Η Εκθεση ολοκληρώνει τη λειτουργία της σήμερα Τρίτη 12 Μάη. Χιλιάδες κόσμου την επισκέφτηκαν από την 1η Μάη που εγκαινιάστηκε και μέχρι και χθες η προσέλευση ήταν μαζική σχεδόν όλες τις ώρες, επιβεβαιώνοντας το τεράστιο ενδιαφέρον που προκάλεσε. Εντυπωσιασμένοι και συγκινημένοι φεύγουν όλοι οι επισκέπτες.

Το Σάββατο στα εκθέματα περιηγήθηκαν και συνταξιούχοι καπνεργάτριες, από τις τελευταίες του κλάδου και μέλη του ιστορικού Παγκαπνεργατικού Σωματείου Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια μίλησαν στο ραδιόφωνο «904 Αριστερά στα FM», που όλες τις μέρες εκπέμπει ζωντανά μέσα από την Εκθεση, μεταφέροντας το κλίμα και μεταδίδοντας τις θεματικές εκδηλώσεις.

Περήφανες και οι τρεις για την ιστορία των εργαζομένων του κλάδου τους, τους αγώνες που δόθηκαν, αλλά και μετρημένες για το δικό τους μερτικό. Η Χρυσούλα Τιλιντζίδου περιέγραψε ότι «δυο μήνες δούλεψα και αμέσως πήγα και εγγράφηκα στο Σωματείο. Πήγαινα στο καπνομάγαζο με τις αιτήσεις εγγραφής μέσα στην τσάντα μου. Οι καλοθελητές με βάζανε στο μάτι και δεύτερη χρονιά δεν με παίρνανε στη δουλειά, γιατί ήμουν συνδικαλίστρια. Γύρισα όλα τα καπνομάγαζα της Θεσσαλονίκης. Με αγώνες καταφέραμε, ό,τι κερδίσαμε. Τίποτα δεν μας χαρίστηκε», είπε. Η Δέσποινα Νικολαΐδου συγκινημένη είπε: «Αισθάνθηκα ότι ήμουν ακόμα εκεί. Ως απλή εργαζόμενη, υπερασπιζόμουν τις γυναίκες τις εκλεγμένες στο Σωματείο, γιατί τρώγανε ξύλο για μας». Και η Γίτσα Γεωργιάδη, που από την πρώτη στιγμή εγγράφηκε στο Σωματείο και ενεργοποιήθηκε συνδικαλιστικά, αναφέρθηκε στη συρρίκνωση του κλάδου ως αποτέλεσμα της πολιτικής της ΚΑΠ, που άφησε στον δρόμο χιλιάδες καπνεργάτριες και καπνεργάτες. Αλλά και για τα «παράσημα» εργασίας που φορτώθηκαν, τα πολλά προβλήματα υγείας, από τις άσχημες συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας στα καπνομάγαζα.

Τους εργαζόμενους καλωσόρισε στο «Labattoir» ο Κώστας Σιδηρόπουλος, μέλος του Γραφείου της ΚΟ Κεντρικής Μακεδονίας του ΚΚΕ, με έναν σύντομο χαιρετισμό, παρουσιάζοντάς τους τα κεντρικά σημεία της Εκθεσης.

Στη συνέχεια είχαν τη δυνατότητα να περιηγηθούν στον χώρο και να συμμετάσχουν στις οργανωμένες ξεναγήσεις.

Την προσοχή των επισκεπτών κεντρίζει ο ειδικά διαμορφωμένος χώρος που είναι αφιερωμένος στον ποιητή της εργατικής τάξης, της Ρωμιοσύνης και του «Επιτάφιου», τον κομμουνιστή Γιάννη Ρίτσο.

Δεν είναι τυχαίο ότι μπαίνοντας στην αίθουσα δεσπόζουν τα λόγια του ποιητή που εξηγεί γιατί έγινε κομμουνιστής, όπως ο ίδιος το περιέγραφε μιλώντας στο προσωπικό του «Ριζοσπάστη» το 1987.

Στον χώρο οι επισκέπτες μπορούν επίσης να δουν και να ακούσουν τον ίδιο τον ποιητή να μιλά και να απαγγέλλει, μέσα από ένα βίντεο που επιμελήθηκαν οι συντελεστές της Εκθεσης.

«Ο Μάης του '36 αποτελεί τομή, ορόσημο στην Ιστορία της πόλης, της χώρας, του εργατικού κινήματος, της τάξης μας», είπε ο Κ. Τζιάρας. «Δεν προέκυψε ως κεραυνός εν αιθρία, ως εξαίρεση ή παραδοξότητα στην Ιστορία, στην κοινωνική Ιστορία της πόλης, της χώρας και της εποχής, αλλά ως συνέχεια και σε σύνδεση με τη δυναμική της ταξικής σύγκρουσης μέσα στο οικονομικό, στο κοινωνικό και στο πολιτικό πλαίσιο του Μεσοπολέμου στην Ελλάδα και διεθνώς, το οποίο βασικά ορίζεται από τη Ρωσική Επανάσταση και την επίδρασή της.

Ο Μάης της Θεσσαλονίκης, όπως και όλες οι εργατικές εξεγέρσεις στην Ευρώπη και τον κόσμο, είναι μάλλον ακατανόητος αν δεν τον εντάξουμε στη δυναμική που είχε επιφέρει το παράδειγμα της Ρωσίας στην εργατική τάξη εδώ και αλλού, στα συνδικαλιστικά και πολιτικά της αιτήματα, στη δυναμική των ταξικών διεκδικήσεων και της ταξικής πάλης».

Αναφέρθηκε στην ίδρυση της Φεντερασιόν το 1909, με πρωταγωνιστή τον σεφαραδίτη Αβραάμ Μπεναρόγια, και στην επιρροή της πέραν του εβραϊκού προλεταριάτου, μέσω του καπνεργατικού κινήματος.

