτη της Ιστορίας του Κόμματος μέσα από τα Δοκίμια Ιστορίας, αυτό το καθήκον υπηρετούν.

Ο άφθαστος ηρωισμός των μελών και στελεχών του ΚΚΕ, η ηρωική του δράση σε όλες τις συνθήκες, αλλά και τα συμπεράσματα από τις αδυναμίες και τις αντιφάσεις μπορούν και πρέπει να γίνουν πηγή κομμουνιστικής διαπαιδαγώγησης, αντοχής, έμπνευσης, αλλά και ιδεολογικοπολιτικής δύναμης. Πλούτος που πρέπει να γίνει γνωστός ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές.

Πολύτιμα ντοκουμέντα όλης αυτής της πορείας φυλάσσονται στο Αρχείο του ΚΚΕ. Εκεί βρίσκονται οι πιο σημαντικές στιγμές της ελληνικής εργατικής τάξης και του ΚΚΕ, τα πιο κρίσιμα τεκμήρια του αγώνα των ανθρώπων του μόχθου.

Το Αρχείο εγγράφων και βιβλίων, έργων τέχνης και αντικειμένων που έχει στη διάθεσή του το Κόμμα, διασώθηκε από τις μακρόχρονες διώξεις, από την αστική βία και τρομοκρατία... Η τιτάνια προσπάθεια για τη διάσωση του Αρχείου μετά τις καταστροφικές πλημμύρες του 1994 απέδωσε καρπούς.

Η χειροποίητη κάρτα του Παντελή Ζησιμάτου από την Ακροναυπλία

Οι συγκλονιστικές φωτογραφίες που απαθανατίζουν τους 200 λίγο πριν την εκτέλεσή τους ώθησαν τον καθένα από εμάς να ξανασκύψει σε αυτή την περίοδο.

Ψάχνουμε τα βιογραφικά τους, με συγκίνηση διαβάζουμε καθημερινά τις επιστολές συγγενών τους που φτάνουν στο Κόμμα, οι οποίες προσφέρουν και άλλα στοιχεία.

Κάνοντας μια περιήγηση στην ιστοσελίδα arxeio.kke.gr, βρίσκουμε αντικείμενα, γράμματα, κάρτες, φωτογραφίες των 200...

Καθετί έχει τη δική του βαρύτητα... Καθετί συνθέτει σαν μια ψηφίδα την εικόνα, την προσωπικότητα του συντρόφου μας... Καθετί δηλώνει την ταυτότητά τους. Κάρτες από την Ακροναυπλία, γράμματα από διάφορες φυλακές. Δυο λόγια αγάπης στους δικούς τους... Για να δείξουν ότι είναι καλά, ότι κρατάνε... Γιατί αυτοί ήταν η μεγάλη πλειονότητα. Προπολεμικοί κομμουνιστές, οι οποίοι είχαν γνωρίσει από πρώτο χέρι τη βία και την καταστολή του αστικού κράτους.

Το ρολόι του Β. Βαλασόπουλου

Στην κάρτα που απεικονίζει την Ακροναυπλία διαβάζουμε: «Στα αγαπημένα μου ανιψάκια Γεράσιμο και Ελενίτσα. Πάντα μαζί σας ο θείος σας». Και δίπλα δύο λέξεις: «Ενθύμιο μιανής ζωής».

Ενθύμιο μιας ζωής... Αυτό γράφει ο Κεφαλονίτης Π. Ζησιμάτος, που συνελήφθη στις 14 Αυγούστου 1936 από τη δικτατορία του Μεταξά, εξορίστηκε στην Ανάφη και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία. Από εκεί, κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής μεταφέρθηκε στο Στρατόπεδο της Λάρισας και αργότερα στο Στρατόπεδο Χαϊδαρίου. Από εκεί βάδισε περήφανος μαζί με τους συντρόφους του...

Στα αντικείμενα που μας άφησαν κληρονομιά οι 200 βρίσκεται και ένα ρολόι τσέπης, που ανήκε στον Βαλάση Βαλασόπουλο, τον μικρότερο Ακροναυπλιώτη εκτελεσμένο στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του '44.

Από το χωριό Αρφαρά της Καλαμάτας έφτασε νεαρός στην Αθήνα, όπου εργάστηκε ως εμποροϋπάλληλος. Συνελήφθη από τη δικτατορία του Μεταξά, το 1938. Βασανίστηκε φρικτά. Από την Ακροναυπλία οδηγήθηκε στις φυλακές της Πύλου και στη συνέχεια σε αυτές της Λάρισας. Παραδόθηκε, όπως και πολλοί άλλοι, στους κατακτητές. Μαζί με το ρολόι μάς «άφησε» και μια φράση - καταστάλαγμα της ζωής του. «Πήρα τον σωστό δρόμο και θα τον συνεχίσω».

