«Εργάτες του κινηματογράφου, μη φτιασιδώσετε τον κόσμο των ταινιών σας! Ο κόσμος σήμερα είναι άρρωστος. Μη στρέψετε την Τέχνη σας σε ασήμαντα ατομικά ζητήματα. Ο κινηματογράφος μπορεί και πρέπει να βάζει μπροστά του μεγάλους σκοπούς. Ο κινηματογράφος πρέπει να δώσει την απάντηση στα πιο πικρά και έντονα σημερινά προβλήματα: Να βοηθήσει την ανθρωπότητα που υποφέρει να βρει τον προσανατολισμό της».

Τα λόγια του Βσέβολοντ Πουντόβκιν που ειπώθηκαν πάνω από 80 χρόνια πριν, στις αρχές του B' Παγκοσμίου Πολέμου, είναι επίκαιρα όσο ποτέ στις μέρες μας. Σε μια εποχή πολεμικής προετοιμασίας και αναθεώρησης της Ιστορίας, εμπνεόμαστε από την ξεχωριστή και συνάμα ηρωική στιγμή του σοβιετικού κινηματογράφου, που ρίχτηκε στη μάχη.

Από την πρώτη κιόλας μέρα του πολέμου, σε κάθε στούντιο γίνονται συσκέψεις. Τα μεγάλα στούντιο της Μόσχας και του Λένινγκραντ, υπεύθυνα για την παραγωγή των κορυφαίων προπολεμικών σοβιετικών ταινιών, που έχουν μεταφερθεί ανατολικά, στις πιο ασφαλείς και απομακρυσμένες περιοχές, καταλήγουν στην ίδια λύση: Εύστοχες ταινίες μικρού μήκους που μπορούν να φτιαχτούν εύκολα από όποιο συνεργείο, όπου κι αν βρισκόταν.

Μέσα σε μια βδομάδα βρίσκονταν ήδη στον δρόμο της παραγωγής 8 ταινίες μικρού μήκους και αρκετές τρίλεπτες ταινίες κινουμένων σχεδίων. Το πρώτο πολεμικό τεύχος του βδομαδιάτικου κινηματογραφικού περιοδικού «Κίνο» (27/6/1941), εκτός από τις δηλώσεις των κορυφαίων κινηματογραφιστών που μιλούν για το πώς θα συμβάλει ο κινηματογράφος, στέκεται στο πώς μπορεί να επεκταθεί η κάλυψη των επικαίρων, ώστε κάθε Σοβιετικός πολίτης να αποκτά άμεσα πληροφορίες σχετικά με την έκβαση του πολέμου.

Κάθε μήνα της επόμενης χρονιάς, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν τα στούντιο, κυκλοφορούσε ένα καινούριο Αλμπουμ Πολεμικών Ταινιών (κάθε άλμπουμ αποτελούνταν από ταινίες μικρού μήκους, κάθε φόρμας και στιλ). Επικεφαλής αυτής της δουλειάς βρέθηκαν κάποιοι από τους σπουδαιότερους σκηνοθέτες: Πουντόβκιν, Ντονσκόι, Ντοβζένκο κ.ά. Οι Αϊζενστάιν και Ερμλερ απασχολούνταν ιδιαίτερα για την κατάλληλη μορφή με την οποία θα αποδίδονταν οι συγκεκριμένες ταινίες, ενώ οι αναγνωρισμένοι Γερασίμοφ, Κόζιντσεφ, Τράουμπεργκ και Γιούτκεβιτς ήταν ανάμεσα στους σκηνοθέτες των πρώτων άλμπουμ.

