Τα άστρα γεννιούνται όταν νέφη αερίων και σκόνης καταρρέουν τοπικά λόγω αυξημένης πυκνότητας και περιδίνησης. Γύρω τους παραμένει ένας δίσκος με μέρος του σχετικά πυκνού υλικού από το οποίο προήλθε το άστρο, μέσα στον οποίο σχηματίζονται πλανήτες. Το σκούρο μοριακό νέφος του Χαμαιλέοντα 1 είναι η περιοχή σχηματισμού άστρων που βρίσκεται πιο κοντά στη Γη και αποτελεί μέρος του Συμπλέγματος του Χαμαιλέοντα. Η τεχνητά χρωματισμένη μαγευτική φωτογραφία προέρχεται από το επίγειο τηλεσκόπιο Cerro Tololo στη Χιλή.

Το «κοσμικό θαυμαστικό» των γαλαξιών VV 340A (πάνω) και VV 340B (κάτω), ενός ζεύγους γαλαξιών που συνενώνονται περίπου 450 έτη φωτός μακριά από τη Γη.

Υπάρχουν δύο τρόποι εμφάνισης πιδάκων από υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες. Σύμφωνα με τον πρώτο, ο λευκοπυρωμένος δίσκος συσσώρευσης υλικού, που πρόκειται να πέσει στη μαύρη τρύπα, θερμαίνει το κοντινό σε αυτόν αέριο. Τότε αυτό διαστέλλεται και σπρώχνει το πιο κρύο αέριο προς τα έξω, το οποίο βγαίνει από τη μαύρη τρύπα από δύο αντικριστούς κώνους στους πόλους περιστροφής της. Σύμφωνα με τον δεύτερο τρόπο, δημιουργούνται πίδακες σωματιδίων και ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας από τους πόλους της τρύπας, που σπρώχνουν αέριο μακριά, έξω από τον γαλαξία. Παρ' όλα αυτά, αυτοί οι πίδακες βοηθούν τον σχηματισμό νέων άστρων, καθώς συμπιέζουν νέφη αερίων, τα οποία στη συνέχεια καταρρέουν σχηματίζοντας άστρα. Ομως στον VV 340A οι αστρονόμοι παρατήρησαν κάτι τελείως διαφορετικό.

Καλλιτεχνική απόδοση του ρεύματος που ξεπηδά από την υπερμεγέθη μαύρη τρύπα στο κέντρο του γαλαξία VV 340A, βασισμένη στις παρατηρήσεις στο οπτικό, υπέρυθρο και ραδιοφωνικό τμήμα του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος.

Χρησιμοποιώντας τα υπέρυθρα «μάτια» του διαστημικού τηλεσκοπίου Τζέιμς Γουέμπ, μπόρεσαν να δουν μέσα από την πυκνή σκόνη ένα τεράστιο νέφος ιονισμένου πλάσματος, που εκτεινόταν 20.000 έτη φωτός, περισσότερο από κάθε άλλο νέφος πλάσματος που έχει παρατηρηθεί ποτέ. Αυτό το πλάσμα εκτινάσσεται με τεράστια ταχύτητα και έχει ακριβώς το σχήμα S που έχει και ο πίδακας που βγαίνει από τη μαύρη τρύπα, σχήμα χαρακτηριστικό της προπόρευσης, δηλαδή της ταλάντευσης που κάνει μια σβούρα καθώς επιβραδύνεται. Οι ερευνητές δεν έχουν καταλήξει στην αιτία αυτής της ταλάντευσης, πιθανολογούν όμως ότι ίσως οφείλεται σε αστάθεια του δίσκου συσσώρευσης γύρω από τη μαύρη τρύπα, που παρουσιάζεται όταν μια μεγάλη μάζα αερίου πέφτει προς μέσα της, κάνοντας τον δίσκο να γύρει. Μια άλλη ερμηνεία μπορεί να είναι η ύπαρξη όχι μιας, αλλά δύο υπερμεγέθων μαύρων τρυπών στο κέντρο του VV 340A, που περιφέρονται η μια γύρω από την άλλη και η βαρύτητά τους μετακινεί τον πίδακα, όπως το περιστροφικό ποτιστήρι κήπου μετακινεί τον πίδακα νερού.

Το ανοιχτό αστρικό σμήνος των Πλειάδων στον αστερισμό του Ταύρου

Οι συγγενείς του Ηλιου μπορεί να έχουν χαθεί προ πολλού μέσα στον Γαλαξία, αλλά αυτό δεν συμβαίνει σε όλα τα άστρα. Ορισμένες ομαδοποιήσεις είναι πολύ πιο νέες από τα 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια ζωής του Ηλιου και βρίσκονται ακόμα στη φάση διάλυσης του νέφους που τις περιβάλλει ή της σταδιακής απομάκρυνσης των μελών τους. Τέτοιες συσχετίσεις υπάρχουν διάσπαρτες στον ουρανό και συχνά τα άστρα που τις απαρτίζουν μοιράζονται παρόμοια χαρακτηριστικά, όπως η ηλικία και η ταχύτητα που κινούνται μέσα στον Γαλαξία. Οι αστρονόμοι υποψιάζονται ότι πολλές από αυτές τις διάσπαρτες συσχετίσεις σχηματίστηκαν στο ίδιο νέφος αερίων. Τα σμήνη που ακόμη παραμένουν πυκνά στον πυρήνα τους μπορούν να δώσουν πληροφορίες για την αναζήτηση των μελών και των συσχετίσεων που έχουν αραιώσει πολύ.