Για χρόνια σε έναν τενεκέ στην αυλή ενός σπιτιού στον Κολωνό ήταν θαμμένο ένα μαντήλι. Ηταν το μαντήλι του 22χρονου Σπήλιου Αμπελογιάννη. Πάνω σε αυτό γράφει με μολύβι τις τελευταίες του επιθυμίες, τα τελευταία λόγια... «Αμπελογιάννης Σπήλιος του Κωνσταντίνου. Οδός Αστρους 93 Κολωνός. Ετσι πεθαίνουν οι τίμιοι Ελληνες. Πεθαίνω περήφανος. Ζήτω η Λευτεριά. Διαβάτη Ελληνα, το ρούχο τούτο να το πας στην παραπάνω διεύθυνση. Είναι η στερνή επιθυμία ενός ανθρώπου που ξέρει να πεθαίνει για την λευτεριά. Ζήτω ο Ελληνικός Λαός».

Φωτογραφία του Ν. Σουκατζίδη μετά τη σύλληψή του και την οδήγησή του στο τμήμα μεταγωγών Ρεθύμνου το 1936

74 χρόνια μετά, η 95χρονη αδερφή του Σπήλιου Αμπελογιάννη, Μαρία, έστειλε στην Καισαριανή, στον τόπο της εκτέλεσης, τον Νίκο Σοφιανό, ανιψιό του Σπήλιου, να παραδώσει ο ίδιος το μαντήλι στον Γενικό Γραμματέα του Κόμματος, με τη δήλωση: «Περήφανη για τον αδελφό μου, επιθυμώ το μαντήλι να δοθεί στο Κόμμα μας, το ΚΚΕ».

Ακολουθώντας τα ίχνη του Ναπολέοντα Σουκατζίδη, πέφτουμε σε φωτογραφίες του από το τμήμα μεταγωγών στο Ρέθυμνο το 1936, με συνεξόριστούς του, αλλά και σε γράμματα που έστελνε στον πατέρα του. Γράμματα από τον Αη Στράτη, τις φυλακές της Λάρισας...

Με συγκίνηση διαβάζουμε το γράμμα που έστειλε στον πατέρα του από τις φυλακές της Λάρισας, το 1943. Ακόμα και αυτές οι λίγες λέξεις αποπνέουν τη βαθιά συνείδηση του Χρέους του Αγωνιστή.

«Πατερούλη λατρευτέ,

Οσο θα 'μαι ανάμεσα στους ζωντανούς δε θα πάψω να σου γράφω για να σου εκδηλώνω την αγάπη μου, για να σου στέλνω τα φιλιά μου. Μα κι αν αργήσεις καμιά φορά να πάρεις γράμμα μου, μη στενοχωρηθείς. Να 'σαι πάντα αισιόδοξος. Μα κι αν μάθεις πάλι τίποτα κακό και πάλι να μη στενοχωρηθείς. Οσα χρόνια κι αν ζήσεις να 'σαι περήφανος για το γιόκα σου...».

Ο Δημήτρης Κυριακούδης (1ος από δεξιά) εξόριστος στη Φολέγανδρο το 1937

Στην Ακροναυπλία ο Σουκατζίδης ήταν ένας φωτισμένος δάσκαλος. Μνημειώδη έμειναν τα μαθήματα που παρέδιδε. Παράλληλα δεν σταμάτησε λεπτό να μελετάει ιστορία, λογοτεχνία, λαογραφία, ξένες γλώσσες. Στη φυλακή τελειοποίησε την εκμάθηση ξένων γλωσσών. Μετά την παράδοσή του ως κρατουμένου της Ακροναυπλίας οδηγήθηκε σε διάφορες φυλακές καταλήγοντας στο Χαϊδάρι.

Καθώς εκτελούσε χρέη διερμηνέα, ο Γερμανός διοικητής τού πρότεινε να βγει από τη λίστα των μελλοθανάτων και να τουφεκιστεί άλλος στη θέση του. Ο Ναπολέων το αρνήθηκε πεισματικά.

Καρτ ποστάλ, φωτογραφίες σε παιδική ηλικία, αλλά και σε εξορίες και φυλακές, όπως στη Φολέγανδρο και την Ακροναυπλία, γράμματα από τους τόπους μαρτυρίου συνθέτουν την ηρωική φυσιογνωμία του Δημήτρη Κυριακούδη.

Η αγάπη του στην οικογένειά του, σε αυτούς που άφησε πίσω, αποτυπώνεται και στο γράμμα που έγραψε από την Ακροναυπλία, τον Δεκέμβρη του 1941... «Ας ελπίσουμε στο τελείωμα των βασάνων μας και στο γρήγορο αντάμωμά μας, για να ζήσουμε ήσυχοι και αγαπημένοι».

Ο Δημήτρης Κυριακούδης γεννήθηκε στο Σιτοχώρι Νιγρίτας Σερρών το 1909. Φοίτησε στο Γυμνάσιο Σερρών, όντας υποχρεωμένος πολλές φορές να ταξιδεύει με το άλογο διανύοντας μια διαδρομή 40 περίπου χλμ. από το Σιτοχώρι έως την πόλη των Σερρών, δείγμα της μεγάλης του θέλησης για μόρφωση.