Στάθηκε στη Ρωσική Επανάσταση και στον διεθνή απόηχο που είχε, στην ίδρυση του ΣΕΚΕ, μετέπειτα ΚΚΕ, και στη ΓΣΕΕ, σηματοδοτώντας την ποιοτική αλλαγή στην πορεία του ελληνικού εργατικού κινήματος και το εναρκτήριο βήμα για την πολιτική χειραφέτηση της εργατικής τάξης της χώρας.

Και μίλησε για τους δεσμούς του ΚΚΕ με τους εργάτες, που σφυρηλατήθηκαν μέσα στις μεγάλες ταξικές μάχες της περιόδου: Αναφέρθηκε στις καπνεργατικές απεργίες του 1927 και του 1928 που ξέσπασαν στις καπνουπόλεις (Θεσσαλονίκη, Καβάλα, Ξάνθη, Δράμα), με αιτήματα την κατοχύρωση του 8ωρου και τη λειτουργία του Ταμείου Ασφάλισης Καπνεργατών. Στη συγκρότηση του αντεργατικού, αντικομμουνιστικού κράτους στη διάρκεια του Μεσοπολέμου από τις κυβερνήσεις, από τον Παπαναστασίου, τον Πάγκαλο, τον Κονδύλη και τον Βενιζέλο μέχρι τον Μεταξά. Στάθηκε στις απεργίες του 1932 και του 1933, όπου τον Γενάρη τέσσερις απεργοί δολοφονήθηκαν στις κινητοποιήσεις στα κλωστοϋφαντουργεία του Λαναρά στη Νάουσα, και τον Φλεβάρη στη Θεσσαλονίκη 7 εργάτες έπεσαν νεκροί κατά τη διάρκεια επίθεσης των δυνάμεων καταστολής εναντίον του Ενωτικού Εργατικού Κέντρου της πόλης.

Για τον «κόκκινο Μάη» και τα διδάγματα από τις μεγάλες στιγμές του ταξικού αγώνα μίλησε ο Κώστας Σκολαρίκος.

«Οι 40.000 καπνεργάτες που απήργησαν σε όλη την Ελλάδα στις 2 Μάη 1936, οι 7.000 καπνεργάτες που διαδήλωσαν απέναντι στις δυνάμεις του στρατού και της πεζής και έφιππης χωροφυλακής που είχαν κατακλύσει την πόλη στις 8 Μάη, δεν εξέφρασαν ένα στιγμιαίο ξέσπασμα. Ηταν το απόσταγμα της μακράς και επίπονης προσπάθειας του Κόμματός μας να εξασφαλιστούν η ενότητα, η οργάνωση και η κινητοποίηση της εργατικής τάξης και των συμμάχων της ενάντια στην καπιταλιστική εξουσία. Αυτή η προσπάθεια εκτεινόταν στην επίμονη παρέμβαση στους πρόσφυγες και στους αλλοεθνείς εργάτες της, σε αντιπαράθεση με την εθνικιστική προπαγάνδα των αστικών κομμάτων, που υπηρετούσε τη λογική του διαίρει και βασίλευε, στη σύγκρουση με τον εργοδοτικό και κυβερνητικό συνδικαλισμό, συμπεριλαμβανομένων των σοσιαλδημοκρατών, και με όλους τους μηχανισμούς τους, που επιχειρούσαν να καθηλώσουν την εργατική πάλη στα όρια της αστικής νομιμότητας», είπε.

Και πρόσθεσε ότι τον Μάη του 1936 στη Θεσσαλονίκη αποδείχθηκε πως «στο εσωτερικό του καπιταλιστικού κράτους υφίστανται δύο πατρίδες σε διαρκή σύγκρουση: Από τη μια στέκει η πατρίδα του κεφαλαίου, που ο πατριωτισμός της εξαντλείται στην αποκόμιση του μέγιστου κέρδους με κάθε αντίτιμο και για την επίτευξή του επιστρατεύει κάθε εγκληματικό μέσο. Και από την άλλη στέκει η πατρίδα της εργατικής τάξης, των φτωχών αγροτών, των αυτοαπασχολούμενων, όλου του εργαζόμενου λαού, που παλεύουν να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Αυτό φανερώνεται στις μέρες μας με το έγκλημα των Τεμπών και με τη δολοφονία των εργατριών στο εργοστάσιο της "Βιολάντα", με τις καθημερινές δολοφονίες εργατών που καταχρηστικά ονομάζονται εργατικά "ατυχήματα"».

Αναφέρθηκε στα επόμενα χρόνια, την περίοδο της Τριπλής Φασιστικής Κατοχής, όταν οι εργατικές - λαϊκές δυνάμεις στράφηκαν μαζικά προς το ΚΚΕ, που αποτέλεσε τον καθοδηγητή και κύριο αιμοδότη της ΕΑΜικής Αντίστασης, με ένα πλατύ δίχτυ Κομματικών και ΕΑΜικών Οργανώσεων να καθοδηγεί κάθε λαϊκή κινητοποίηση.

Και, παρουσιάζοντας συνοπτικά το σημερινό αποτύπωμα του Μάη του 1936, όσα προηγήθηκαν και ακολούθησαν και την επικαιρότητα που έχουν σήμερα, τόνισε:

«Ο Μάης διδάσκει ότι όταν η ταξική πάλη οξύνεται, κάθε συμβιβασμός ή υποχώρηση απέναντι στις αστικές δυνάμεις συνιστά αυτοχειρία για το εργατικό - λαϊκό κίνημα. Αντίθετα, απαιτείται η πάλη να φτάσει μέχρι το τέλος, μέχρι την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας και την έναρξη της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, στόχος που προϋποθέτει όχι μόνο μαζικό ηρωισμό, αλλά και ανάλογη επαναστατική στρατηγική και αντίστοιχα οργανωτική και ιδεολογική - πολιτική προετοιμασία.