Οι κάτοικοι του Βόρειου Ημισφαιρίου, αν βρεθούν σε κάποιο μέρος με σκοτεινό και καθαρό ουρανό, μπορούν να παρατηρήσουν έναν λίγο ασαφή σχηματισμό άστρων, όχι πολύ μακριά από τον αστερισμό του Ωρίωνα. Είναι οι Πλειάδες, γνωστές και ως «οι εφτά αδερφές» (καμία σχέση με τις πετρελαϊκές εταιρείες που φέρουν την ίδια ονομασία). Πρόκειται για ένα ανοιχτό σμήνος 440 έτη φωτός μακριά από τη Γη, που βρίσκεται στον αστερισμό του Ταύρου. Εξι άστρα φαίνονται με γυμνό μάτι, αν και πολλοί πολιτισμοί και αρχαίοι μύθοι αναφέρουν επτά άστρα. Είναι πιθανό δύο από τα άστρα να μετακινήθηκαν πολύ κοντά το ένα στο άλλο, με αποτέλεσμα να μην είναι εύκολος ο οπτικός διαχωρισμός τους. Ακόμη και η παρατήρηση με απλά κιάλια αποκαλύπτει δεκάδες άλλα άστρα στις Πλειάδες, ενώ εκατοντάδες αποκαλύπτονται σε παρατηρήσεις με τηλεσκόπιο. Το σμήνος δεν έχει σαφές όριο, αλλά τα περισσότερα από τα άστρα του βρίσκονται σε μια σφαίρα με διάμετρο περίπου 40 ετών φωτός.

Το σμήνος των Πλειάδων είναι ηλικίας περίπου 125 εκατομμυρίων ετών και αν κάποτε αποτελούσε μέρος μιας μεγαλύτερης δομής, αυτή η ηλικία συνάδει με το να έχουν απομακρυνθεί αρκετά τα πιο εξωτερικά άστρα της ομάδας. Η ανεύρεση αυτών των άστρων δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το τμήμα του Γαλαξία όπου βρίσκονται οι Πλειάδες περιέχει εκατομμύρια άλλα άστρα. Ομως μια ομάδα αστρονόμων, χρησιμοποιώντας έξυπνη μεθοδολογία, θεωρεί ότι κατάφερε να βρει πολλά απ' αυτά.

Αναζήτησαν άστρα με παρόμοια ηλικία και χημική σύνθεση, που κινούνταν μέσα στον Γαλαξία με παρόμοιο τρόπο με τις Πλειάδες. Συγκρίνοντας τα χαρακτηριστικά γνωστών μελών των Πλειάδων με μια τεράστια αστρική βάση δεδομένων που συγκρότησε η αποστολή Γαία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Διαστήματος (ESA), οι ερευνητές σχημάτισαν έναν κατάλογο άστρων που κινούνται μέσα στον Γαλαξία με ταχύτητα έως 5 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο διαφορετική από εκείνη των Πλειάδων. Κατόπιν υπολόγισαν την ηλικία αυτών των άστρων, ένα δύσκολο έργο, που το έκανε λίγο ευκολότερο η γνώση ότι τα νεότερα άστρα συνήθως περιστρέφονται ταχύτερα από τα μεγαλύτερης ηλικίας. Αυτό συμβαίνει επειδή το μαγνητικό πεδίο των άστρων αλληλεπιδρά με το περιβάλλον υλικό και δημιουργεί ένα είδος τριβής ή οπισθέλκουσας της περιστροφής, επιβραδύνοντάς την. Η ταχύτητα περιστροφής ενός άστρου μπορεί να προσδιοριστεί παρατηρώντας τις διακυμάνσεις στη φωτεινότητά του, που οφείλονται στις κηλίδες που έχει στην επιφάνειά του, όπως ο Ηλιος έχει τις δικές του ηλιακές κηλίδες.

Μετά την εφαρμογή διαφόρων στατιστικών τεχνικών, οι ερευνητές κατέληξαν σε έναν κατάλογο με περισσότερα από 10.000 υποψήφια μέλη αυτού που αποκαλούν το Ευρύτερο Σύμπλεγμα των Πλειάδων. Χαρτογραφώντας αυτά τα άστρα στις τρεις διαστάσεις, διαπίστωσαν πως τα άστρα σχηματίζουν μια ελαφρώς ελλειψοειδή ομάδα με μικρότερη διάμετρο τα 1.600 έτη φωτός και μεγαλύτερη τα 2.000. Στα άστρα αυτά περιλαμβάνονται τουλάχιστον επτά γνωστές συσχετίσεις άστρων, μεταξύ τους η ομάδα ΑΒ Δοράδος, μια δεκάδα άστρων που απέχουν μόλις 70 έτη φωτός από τον Ηλιο. Μια άλλη συσχέτιση, η UPK 303, εκτιμήθηκε ότι είναι η παλιρροϊκή ουρά των Πλειάδων, άστρα που πετάχτηκαν μακριά από το σμήνος εξαιτίας της γαλαξιακής βαρύτητας. Οι αστρονόμοι κατέληξαν ότι το σύνολο των άστρων του Ευρύτερου Συμπλέγματος των Πλειάδων βρισκόταν σε μέγιστη απόσταση 200 ετών φωτός από το κέντρο του σμήνους πριν από 75 εκατομμύρια χρόνια.

Τώρα, κοιτάζοντας τις όμορφες Πλειάδες, γνωρίζουμε πως αποτελούν ό,τι απέμεινε από ένα μεγάλο σμήνος του αστρονομικά πρόσφατου παρελθόντος, και μέσα από αυτήν τη διαδικασία αναζήτησης των αδερφών τους καταλαβαίνουμε καλύτερα πώς σχηματίζονται τα άστρα στον Γαλαξία και πώς εξελίσσονται οι σχηματισμοί τους στο πέρασμα του χρόνου.