Για την κομμουνιστική του ιδεολογία και την ενεργό συμμετοχή του στο εργατικό κίνημα, συνελήφθη τον Γενάρη του 1937. Από το Τμήμα Μεταγωγών Σερρών μεταφέρθηκε αρχικά στη Φολέγανδρο, στην Ακροναυπλία, στις φυλακές της Λάρισας.

Από τον Σεπτέμβριο του 1943 έως και την εκτέλεσή του την Πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή, παρέμεινε φυλακισμένος στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Χαϊδαρίου.

• Από τη στιγμή που δημοσιεύτηκαν οι φωτογραφίες, δεκάδες είναι οι απευθύνσεις συγγενών των εκτελεσμένων στο Αρχείο του Κόμματος. Ανταλλάσσουν στοιχεία, προσθέτουν βιογραφικά, προσφέρουν αντικείμενα και φωτογραφίες των δικών τους ανθρώπων στο «σπίτι» τους, στο ΚΚΕ.

Μάλιστα, πριν βγουν στη δημοσιότητα οι συγκλονιστικές φωτογραφίες, η «εικόνα» που είχαμε για τους 200 κομμουνιστές που με την αταλάντευτη στάση τους ταπείνωσαν τους δήμιους και τον θάνατο εκείνη την Πρωτομαγιά προερχόταν κυρίως από καλλιτεχνικά δημιουργήματα.

Μια ακόμα τρανή απόδειξη ότι η Τέχνη είναι ένας άλλος δρόμος για να προσεγγίσει κανείς ζητήματα και γύρω από την Ιστορία, να αντιληφθεί σύνθετες έννοιες και καταστάσεις που δεν έχει ο ίδιος βιώσει.

Αλλωστε, η Τέχνη αποτελεί ένα ακόμα μέσο για να γνωρίσει κανείς τον κόσμο ζωντανά, βαθιά, μέσα στην κίνησή του και στην προκειμένη περίπτωση συντέλεσε στο να γίνει πιο «χειροπιαστή» η εποχή και οι συνθήκες που το λαϊκό κίνημα με μπροστάρηδες τους κομμουνιστές βγήκε στο προσκήνιο...

Ετσι, οι 200 για όλους εμάς ήταν οι ασπρόμαυρες φιγούρες στο χαρακτικό του Α. Τάσσου.

Οι 200 ήταν τα τιμημένα παιδιά του λαού μας, που γνωρίσαμε μέσα από το μυθιστόρημα «Στρατόπεδο του Χαϊδαρίου» του Θέμου Κορνάρου, κρατούμενος κι ο ίδιος εκεί και μάρτυρας της θυσίας τους.

Το καθήκον που μας κληροδότησαν πήγαζε και από το ποίημα της αντιστασιακής ποιήτριας Σοφίας Μαυροειδή - Παπαδάκη.

Το μονοπάτι αυτό πούχει χαράξει

το αίμα σας αδέρφια, θα πλατύνει

γιγάντια λεωφόρος θα σφαντάξει,

απ' όπου βγαίνει ο ήλιος ώσπου δύνει,

για να χωρούν τα πλήθη να περάσουν

των σκλάβων τα βαριά τυραγνισμένα

να πάνε προς το φως να ξαποστάσουν

απ' τη σκλαβιά τους τέλος λυτρωμένα.

Ηταν πολλοί δημιουργοί που κατέγραψαν εν θερμώ τα γεγονότα. Οπως η Ρίτα Μπούμη - Παπά, η οποία ανήμερα την Πρωτομαγιά του '44 στην Ανάληψη Υμηττού γράφει: «Τι ήλιος που ξημέρωσε για να σας χαιρετίσει!».

Οι δημιουργοί μας επιζητούσαν και κατάφεραν πολλές φορές να λειτουργήσουν ως «πρακτικογράφοι» των μεγάλων στιγμών του λαού μας. Ηθελαν όμως και να λειτουργήσουν άμεσα. Να απαντήσουν σε όλους αυτούς που προσπαθούσαν από τότε κιόλας «να βρομίσουν εκείνο τον αγώνα του λαού», όπως έλεγε η Μ. Αξιώτη. Το 1945 το ΕΑΜ κυκλοφόρησε καλλιτεχνικό λεύκωμα με τίτλο «Πρωτομαγιά - Θυσιαστήριο Λευτεριάς», το οποίο περιείχε δέκα ξυλογραφίες σε όρθιο ξύλο των Α. Τάσσου, Λουκίας Μαγγιώρου, Αλέξανδρου Κορογιαννάκη, Γ. Βελισσαρίδη, Βάσως Κατράκη και Γιώργου Μανουσάκη.