Αυτό το μάθημα το έχει πάρει το Κόμμα μας, που έχει διαμορφώσει σύγχρονη επαναστατική στρατηγική και στο τελευταίο Συνέδριό του έθεσε ως στόχο την ολόπλευρη οργανωτική και ιδεολογική - πολιτική του ισχυροποίηση, ώστε να αντιστοιχίσει τη δράση του με αυτήν τη στρατηγική, να παραμείνει σταθερό σε κάθε δοκιμασία, ακλόνητο στους σεισμούς που μέλλονται να 'ρθουν και θα 'ρθουν, έτοιμο στο κάλεσμα της Ιστορίας για τον σοσιαλισμό. Το οφείλουμε εξάλλου στους νεκρούς του Μάη του '36 και της Πρωτομαγιάς του 1944, σε όλους τους νεκρούς της τάξης μας, ώστε η ακριβοπληρωμένη σε αίμα πείρα που μας κληροδότησαν να μην πάει χαμένη».

Το stencil όπως φαίνεται από ψηλά, στο σημείο που δολοφονήθηκε ο Τ. Τούσης

9 Μάη του 1936, το πρωί, πέφτει ο πρώτος νεκρός εργάτης από τα πυρά των δυνάμεων καταστολής του αστικού κράτους, ο αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης, στη συμβολή των οδών Συγγρού και Πτολεμαίου. Οι διαδηλωτές ξηλώνουν μια πόρτα και τον τοποθετούν, ενώ η μάνα θρηνεί πάνω από το νεκρό σώμα του γιου της. Η θρυλική σκηνή που απαθανάτισε το πρωτοσέλιδο του «Ριζοσπάστη» ενέπνευσε τον κομμουνιστή ποιητή Γιάννη Ρίτσο να γράψει το ποίημά του «Επιτάφιος», που μελοποιήθηκε στη συνέχεια από τον Μίκη Θεοδωράκη.

9 Mάη του 2026. Η Κομματική Οργάνωση Κεντρικής Μακεδονίας, 90 χρόνια μετά, στο ίδιο σημείο, στη συμβολή των οδών Συγγρού και Πτολεμαίων, δημιουργεί ένα τεράστιο στένσιλ με τη μορφή της μάνας που θρηνεί, από ομάδα καλλιτεχνών του ΚΚΕ και της ΚΝΕ, ως ελάχιστο φόρο τιμής στον ηρωικό Μάη.

Στην αντιπροσωπεία του ΚΚΕ συμμετείχαν η Θεανώ Καπέτη, μέλος του ΠΓ της ΚΕ, ο Δημήτρης Παπατολίδης, μέλος της ΚΕ, τα μέλη της Επιτροπής Μνημείων και Μουσείων της ΚΕ, Κέλλυ Παπαϊωάννου, Αντώνης Μυρωδιάς, Κώστας Αβραμόπουλος, Θεοδόσης Κωνσταντινίδης, Αλέκος Σολομωνίδης, ο γλύπτης Αγγελος Βλάσης, ο Αλέξης Γουσόπουλος, επικεφαλής της «Λαϊκής Συσπείρωσης» Νεάπολης - Συκεών και επίσης τοπογράφοι, μηχανικοί, αρχιτέκτονες. Παρών ήταν και ο γλύπτης Αγγελος Βλάσης, έργο του οποίου θα είναι το μνημείο που θα τοποθετηθεί.

Θυμίζουμε ότι μέσα στον Απρίλη ολοκληρώθηκε η απαλλοτρίωση και η κατεδάφιση του εγκαταλειμμένου μονόροφου κτίσματος που βρισκόταν στο σημείο και καθαρίστηκε ο χώρος. Οι εργασίες έγιναν παρουσία του δημάρχου και του αρμόδιου αντιδημάρχου Τεχνικών Εργων, Στ. Γκατζέ, και υπό την εποπτεία στελεχών της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης.

Πλέον, η διαδικασία για την ανέγερση μνημείου από την ΚΕ του ΚΚΕ, για τους εκτελεσμένους στο Γεντί Κουλέ, που εντάσσεται στην ευρύτερη προσπάθεια του Κόμματος να κρατήσει ζωντανή τη μνήμη των τόπων θυσίας, περνάει στο τελικό στάδιο. Η ΚΕ του ΚΚΕ έχει ξεκινήσει τις διαδικασίες για την ανέγερση του μνημείου πολύ πριν την αποκάλυψη των ομαδικών τάφων εκτελεσμένων κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών στο πάρκο Εθνικής Αντίστασης στις Συκιές. Τα συγκλονιστικά ευρήματα ήρθαν να αναδείξουν και να επιβεβαιώσουν την αναγκαιότητα να στηθεί ένα μνημείο αντάξιο της θυσίας τους.

Στην επίσκεψη του Σαββάτου πραγματοποιήθηκε αποτύπωση του χώρου, κατά την οποία λήφθηκαν στάθμες, υψόμετρα, συνολικά τα χαρακτηριστικά του χώρου, για να καθοριστεί στη συνέχεια το ακριβές σημείο τοποθέτησης του μνημείου και να σχεδιαστεί η διαμόρφωση του περιβάλλοντα χώρου.

Στη συζήτηση με τον δήμαρχο διευκρινίστηκαν ζητήματα που θα πρέπει να δρομολογηθούν το επόμενο διάστημα.

Ηδη το κεντρικό κομμάτι του έργου που έχει ετοιμάσει ο γλύπτης Αγγελος Βλάσης, είναι στο χυτήριο και θα είναι έτοιμο μέσα στο καλοκαίρι. Γύρω από το μνημείο, σε μαρμάρινες στήλες, προβλέπεται ότι θα τοποθετηθούν τα ονόματα των εκτελεσμένων.

«Πρόκειται για μια επέτειο που πάντα μας συγκινούσε, μας έδινε κουράγιο και μας ενέπνεε, γιατί φανερώνει τη μεγάλη δύναμη του εργαζόμενου λαού, όταν παλεύει για το δίκιο του, να συγκρουστεί και να νικήσει έναν φαινομενικά παντοδύναμο αντίπαλο.