Ολα αυτά τα έργα επιτελούν και άλλον έναν ρόλο. Ιδιαίτερα σημαντικό για τις μέρες. Κρατάνε τη μνήμη άσβεστη. Τη μνήμη που τόσο λυσσαλέα επιδιώκουν η άρχουσα τάξη και οι γραφιάδες της να σβήσουν παραχαράζοντας με κάθε ευκαιρία την πρόσφατη Ιστορία. «Θέλω να με συμπαθάτε που σας τα ξαναλέω, πράγματα που τα ξέρετε, μα εκείνη η μνήμη φίλοι μου είναι φοβερό πράμα, αν δεν τα πεις κάτι τέτοια, δεν κοιμάσαι. Θαρρείς πως βγαίνουν οι νεκροί και σε τραβούν απ' το ποδάρι τη νύχτα και σου φωνάζουνε: "Λέγε τα! Δεν κάνει ούτε στιγμή να τ' αλησμονήσει ο κόσμος!», γράφει η Μέλπω Αξιώτη το 1945.

Εκείνη τη χρονιά κυκλοφόρησε και το βιβλίο της, «Πρωτομαγιές 1886 - 1945». Σε αυτό το βιβλίο διαβάζουμε για το τι έγινε μετά την εκτέλεση...

«Ο κόσμος πήρε το ξοπίσω τα καμιόνια που 'φευγαν με τα νεκρά κορμιά. Οι άντρες βγάζανε στο πέρασμά τους τα καπέλα, οι γυναίκες τρέχανε και κουβαλούσανε και ρίχνανε λουλούδια, κι όλοι ήταν θαρούσες σαν υπνωτισμένοι απάνω απ' τις σταγόνες το αίμα τους, που 'τρεχε κι έπηζε, κι η γης δεν το 'πινε, και γινόταν αυλάκια. Απάνω στο αίμα σκύβοντας και κοιτάζοντάς το, σήκωναν ύστερα πολλοί τα μάτια και τα χέρια τους ψηλά στον ουρανό. Ητανε η απόγνωση. Μέσα στο χώρο της εχτέλεσης οι εργάτες του Δήμου κουβάλησαν απ' το δίπλα χωράφι με φτυάρια πολύ χώμα, για να ρουφήξει κι εκεί τα αίματα...

Την ίδια μέρα όλοι οι γύρω συνοικισμοί κήρυξαν γενική απεργία. Τη νύχτα γενική κινητοποίηση του πληθυσμού, φωνάξανε παρά ποτέ ηρωικά κι ασώπαστα χουνιά, κι όπου είχε στάξει το αίμα τους, και στο ντουβάρι της εχτέλεσης, από ψηλά, κρυφά - κρυφά, απ' τους τοίχους, σκεπάστηκαν όλα παντού λουλούδια και ρίχτηκαν παντού στεφάνια. Αυτό ήταν των ζωντανών, προς τους νεκρούς αγωνιστές, το μνημόσυνο.

Ετσι γίνηκε η εχτέλεση των 200 ηρώων. Ετσι γιορτάστηκε η Πρωτομαγιά στην Αθήνα, στο χρόνο 1944».

Το 1945 δημοσιεύεται στο περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα» το ποίημα «Federico Garcia Lorca» του Νίκου Καββαδία. Ο Ισπανικός Εμφύλιος μπλέκεται με την Καισαριανή, όπως και το Δίστομο με την Γκουέρνικα, δύο εγκλήματα του φασισμού. Δεκαετίες αργότερα το μελοποιεί ο Θάνος Μικρούτσικος στον «Σταυρό του Νότου», βάζοντάς το στα χείλη όλων μας.

Είναι πολλά τα τραγούδια που έχουν άμεση αναφορά στους 200. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε τα «Μαλαματένια Λόγια» των Γιάννη Μαρκόπουλου και Μάνο Ελευθερίου, το «Σαββατόβραδο στην Καισαριανή» των Σταύρου Ξαρχάκου και Λευτέρη Παπαδόπουλου, που πρωτοκυκλοφόρησε με λογοκριμένους στίχους, το «Μπλόκο της Καισαριανής» των Μίκη Θεοδωράκη και Νότη Περγιάλη.

Ξεχωριστά αναφέρουμε την «Καταχνιά» των Χρήστου Λεοντή και Κώστα Βίρβου. Θέμα του έργου είναι το τρίπτυχο «Κατοχή - Αντίσταση - Απελευθέρωση» και κυκλοφόρησε το 1964. Ο Κ. Βίρβος έγραψε κάποια κομμάτια το 1944, όντας έγκλειστος στα κρατητήρια της οδού Ελπίδος 5. Σε αυτά τα μπουντρούμια έμαθε για την εκτέλεση των 200...

Είναι αρκετά ακόμα τα τραγούδια που εμπνέονται από το γεγονός. Θα αναφέρουμε την «Πρωτομαγιά» της νεαρής Πολυξένης Καράκογλου, που φανερώνει πως οι μεγάλες στιγμές του λαού μας μπορούν να συγκινήσουν, να εμπνεύσουν, να βρουν τη δική τους θέση στη σύγχρονη δημιουργία.

Μάνα μου, μάνα μου εμείς θα τραγουδάμε

Την Ανοιξη αυτή κανείς μη φοβηθεί

Θα 'ρθει και ο Ναπολέων κι οι 200 του μαζί

Απ' το δρόμο των ηρώων στη δικιά μας την αυλή...

Εκτός από το χαρακτικό του Α. Τάσσου υπάρχει και το εκπληκτικό έργο του Βάλια Σεμερτζίδη, «Χορός του Σουκατζίδη».

Ο Ακροναυπλιώτης Ναπολέων Σουκατζίδης, ο οποίος δεν δέχτηκε να του «χαριστεί» η ζωή και να πάει κάποιος άλλος για εκτέλεση, είναι μπροστάρης στον χορό και ο Β. Σεμερτζίδης εξηγεί: «Δεν είναι μόνο ο μεγάλος άνθρωπος, ο μεγάλος ήρωας, αλλά είναι κι ο κομμουνιστής κι αυτό εμένα με συνεπήρε. Αμφιβάλλω αν θα μπορούσε - αν και είχαμε τόσους ήρωες τότε - να σταθεί έτσι μπροστά στους Γερμανούς, ένας άνθρωπος που δεν είχε σαφή συνείδηση της θέσης του και του αντιπάλου με το ντουφέκι που είχε μπροστά του, συνείδηση τόσο σαφή όσο μπορούσε να έχει ένας μαρξιστής και μάλιστα στο ύψος του Σουκατζίδη».

Και όταν ήρθαν χρόνοι «δίσεκτοι», πάλι η ηρωική στάση και η θυσία των 200 δείχνει τον δρόμο.

Οπως γράφει ο Κώστας Βάρναλης στο ποίημά του «Πρωτομαγιά 1944»:

...Κι αν πέσανε για το λαό, νικήσαν οι προδότες,

που τώρα εδώ κατάχρυσοι περνούν και μαγαρίζουν,

και τώρα πιο τους μάχονται και τους ξανασκοτώνουν!

Σιχαίνεσαι τους ζωντανούς; Μην κλαις τους σκοτωμένους!

Απ' τα ιερά τους κόκκαλα, πρώτη του Μάη και πάλι,

θα ξεπηδήσει ο καθαρμός κ' η λεφτεριά του ανθρώπου.

Κ' είναι χιλιάδες στην Ελλάδα όμοιοι Πανάγιοι Τάφοι.

Ενώ ο Γιάννης Ρίτσος στο «Σκοπευτήριο της Καισαριανής» θα μας θυμίζει παντοτινά την ορμήνια τους...

Εμείς μερτικό δε ζητήσαμε. Τίποτα. Μόνον θυμηθείτε το:

Αν η ελευθερία δε βαδίσει στα χνάρια του αίματός μας

εδώ θα μας σκοτώνουν κάθε μέρα. Γεια σας

Παραθέτουμε αποσπάσματα από το βιβλίο, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»:

Πρόκειται να τουφεκιστούνε 200 από το θάλαμο 1. Ολος ο θάλαμος Νο 1!... Για τους Μολάους. Για το Γερμανό στρατηγό που σκοτώθηκε στους Μολάους (...)

Η μάζα καλεί τον Ναπολέοντα κοντά της. Ζητά μιαν εξήγηση επιταχτικά. Κι ο Ναπολέων σφραγίζει μ' ένα νόημα κι ένα χαμόγελο το ακριβές της πληροφορίας. Ολα τα μάτια στρέφονται στους 260. Φρέσκοι, καλοντυμένοι, ατάραχοι, χωρίς την παραμικρή νευρικότητα, παρακολουθούνε τον κατάλογο που ξεδιπλώνεται από τα χέρια του διοικητή.

Μόνο ένα χαμόγελο σκληρό, όλο σαρκασμό, στη γέννησή του απάνω, φαίνεται απλωμένο στα λιοψημένα πρόσωπα των παλληκαριών.(...)

Μια φωνή αγνώριστη, τσακισμένη, βγαίνει από το τετράγωνο στήθος του διοικητή. Λέει το πρώτο όνομα του καταλόγου.

Μια βροντερή φωνή, σαν καμπάνα χαμηλού καμπαναριού, σκεπάζει τα πάντα, αναταράζει τον αέρα, ταλαντεύεται στα φτερά της λίγο και χτυπά στ' απέναντι βουνό, που αντιλαλεί το «Παρών!» του γερού παλληκαριού. Ενα λαστιχένιο κορμί τινάζεται, ορμά μπρος, κάνει τρία βήματα ανοιχτά και γυρίζει απότομα σε μας.

- Εχετε γεια! Κουράγιο κι αξιοπρέπεια, παιδιά! Ετσι μας αποχαιρετά και παίρνει τη θέση του.