Ποτέ δε φανταζόμασταν όμως ότι θα γινόταν αυτή η επέτειος τόσο προσωπική... Γιατί, ξέρετε, στη θέση που βρεθήκαμε λίγο περισσότερο από τρία χρόνια πριν, είχαμε μπροστά μας δύο επιλογές: ή να βυθιστούμε στο σκοτάδι, να κατηγορούμε "το κακό το ριζικό μας" ή αποκλειστικά το ένα ή το άλλο πρόσωπο για όσα μας συνέβησαν, ή να σηκώσουμε το κεφάλι και να παλέψουμε για το δίκιο των παιδιών μας, το δίκιο των ανθρώπων μας, για να μην υπάρξουν άλλα "Τέμπη", να μη χάσουν άλλοι άνθρωποι τους αγαπημένους τους.

Και δεν ήταν εύκολη απόφαση αυτή, ήταν δύσκολος ο δεύτερος δρόμος», είπε η Ελένη Βασάρα.

Περιέγραψε πως «από την πρώτη στιγμή οι γονείς, οι συγγενείς των θυμάτων αντιμετωπίσαμε ένα εχθρικό κράτος, την προσπάθεια της κυβέρνησης να κρύψει τις ευθύνες της και ταυτόχρονα την προσπάθεια να συγκαλυφθούν οι ευθύνες των πολιτικών και των προηγούμενων κυβερνήσεων, που οδήγησαν στο έγκλημα».

Σημείωσε ότι «το περιβόητο κράτος δικαίου που ευαγγελίζονται, και όχι η παρέκκλισή του, είναι που δεν επιλέγει την ασφάλεια στις συγκοινωνίες, γιατί είναι κόστος, θυσιάζοντας ακόμη και ανθρώπινες ζωές για λογαριασμό των κερδών τους».

Ξεκαθάρισε πως «ό,τι και να κάνουν όσοι νομίζουν ότι μπορούν να εκμεταλλευτούν τον αγώνα που δίνουμε για να σερβίρουν δήθεν λύσεις και "νέες συνταγές" για το αύριο, με τα ίδια, φθαρμένα παλιά υλικά, που πλέον είναι ποτισμένα με το αίμα και των δικών μας παιδιών, είναι μακριά γελασμένοι! Εχουμε μεγάλη εμπιστοσύνη στο εργατικό - λαϊκό κίνημα και στον αγώνα του. Είναι και δικός μας αγώνας.

(...) Σε εμάς, που μείναμε με άδειες τις αγκαλιές, παράλληλα με αυτό που βιώνουμε σε προσωπικό επίπεδο έλαχε το χρέος να γίνουμε η φωνή τους... Να μπούμε μπροστάρηδες στον αγώνα για την αποκάλυψη όλης της αλήθειας, που επιμελώς φρόντιζαν να κρύβουν διαχρονικά οι υπεύθυνοι για τη λειτουργία του σιδηρόδρομου... Να μπούμε μπροστάρηδες στον αγώνα για την εξάλειψη των αιτίων που οδήγησαν στο έγκλημα στα Τέμπη».

Και ολοκλήρωσε την ομιλία της με στίχους από τον «Επιτάφιο» του Γιάννη Ρίτσου: «Πουλί μου, χίλιες δυο ζωές με σένανε με δένουν, κι όσοι αγαπιούνται και νεκροί ποτέ τους δεν πεθαίνουν. Ω, τι όμορφα σαν σμίγουνε, σαν αγαπιούνται οι ανθρώποι, φεγγοβολάνε οι ουρανοί, μοσκοβολάνε οι τόποι. Κι όπως περνάν, λεβέντηδες, γεροί κι αδερφωμένοι, λέω και θα καταχτήσουνε τη γης, την οικουμένη».

Η Μαρία Γιαλιά αναφέρθηκε στις γυναίκες που τότε έβγαιναν ορμητικά στο προσκήνιο της Ιστορίας, παίζοντας πρωταγωνιστικό ρόλο στο εργατικό κίνημα και στη θέση της γυναίκας σήμερα.

Ανέδειξε ότι «όπως και οι γυναίκες τον Μάη του '36 - καπνεργάτριες και νεαρές υφαντουργίνες 12, 13 ετών που βγήκαν μπροστά με θάρρος, τα έβαλαν με τους χωροφύλακες, γυναίκες που σε δύσκολες συνθήκες ήταν οργανωμένες στο σωματείο τους, μέλη ΔΣ, οργανώτριες και καθοδηγήτριες της πάλης του λαού - έτσι κι εμείς έχουμε χρέος να παλέψουμε ενάντια σε αυτό το σύστημα που μας ξεζουμίζει, μας τρώει τα καλύτερά μας χρόνια, μας κλέβει χρόνο από τη σχέση μας με τους φίλους και τα παιδιά μας, μας πετάει στην ανεργία όταν δεν μας έχει ανάγκη.

(...) Παλεύουμε ανυποχώρητα μέσα από τα ταξικά σωματεία, που αναδεικνύουν καθημερινά τις αιτίες των προβλημάτων μας, τον μεγάλο ένοχο. Βγαίνουν μπροστά στους χώρους δουλειάς για κάθε μικρό και μεγάλο πρόβλημα. Γιατί κόντρα στον ατομικό δρόμο της κοινωνίας που ζούμε είναι το συλλογικό που ζωντανεύει. Γιατί σε καμία γυναίκα δεν αξίζει να παλεύει μόνη της στο σπίτι της, στη δουλειά της, στο σχολείο του παιδιού της. Εμείς είμαστε που πρέπει να ζωντανέψουμε τη συλλογική διεκδίκηση παντού.

Διδασκόμαστε και εμπνεόμαστε από όλους τους μεγάλους γυναικείους εργατικούς αγώνες. Τους αγώνες για την ισοτιμία και τη χειραφέτησή μας.

Μαζί με τους συζύγους μας, τα παιδιά μας, συμμετέχουμε σε κάθε μικρό και μεγάλο αγώνα. (...) Ετσι, μέσα από τη στάση μας, το παράδειγμά μας, τη δράση μας, θα διαμορφώνουμε με τα δικά μας ιδανικά και αξίες την επόμενη βάρδια της εργατικής τάξης.