Οι Γερμανοί αλληλοκυττάζονται. Κι ο διοικητής, με την ίδια σπασμένη φωνή, συνεχίζει την αλυσίδα των ονομάτων. (...)

- Δημήτρης Ρόδης!

Η απάντηση στην κλήση τούτη δεν είναι βγαλμένη από το στήθος του ανθρώπου. Ενας ολόκληρος λαός, λες, μαίνεται και μουγκρίζει μέσα στο «παρών!» αυτό.

Δεν είναι ο γερο-Μήτσος, ο καπνεργάτης, που απαντά. Οι φάμπρικες και η εργατιά της Καβάλας, η ιστορία και οι αγώνες ενός καταδιωγμένου λαού φωνάζουνε μέσ' από το γέρικο στήθος τ' ασπρομάλλη παππού...

Η φύση γελάστηκε. Τούτος ο γέροντας, ο αμίλητος, της ξέφυγε. Λες και περίμενε εβδομήντα χρόνια τη στιγμήν ετούτη για να υψώσει το κυρτωμένο σώμα σε χυτή λαμπάδα, να κάμει τη φωνή του σήμαντρο και να δώσει από τούτο το επίσημο εθνικό βήμα τις τελευταίες του παραγγελιές:

- Οσοι απομείνετε πέστε στους καπνεργάτες μου πως δεν τους πρόσβαλα!

Με τ' απλά αυτά λόγια αποχαιρετά ο ηρωικός αυτός άντρας τους συναγωνιστές και τον τόπο του. Δε θα ξεχάσουμε να μεταφέρουμε με σεβασμό και περηφάνεια τα στερνά τούτα λόγια στην αγωνιζόμενη Καβάλα μαζί μ' ένα στεφάνι αγριολούλουδα του Χαϊδαριού (...)

Οι πεντάδες των 260 αραιώνουνε. Υπάρχει πεντάδα που δεν απόμεινε κανένας. Τα κενά μένουν ανοιχτά σ' ένδειξη διαμαρτυρίας. Και σ' ένδειξη σεβασμού γι' αυτούς που έφυγαν. Οσοι απομένουν περιμένουνε από λεπτό σε λεπτό (...) Είναι προετοιμασμένοι και βέβαιοι. (...)

- Π. Λ... συνεχίζει ο διοικητής.

Ενα χαρούμενο, άναρθρο ξεφωνητό ήτανε το «παρών!» αυτού του ανθρώπου. Το πρόσωπό του όλο γελά, κυττάζοντας αυτούς που πάει να συναντήσει. (...)

- Περίμενέ μας, σύντροφε! Είμαστε έτοιμοι.

Ετσι τον κατευοδώνουν οι άλλοι π' απόμειναν και περιμένουν. Η ίδια νευρικότητα συνεχίζεται. Μόνο που η ψυχολογία σου χρεοκόπησε. Ετούτοι δεν αγωνιούνε φυσιολογικά. Δεν ανησυχούνε αν θα ζήσουνε ή όχι. Τρομάζουνε μην εξαιρεθούνε! Μη μείνουνε πίσω! (...)

Σε κάθε όνομα π' ακούς τώρα, σε κάθε κλήση και κάθε απόκριση, παίρνεις μέρος. Κι εγώ; ρωτάς. Φωνάζουν κι άλλο όνομα κι απορείς, σχεδόν θυμώνεις, γιατί δεν είναι το δικό σου!

Τούτη η μέρα δε μοιάζει με τις άλλες. Δε μοιάζει με τίποτα προηγούμενο. Δεν περιμένεις να ξαναζήσεις τέτοια μέρα. Και μ' όλο σου το είναι θέλεις να σε πάρει μαζί της, να σβήσεις μαζί της! Ντρέπεσαι να μείνεις και να ζεις τη μια μέρα ύστερ' από την άλλη, να κυνηγάς μικροχαρές, τώρα που αντικρίστηκες με το μεγάλο, με το ασύγκριτο, με το τέλειο...

Ζηλεύεις αυτούς που σαλτάρουν μπρος, σαν ευτυχισμένοι κυνηγοί που πέτυχαν τον πετούμενο στόχο. Δεν τους λυπάσαι πια. Το καρδιοχτύπι είναι αλλιώτικο. Χαίρεσαι να ζεις τον κίντυνο της σημερινής ημέρας. (...) Ολα σε προστάζουν να ξεπεραστείς. Νιώθεις έτοιμος, πρόθυμος, χαρούμενος για όλες τις θυσίες και για όλους τους πόνους. Μόνο που δεν υποφέρεις να σε περιφρονεί ο θάνατος!