(...) Με το ΚΚΕ μπροστά, προετοιμαζόμαστε για όλες τις μεγάλες μάχες που έχουμε μπροστά μας. Τα δίνουμε όλα κόντρα στο ρεύμα και στον αρνητικό συσχετισμό, για να γυρίσει ο τροχός της Ιστορίας προς τα εμπρός, για την οικοδόμηση της νέας ανθρώπινης κοινωνίας, χωρίς εκμετάλλευση, φτώχεια, πολέμους, τον σοσιαλισμό - κομμουνισμό».

Υπάρχουν τόποι που δεν αφήνουν την Ιστορία να περάσει στη λήθη. Που την κρατούν χαραγμένη στις πέτρες, στα μνημεία, στις οικογένειες, στα χώματα που σκέπασαν αγωνιστές και γέννησαν νέους αγώνες. Τέτοιος τόπος είναι η Ζίτσα. Ενα χωριό όπου οι πρώτοι κομμουνιστικοί πυρήνες, η Αντίσταση, το ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ, η ΕΠΟΝ, ο ΔΣΕ είναι ζωντανή μνήμη μέσα στον λαό. Και τέτοια στιγμή ήταν η εκδήλωση για τους πέντε εκτελεσμένους Ζιτσιώτες κομμουνιστές, όπου συγγενείς, παιδιά, νέοι και παλιοί αγωνιστές στάθηκαν μπροστά στους νεκρούς τους, δείχνοντας πως η κόκκινη γραμμή συνεχίζεται.

Αδιάψευστοι μάρτυρες, τα στιγμιότυπα που εκτυλίχθηκαν μπροστά στο μνημείο των πέντε κομμουνιστών ηρώων.

Η Γεωργία Βαλερά, κόρη μαχητή της Εθνικής Αντίστασης και του ΔΣΕ, στάθηκε μαυροντυμένη μπροστά στα μικρόφωνα. Στο χέρι, ένα κόκκινο γαρύφαλλο. Το μαύρο των γυναικών της Ηπείρου για το πένθος που δεν ξεχνά. Κόκκινο για την τιμή που δεν σβήνει. Τραγούδησε «Βγήκαν αντάρτες στα βουνά, βγήκαν να πολεμήσουν για τη λευτεριά» και είπε: «Είμαστε εδώ και συνεχίζουμε».

Παιδιά στάθηκαν μπροστά στο γιγαντοπανό με τα Αετόπουλα της Ζίτσας, τα παιδιά της Κατοχής που με τα χωνιά καλούσαν σε προσκλητήριο αγώνα. Δίπλα τους το σύνθημα: «ΕΑΜ - ΕΛΑΣ - ΕΠΟΝ - ΟΠΛΑ - ΔΣΕ, αυτό είναι το ΚΚΕ». Λίγο μετά, τα παιδιά του «κόκκινου Αερόστατου» βρέθηκαν μπροστά στο μνημείο, άφησαν λουλούδια και ύψωσαν τις γροθιές τους. Μικρά χέρια μπροστά στα ονόματα ανθρώπων που εκτελέστηκαν γιατί ήταν κομμουνιστές. Από τα χωνιά της Αντίστασης στις παιδικές γροθιές τού σήμερα, η ίδια κόκκινη γραμμή. Η νέα γενιά μπαίνει μπροστά. Η φλόγα του αγώνα κρατιέται άσβεστη.

Στην εκδήλωση αμέτρητες ήταν οι στιγμές που ένας κόμπος στον λαιμό, ένα σφίξιμο στο στομάχι, τα βουρκωμένα μάτια αποτύπωναν το βάρος της κληρονομιάς. Ανθρώπων δραστήριων, λαϊκών, δεμένων με το Κόμμα και τον λαό, που τους εξόντωσαν οι ναζί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους, αλλά δεν κατάφεραν να τους υποτάξουν. Αυτός ο κόσμος, που στάθηκε στην πλατεία της Ζίτσας, έδειξε πως οι εκτελεσμένοι δεν έγιναν παρελθόν. Εγιναν ρίζα.

Γι' αυτό ενοχλεί αυτή η μνήμη. Οχι γιατί υπάρχει μια πλάκα ή ένα μνημείο. Αλλά γιατί υπάρχουν άνθρωποι που ξέρουν ποιοι ήταν οι νεκροί τους, γιατί εκτελέστηκαν, σε ποια πλευρά στάθηκαν. Από τη μια, η πατρίδα της δουλειάς, της Αντίστασης, της αξιοπρέπειας, των ανθρώπων που δεν λύγισαν. Από την άλλη, η πατρίδα της παραχάραξης, του αντικομμουνισμού, των τραμπούκων και όσων θέλουν την Ιστορία έξω από τον τόπο όπου γράφτηκε - η ίδια που σήμερα ζητά νέες θυσίες για τα κέρδη και τους πολέμους τους.

Και, τέλος, οι συγγενείς. Γονάτισαν μπροστά στο μνημείο για τους δικούς τους νεκρούς. Πράξη τιμής. Μνήμης. Υπόσχεσης συνέχειας. Γιατί στη Ζίτσα φάνηκε ξανά: «Ετούτος 'δώ ο λαός δεν γονατίζει παρά μόνο μπροστά στους νεκρούς του».

Στο επίκεντρο βρέθηκαν τα αποκαλυπτήρια του μνημείου που στήθηκε δίπλα στο μνημείο της Εθνικής Αντίστασης, αφιερωμένου στους Βασίλη Σταμούλη, Γιώργο Γκάλγκο, Γιώργο Ροζάνη, Γιάννη Ροζάνη και Νίκο Παπαδιαμάντη. Οι τέσσερις πρώτοι εκτελέστηκαν μαζί με τους 200 κομμουνιστές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, ενώ ο Ν. Παπαδιαμάντης εκτελέστηκε στο στρατόπεδο «Παύλου Μελά» στις 4 Μάρτη 1943.

Ο χώρος της εκδήλωσης είχε μετατραπεί σε ανοιχτή έκθεση ιστορικής μνήμης. Στα ταμπλό με τα βιογραφικά των εκτελεσμένων και τα ονόματα των 14 Ηπειρωτών που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή την 1η Μάη 1944, οι επισκέπτες διάβαζαν πρόσωπα και διαδρομές.

Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου έκανε η Μαρία Ανδρεάδου, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ και Γραμματέας της Επιτροπής Περιοχής Ηπείρου - Κέρκυρας - Λευκάδας του Κόμματος.

Ακολούθησε χαιρετισμός από τον Λεωνίδα Λεοντάρη, σχεδιαστή του μνημείου και μέλος της Τομεακής Επιτροπής Ιωαννίνων του ΚΚΕ. Αναφερόμενος στο ανάγλυφο, σημείωσε ότι οι μορφές του μνημείου, η μία πλάι στην άλλη, στέκονται αγέρωχες, «τραγουδώντας και φωνάζοντας για την Ελλάδα και το Κόμμα τους, το ΚΚΕ», ενώ οι υψωμένες γροθιές τους «σπάνε τα όρια του τόπου και του χρόνου», δείχνοντας τον δρόμο του ανυποχώρητου αγώνα. Οπως υπογράμμισε, «η συντροφικότητά τους αχρηστεύει κάθε προσπάθεια του κατακτητή και των ντόπιων συνεργατών του να τους λυγίσει, να τους κάνει να κιοτέψουν».

Αναφέρθηκε ακόμα στην προσπάθεια φασιστοειδών να χτυπήσουν την εκδήλωση, με σκίσιμο αφισών τις προηγούμενες μέρες και επίθεση σε μέλος του ΚΚΕ την παραμονή της εκδήλωσης, επισημαίνοντας ότι η μαζική παρουσία του λαού της περιοχής έδωσε την καλύτερη απάντηση σε όσους θέλουν να σκεπάσουν την ιστορική αλήθεια.

Στην κεντρική ομιλία ο Φάνης Παρρής, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ, στάθηκε στη Ζίτσα ως τόπο όπου η Ιστορία του ταξικού κινήματος φαίνεται συμπυκνωμένη: Από τους πρώτους κομμουνιστικούς πυρήνες, τους αγώνες των φτωχών αγροτών, τις διώξεις και την Αντίσταση, μέχρι την ένταξη στον ΔΣΕ, την πολιτική προσφυγιά και την επιστροφή.

Οπως τόνισε, Οργάνωση του ΚΚΕ υπήρχε στο χωριό ήδη από τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1930. Στη Ζίτσα υπήρχε και Ομιλος της Εργατικής Βοήθειας, ενώ το 1935 πραγματοποιήθηκε το Α' Αμπελουργικό Συνέδριο Ηπείρου. Τον Μάη του 1936, μετά από χαλάζι που κατέστρεψε τα αμπέλια, ο λαός της περιοχής απάντησε στην κοροϊδία των αρχών με μαχητικό συλλαλητήριο. Οπως καταγράφηκε τότε, τα μαύρα μαντίλια των γυναικών καρφωμένα σε ξύλα έγιναν μαύρες σημαίες της αγροτικής οργής.

Μέσα από αυτά τα τοπικά γεγονότα αναδείχθηκε και το γενικότερο συμπέρασμα της εκδήλωσης: Οτι οι 200 της Καισαριανής, οι πέντε Ζιτσιώτες και συνολικά οι αλύγιστοι της ταξικής πάλης δείχνουν τον άνθρωπο που μπορούν να τον εξοντώσουν, αλλά όχι να τον υποτάξουν. Γι' αυτό και το παράδειγμά τους συνεχίζει να συγκινεί και να εμπνέει, σε μια εποχή που οι δύο κόσμοι - ο κόσμος της δουλειάς και της δημιουργίας από τη μία, ο κόσμος της εκμετάλλευσης και των ιμπεριαλιστικών πολέμων από την άλλη - συνεχίζουν να συγκρούονται.

Ο Βασίλης Σταμούλης γεννήθηκε το 1911 στη Ζίτσα και το 1928 πήγε στην Αθήνα, όπου έμαθε την τέχνη του τυπογράφου. Το 1933 έγινε μέλος του ΚΚΕ, πιάστηκε και εξορίστηκε για λίγο στη Φολέγανδρο. Το 1934 εργάστηκε ως τυπογράφος στον «Ριζοσπάστη». Τέλη 1936 ξαναπιάστηκε και φυλακίστηκε στην Ακροναυπλία, ενώ το 1943 μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου.

Ο Νίκος Παπαδιαμάντης, φοιτητής Ιατρικής, υποψήφιος βουλευτής του ΚΚΕ το 1936, εξορίστηκε στη Φολέγανδρο, μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία και στη συνέχεια στο σανατόριο Πέτρας Ολύμπου, όπου διετέλεσε Γραμματέας της Κομματικής Ομάδας. Εκτελέστηκε στις 4 Μάρτη 1943 στο στρατόπεδο Παύλου Μελά.

Ο Γιώργος Ροζάνης, γεννημένος το 1892 στη Ζίτσα, είχε μετακομίσει στην Πεντέλη, όπου άνοιξε μικρό μπακάλικο. Ο ίδιος οργανώθηκε στο ΕΑΜ, ενώ ο γιος του, Γιάννης Ροζάνης, οργανώθηκε στην ΕΠΟΝ. Πατέρας και γιος στάθηκαν στην ίδια πλευρά, στον αγώνα του λαού ενάντια στον κατακτητή.

Ο Γιώργος Γκάλγκος, γεννημένος το 1924 στη Ζίτσα, μετακόμισε σε ηλικία 12 ετών στην Πεντέλη, κοντά στον θείο του, Γιώργο Ροζάνη, και οργανώθηκε επίσης στην ΕΠΟΝ. Ο Γιώργος και ο Γιάννης, νέοι της ΕΠΟΝ, πιάστηκαν μαζί με τον Γιώργο Ροζάνη στα μέσα Απρίλη 1944, στάλθηκαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και από εκεί οδηγήθηκαν στην εκτέλεση της Πρωτομαγιάς του 1944.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με κατάθεση στεφάνων από την ΚΕ του ΚΚΕ, την ΤΕ Ιωαννίνων του ΚΚΕ, την Οργάνωση Περιοχής Ηπείρου - Κέρκυρας - Λευκάδας της ΚΝΕ, την ΚΟΒ Ζίτσας του ΚΚΕ και την ΠΕΑΕΑ - ΔΣΕ, καθώς και από τους συγγενείς των εκτελεσμένων. Ακολούθησε μουσικό - αφηγηματικό αφιέρωμα, που έφερε μέσα στην πλατεία τις φωνές του Χαϊδαρίου, της Καισαριανής και των μελλοθάνατων που βάδισαν με το κεφάλι ψηλά προς το εκτελεστικό απόσπασμα.