Μια φωνή μέσα σου: «Δεν μπορείς να τους φτάσεις!» Αλλά είναι σπουδαίο και να τους νιώθεις. Ζεις από το δικό τους φως. Γίνεσαι δυνατός όσο ζεις τη δύναμή τους. Οσο είσαι παρέα τους. Κάποτε θα το κατορθώσεις να τους φτάσεις, αν κάμεις την άσκηση που κάνουν αυτοί είκοσι χρόνια. Αν δίνεις τη ζωή σου πρόθυμα κάθε στιγμή επί είκοσι χρόνια. Για το καλό και τ' αγαθό. Για την αλήθεια.(...)

Ενας ιδρώτας πηχτός κάνει το μούτρο του διοικητή να γυαλίζει (...) Κάτι τον τυραννά. Κάποια φωτιά τον σιγοψήνει. Ασφαλώς, βέβαια, δεν είναι η συνείδηση που ξύπνησε. Ολομεμιάς ο φριχτός δήμιος, ο επιστήμονας εγκληματίας, δεν άλλαξε, για να λυπάται τα θύματά του. Κάτι του συμβαίνει, που δεν είναι εύκολο να το βρεις, όταν στέκεται σε τόση απόσταση από σένα. Εσύ μελλοθάνατος κι αυτός δήμιος. (...)

Ο διοικητής είναι το θεριό που ταπεινώθηκε. Ο Γερμανός, ο βέρος Γερμανός, τη στιγμή του εξευτελισμού του. Είναι το φίδι, τη στιγμή που νιώθει πως το πατάς γερά στη μέση της ραχοκοκαλιάς. (...)

Περίμενε σκυφτούς, θλιβερούς κατάδικους να πορεύονται σα θύματα ελεεινά στον τόπο της εκτέλεσης. Και βρίσκεται κοντά στο μεγαλείο των Θερμοπυλών: Χτενισμένοι, φρεσκοξυρισμένοι, στολισμένοι σα γαμπροί οι μελλοθάνατοι. (...) Περίμενε να δει ένα δάκρυ! Κι ακούει βροντές και βλέπει αστραπές, τη στιγμή που ο καθένας φωνάζει το «Παρών!» του κι εξορμά για να συναντήσει το θάνατο. (...)

Μόλις γίνεται ησυχία, ο διοικητής συνεχίζει το προσκλητήριο του θανάτου. (...) Δε σταματά πια. Δεν περιμένει. Το πήρε απόφαση πως νικήθηκε. Το χώνεψε πως κάθε «παρών!» είναι και μια μαχαιριά που δεν είναι δυνατό να την αποφύγει. (...)

Ο διοικητής του Χαϊδαριού δεν έχει κανένα δικαίωμα ν' αλλοιώσει τη σύνθεση του καταλόγου. Το μόνο που μπορεί είναι ν' αντικαταστήσει έναν ορισμένο αριθμό ονομάτων με άλλα, ανάλογα με τις ανάγκες της υπηρεσίας και του Στρατοπέδου.

Αυτός είναι ο λόγος που έγινε το φοβερό λάθος χωρίς να τ' αντιληφθεί. (...)

- Οχι. Οχι εσύ. Οχι εσύ, Ναπολέων! (...)

Ο Ναπολέων απαντά στο διοικητή. Κι όλα τ' αυτιά είναι τεντωμένα κι αφουγκράζονται. Οσοι ξέρουν γερμανικά μεταφράζουνε την ίδια στιγμή τα λόγια του:

- Δέχομαι, κύριε διοικητά, τη ζωή μόνο με τον όρο πως δεν πρόκειται να την πάρω από άλλον κρατούμενο. Μόνο όταν η θέση μου μείνει κενή!... Το Στρατόπεδο ξεχνά τον κανονισμό, ξεχνά τη θέση του, ξεπερνά κάθε όριο πειθαρχίας και χειροκροτά (...)

Η φάλαγγα των μελλοθάνατων ηρώων στέκεται προσοχή, και σ' αυτήν τη στάση, με δάκρυα και με λυγμούς περηφάνειας, υποδέχεται τον Ναπολέοντα. Υποδέχεται τον ήρωα των ηρώων και το μάρτυρα των μαρτύρων.

Παίρνει τη θέση του, σεμνός, ντροπαλός, στην τελευταία πεντάδα.

- Ναπολέων! Στην πρώτη γραμμή. Αυτή είν' η θέση που σου πρέπει!...

Εκεί τον τοποθετούνε, για να τον βλέπουν ως την ύστερη στιγμή τους, τούτο τον ασύγκριτο εκφραστή των ονείρων και των πόθων τους, οι 260 Ακροναυπλιώτες Ελληνες, που στάθηκαν το επιτελείο του Στρατοπέδου μας. Το επιτελείο της Ελληνικής Μάχης. Το λαμπρό Επιτελείο των νικηφόρων αγώνων του Λαού από τις 4 Αυγούστου 1936 μέχρι την 1η του Μάη του 1944. (...)

Τριγυρίζουμε τους διακόσους. (...)