Στο κάλεσμα των Οργανώσεων ανταποκρίθηκαν άνθρωποι όλων των ηλικιών και η εκδήλωση έγινε στο Μνημείο της ΚΕ του ΚΚΕ στον λόφο Μεζούρλο. Το άνοιγμά της έγινε από τον Μάρκο Κολοβό, μέλος του Παραρτήματος Λάρισας της ΠΕΑΕΑ - ΔΣΕ, ο οποίος αναφέρθηκε στην ηρωική στάση όσων έδωσαν το αίμα τους στην υπόθεση της απελευθέρωσης της εργατικής τάξης από τα δεσμά της εκμετάλλευσης. Ο ίδιος έκανε ειδική μνεία στον θείο του, Φώτη Κολοβό, στέλεχος του Κόμματος, που εκτελέστηκε στην Καισαριανή στις 4 Μάη 1944, αφού οι εκτελέσεις στο Σκοπευτήριο συνεχίστηκαν και τις επόμενες μέρες από την εκτέλεση των 200.

Η κεντρική ομιλία έγινε από την Θεανώ Καπέτη, μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, ενώ ακολούθησε μουσικό - αφηγηματικό δρώμενο με τίτλο «Κόκκινο νήμα...», το οποίο επιμελήθηκε η μουσικοθεατρική ομάδα της ΚΝΕ. Στο τέλος της εκδήλωσης κατατέθηκαν στεφάνια στο Μνημείο της ΚΕ από τις ΤΟ Λάρισας του ΚΚΕ, τα ΤΣ Λάρισας της ΚΝΕ και το Παράρτημα Λάρισας της ΠΕΑΕΑ - ΔΣΕ. Το δικό τους αυτοσχέδιο στεφάνι κατέθεσαν και οι φίλοι του «κόκκινου Αερόστατου».

Αναφέρθηκε στους Θεσσαλούς που βρίσκονται ανάμεσα στους 200, αναδεικνύοντας πως η διαδρομή τους και η θυσία τους καθορίζει το όριο που ξεχωρίζει δύο διαφορετικούς κόσμους: «Ξεχωρίζει τον κόσμο της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης, που γεννά τον φασισμό και τον πόλεμο και δεν διστάζει μπροστά σε κανένα έγκλημα. Και τον κόσμο που παλεύει για να ξημερώσουν καλύτερες μέρες, δίχως πόλεμο και εκμεταλλευτές.

Είναι η γραμμή της ανειρήνευτης πάλης ανάμεσα σε δύο πατρίδες: Από τη μια η "πατρίδα" της 13ωρης σκλαβιάς για τα κέρδη των ομίλων, της δουλειάς ήλιο με ήλιο για 770 ευρώ στον κατώτατο μισθό. Των εργατοπατέρων που βάζουν πλάτη στην εργοδοτική και κυβερνητική σαπίλα, των "αγροτοδικείων" για τους βιοπαλαιστές αγρότες και κτηνοτρόφους, που παλεύουν να επιβιώσουν απέναντι στην πολιτική που τους ξεκληρίζει. Από την άλλη η πατρίδα των εργαζομένων και των συνδικάτων που πρωταγωνιστούν στην οργάνωση της πάλης, συγκρούονται με την πολιτική που εξοντώνει τον λαό, πρωτοστατούν στην κοινή δράση και στη συμμαχία με τους βιοπαλαιστές επαγγελματίες και αγρότες».

«Η καλύτερη τιμή στους ηρωικούς αγώνες του λαού μας είναι ο αγώνας σήμερα για να γίνουν πράξη τα ιδανικά και οι σκοποί όσων θυσιάστηκαν», συνέχισε η Θ. Καπέτη, επισημαίνοντας ότι «η εποχή μας έχει ομοιότητες με την εποχή του Μεσοπολέμου, περίοδο όπου σφυρηλατήθηκαν οι 200.

Εδρασαν και συνελήφθησαν σε συνθήκες πολεμικής προετοιμασίας, συνθήκες που μοιάζουν με τις σημερινές, που είναι πιο πιθανός, για πρώτη φορά μετά από 80 χρόνια, ένας Γ' Παγκόσμιος ιμπεριαλιστικός Πόλεμος. Γι' αυτό σήμερα οι καπιταλιστές και οι κυβερνήσεις τους προετοιμάζουν τους λαούς, εντείνουν την εκμετάλλευση και την καταστολή απέναντι στο εργατικό - λαϊκό κίνημα».

Θέτοντας το ερώτημα πολλών, «τι μπορούμε να κάνουμε απέναντι σε όλα αυτά;», «τι πρέπει να γίνει για να αναπτυχθεί ένα ρωμαλέο αντιπολεμικό κίνημα σήμερα;», απάντησε ότι «βασική προϋπόθεση γι' αυτό είναι να συνειδητοποιείται πλατιά πως η μήτρα του πολέμου είναι ακριβώς το ίδιο το σύστημα της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης. Δυνατό αντιπολεμικό - αντιιμπεριαλιστικό κίνημα σημαίνει να τα βάζεις με όλα τα ιμπεριαλιστικά κέντρα και ενώσεις».