Ολοι τους κρατούνε τα πράγματά τους στα χέρια. Πράγματα! Πού είναι τα κουστούμια, τα μπαούλα κι οι κουβέρτες τους;

Σύμφωνα με τον κανονισμό, αυτά είναι «λεία πολέμου!» Και πρέπει να παραδοθούν εδώ, πριν ξεκινήσουνε. Παραδίνονται για να σταλούν στη Γερμανία.

Οι κατάδικοι πρόλαβαν. Πήρε ο καθένας από κάτι. Οι ίδιοι οι μελλοθάνατοι τα μοίρασαν. Αυτά δεν είναι οποιαδήποτε πράγματα, που μπορούν μ' αυτά να οικονομηθούνε γερμανικές συνοικίες. Είναι λάβαρα. Είναι θυμητάρια ιερά κι αγιασμένα. Γίνονται φλάμπουρα στους αγώνες των Ελλήνων. (...)

Ο διοικητής (...) Κάνει την ύστατη προσπάθεια να μεταπείσει τον Ναπολέοντα να μην επιμένει. Να δεχτεί την αντικατάστασή του μ' έναν άλλο, «...γιατί αυτός είναι χρήσιμος και για σήμερα και για αύριο».

- Η ζωή του κάθε Ελληνα, κύριε διοικητά, αξίζει όσο κι η δική μου. Μια Μάνα τον περιμένει κι αυτόν, όπως και μένα. Ευχαριστώ για το ενδιαφέρον και για την αξία που μου δίνετε. Αλλά, μόλις δεχτώ την πρότασή σας, αυτόματα παύω να είμαι εγώ. Γίνομαι τίποτα. (...) Δέχεστε να βάλετε στη θέση μου τον πιο σκάρτο Γερμανό στρατιώτη; Οχι όμως Ελληνα. Τότες δέχομαι τη ζωή και σας αναγνωρίζω την καλή πρόθεση και την ιπποτική συμπεριφορά πολεμιστή προς πολεμιστή!

Ο διοικητής εσώπασε! Χτυπά τον Ναπολέοντα στον ώμο και του δίνει το χέρι του.

- Δεν υπήρξες ποτέ σκλάβος, του λέει. Και μ' αυτόν τον τρόπο τον αποχαιρετά και παραδέχεται τον εξευτελισμό και την ήττα του, σαν καταχτητής και σαν άτομο. (...)

Δεν απομένει παρά να τους μεταφέρουνε στο 15, για να γδυθούνε. Στο εκτελεστικό απόσπασμα σέρνεται ο κάθε μελλοθάνατος μόνο με τα εσώρουχα. Κουστούμι, παπούτσια, καπέλο, παραδίνονται. Λεία Πολέμου. `Η, πιο σωστά, μερίδιο του γερμανικού Λαού από τη λαφυραγωγία της Ευρώπης. (...)

Εκεί μπροστά μας, κάτω απ' τη μύτη των Γερμανών, συνεννοούνται και παίρνουν την απόφαση: Θα τουφεκιστούμε ντυμένοι.

Την απόφαση την επιβάλλουνε. Ο Ναπολέων την κάνει γνωστή στο διοικητή. (...) Παράλυσε, κι όχι μόνο θα πάνε ντυμένοι, φρέσκοι, σιδερωμένοι, να παρουσιαστούνε στο Θάνατο, μα και θα τον τσαλαπατήσουνε πιο μπροστά, εδώ, σε τούτη την αυλή, τον κάθε εχθρό, είτε καταχτητής λέγεται είτε Χάρος. Με τον πρώτο ξόφλησαν. Τον εξευτέλισαν, τον έχουνε και στέκεται άβουλος κι ανίκανος να παρακολουθεί με ποιο μεγαλείο εκδηλώνεται αυτό το θαύμα που λέγεται ελληνική ψυχή.

Με τον δεύτερο, με το Χάρο, απομένει να τα πούνε ακόμη. Ο γερο-Μήτσος ο καπνεργάτης, ο Μήτσος Ρόδης, από την Καβάλα, ανοίγει το χορό. (...)

Ο αέρας ηλεχτρίζεται, λες, μεθά και τραγουδά και εκείνος με τις ψυχές που δίνουνε τις στερνές προσταγές στο κορμί, για την έφοδο.

- Εχε γεια, καημένε κόσμε...

Τα λόγια τα ξέρουμε και μεις. Τα προσαρμόζουμε και στου χορού το ρυθμό. Μα είναι σα να λέμε μοιρολόι κι είναι σα να παρακαλούμε το μαγνήτη της Γης να λυπηθεί το δούλο του και να μην τον αφήσει να φύγει για τ' άγνωστο.

Τούτοι εδώ, λες και νικήσανε αυτόν το μαγνήτη, και με το τραγούδι τους δεν αποχαιρετούνε κανέναν αφέντη και καμία δουλεία. Ειδοποιούνε θριαμβευτικά πως φεύγουν πάνοπλοι για την εκστρατεία της ζωής εναντίο του θανάτου.