Αναφερόμενη στους αιματηρούς και σκληρούς αγώνες στην Ιστορία της εργατικής τάξης, όπως ο Μάης του '36, οι 200, ο ένοπλος αγώνας του ΔΣΕ, ανέδειξε ότι αυτοί όχι μόνο δεν ήταν χαμένη υπόθεση, αλλά αφήνουν σπουδαία παρακαταθήκη για το εργατικό - λαϊκό κίνημα και την πάλη του σήμερα για την ανατροπή του βάρβαρου καπιταλιστικού συστήματος.

Καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως «το να κάνει ο καθένας στην εποχή του αυτό που του αναλογεί για να πάει προς τα μπρος η κοινωνία, για να απαλλαγεί ο άνθρωπος από τα δεσμά της εκμετάλλευσης, δεν είναι μια υπόθεση χαμένη, γιατί δεν αποτελεί μια υπόθεση ατομική, η οποία τελειώνει μέσα στον χρόνο. Καθένας και καθεμιά που βάζει το δικό του λιθαράκι κυλά την Ιστορία ένα βήμα πιο μπροστά».

Και κάλεσε σε αγωνιστική συμπόρευση με το ΚΚΕ, υπογραμμίζοντας ότι «ζούμε σε μια περίοδο που θα υπάρξουν γεγονότα που θα βγάλουν μάζες στον αγώνα. Γι' αυτές τις μέρες ετοιμαζόμαστε. Τέτοιο Κόμμα φτιάχνουμε, όπως αποτυπώνεται και στις πρόσφατες Αποφάσεις του 22ου Συνεδρίου μας. Σε αυτήν την κατεύθυνση θα συνεχίσουμε. Για να γίνει η σπίθα που υπάρχει σήμερα πυρκαγιά. Εκεί θα δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις, με σύνθημα "Καμία θυσία ούτε για τον πόλεμό τους ούτε για τα κέρδη τους"».

Την Βαγγελίτσα Κουσιάντζα, την Παλαμιώτισσα κομμουνίστρια δασκάλα, με την αγωνιστική της ζωή στην Κατοχή και στον ΔΣΕ, που εκτελέστηκε σε ηλικία μόλις 29 ετών, τίμησε η ΚΟΒ Παλαμά Καρδίτσας του ΚΚΕ, με την εκδήλωση που πραγματοποίησε το πρωί της Κυριακής.

Στο γεγονός ότι η θυσία της Βαγγελίτσας Κουσιάντζα παραδειγματίζει τη νέα γενιά στάθηκε στον χαιρετισμό της εκ μέρους της ΚΝΕ η μαθήτρια Μαρία Τσιανάβα. Την κεντρική ομιλία πραγματοποίησε η Χριστίνα Μπεκιάρη, Γραμματέας της ΤΕ Καρδίτσας του ΚΚΕ, ενώ στο τέλος της εκδήλωσης έγινε κατάθεση στεφάνου στην τιμητική πλακέτα της Βαγγελίτσας Κουσιάντζα, η οποία βρίσκεται στην κεντρική πλατεία του χωριού.

Η Χρ. Μπεκιάρη αναφέρθηκε στην ηρωική διαδρομή της αλύγιστης κομμουνίστριας από τα χρόνια που δίδασκε σε χωριά του νομού μέχρι τα φριχτά βασανιστήρια που δέχτηκε έως το εκτελεστικό απόσπασμα, τονίζοντας ότι «ήταν ηρωίδα του λαού, ήταν στέλεχος του Κόμματος που ανδρώθηκε μέσα στα χρόνια της θύελλας. Η Βαγγελίτσα, μαζί με όλους τους άλλους αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, δέχτηκε πάνω της όλο το βάρος του διωγμού απ' το μισαλλόδοξο μεταβαρκιζιανό κράτος.

Τον Απρίλη του 1947, 30 μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας - ανάμεσά τους και η Βαγγελίτσα Κουσιάντζα - συνελήφθησαν στον αυχένα της Νιάλας από τμήματα του κυβερνητικού στρατού. Οδηγήθηκαν στις φυλακές της Λαμίας και μετά από έκτακτο στρατοδικείο επιβλήθηκε σε 9 άντρες και στην Βαγγελίτσα Κουσιάντζα η θανατική ποινή. Mαζί με τους 9 συντρόφους της περπάτησαν στον θάνατο με το κεφάλι ψηλά, με περηφάνια και καθάριο βλέμμα».

Ανέδειξε ότι η θυσία της όπως και των 200 και τόσων κομμουνιστών «αποτελεί παράδειγμα και πρότυπο για την εργαζόμενη, αγρότισσα, φοιτήτρια γυναίκα σήμερα, να παλέψει ενάντια στις σύγχρονες μορφές της γυναικείας ανισοτιμίας, να οργανωθεί στο σωματείο, στον αγροτικό σύλλογο, στους μαζικούς φορείς, στο ριζοσπαστικό γυναικείο κίνημα και τους συλλόγους του».

Καταλήγοντας υπογράμμισε ότι όπως και τότε έτσι και σήμερα ο λαός απέναντι στα καλέσματα του συστήματος και των πολιτικών εκφραστών του για συναίνεση στους στόχους του κεφαλαίου, στο όνομα μάλιστα του «εθνικού συμφέροντος», πρέπει να χαράξει τον δικό του δρόμο.

«Με ευθύνη οι κομμουνιστές μπαίνουμε μπροστά για να οργανωθεί το κίνημα σε αντικαπιταλιστική αντιμονοπωλιακή κατεύθυνση. Ενα κίνημα που θα βάζει απέναντι τον πραγματικό αντίπαλο, θα συγκρούεται μαζί του. Η πείρα από τις αγροτικές κινητοποιήσεις στις οποίες οι κομμουνιστές πρωτοστάτησαν είναι πλούσια και πρέπει να την κρατήσουμε. Απέδειξε για μία φορά ακόμη ότι όταν ο λαός μας θέλει μπορεί, όταν η φτωχή αγροτιά με την εργατική τάξη δούνε τον κοινό τους αντίπαλο, το σύστημα με την κυβέρνηση, τα κόμματά του, τα διεθνή στηρίγματά του, τότε και πίεση ασκείται και κατακτήσεις έστω μικρές αποσπώνται», τόνισε χαρακτηριστικά.