Ξεχωριστή πτυχή αυτού του μαχόμενου σοβιετικού κινηματογράφου είναι τα ντοκιμαντέρ από τις μεγάλες και κρίσιμες μάχες του Κόκκινου Στρατού. Πλάι στα επίκαιρα και στις ταινίες μικρού μήκους, οι Σοβιετικοί σκηνοθέτες καταθέτουν τη δική τους άποψη για το πώς πρέπει να γυρίζεται ένα ντοκιμαντέρ σε καιρό πολέμου. Δίνουν διαλέξεις, δουλεύουν δίνοντας λαμπρά δείγματα της Τέχνης τους. Βασική επιδίωξή τους είναι να αναδείξουν την ποικιλομορφία της ζωής και όλο τον πλούτο των εκδηλώσεών της, τις κινητήριες δυνάμεις της Ιστορίας και της κοινωνίας, να φωτίσουν τη βαθύτερη ουσία των φαινομένων και να βοηθήσουν με την Τέχνη τους στο σιγούρεμα της νίκης του καινούργιου απέναντι στο παλιό.

«Ενα τέτοιο ντοκιμαντέρ δεν είναι απλά πληροφοριακό. Διαφέρει από τα επίκαιρα με τον ίδιο τρόπο που το κύριο άρθρο μιας εφημερίδας διαφέρει από τις ειδήσεις που υπάρχουν στη διπλανή στήλη. Χρησιμοποιεί τα γεγονότα της επικαιρότητας, όπως κινηματογραφούνται από τη μηχανή, αλλά έπειτα τα ενώνει με το μοντάζ, με σκοπό να μεταδώσει στον θεατή ορισμένες και κάποιες φορές εντελώς γενικές και αφηρημένες ιδέες», σημείωνε ο Β. Πουντόβκιν.

Οι Σοβιετικοί οπερατέρ καταφέρνουν και βρίσκονται στην πρώτη γραμμή. Τροφοδοτούν με τα πλάνα τους τα ντοκιμαντέρ που προβάλλονταν λίγο διάστημα μετά το τέλος των μεγάλων μαχών.

Η πρώτη ταινία τέτοιου είδους ήταν «Η Μόσχα αντεπιτίθεται» (ήττα των γερμανικών στρατευμάτων κοντά στη Μόσχα), των Λεονίντ Βαρλάμοφ και Ιλια Κοπάλιν, το πιο πολυπαιγμένο φιλμ στον πόλεμο. Μπορεί όταν γυριζόταν η έκβαση να ήταν ακόμα αβέβαιη, και έτσι δεν μπορούσε να ακολουθηθεί ένα προκαθορισμένο σενάριο, όμως κατόρθωσε και μετέφερε την ίδια τη βοή της μάχης.

Να πώς αφηγείται ο θρυλικός οπερατέρ και σκηνοθέτης Ρόμαν Κάρμεν:«Η γη κλονίστηκε από ισχυρές εκρήξεις και το κροτάλισμα των σιδηροτροχιών. Οι λόφοι και οι πεδιάδες της περιοχής της Μόσχας - που ήταν ο αγαπημένος προορισμός των νέων για σκι - ήταν σχεδόν καλυμμένες με μαύρους κρατήρες.

Εκείνος ο άνθρωπος έμοιαζε με κόκκο άμμου που τον έσπρωξε ο τυφώνας μιας γιγαντιαίας μάχης. Κρατώντας σφιχτά μια παγωμένη κινηματογραφική μηχανή στο στήθος του, προσπαθούσε να διατηρήσει για το μέλλον την εικόνα του υπερασπιστή της Μόσχας, πεισματάρη στη μάχη, θανάσιμα κουρασμένου, βραχνού και σχεδόν κωφού από τα πυρά του πυροβολικού.

Ο διοικητής του στρατού, ο διοικητής της μεραρχίας και ο στρατιώτης της πρώτης γραμμής φαντάζονταν το πανόραμα της μεγαλοπρεπούς μάχης σε όλο της το εύρος. Ενώ ο άνθρωπος με την κινηματογραφική μηχανή στο οπτικό του πεδίο είχε μια φωλιά πολυβόλων, μια εξαντλημένη διμοιρία που πυροβολούσε μανιασμένα τον εχθρό που ερχόταν πέρα από το μακρινό γαλάζιο δάσος, το αίμα στο χιόνι, το απολιθωμένο βλέμμα ενός νεκρού που κοιτούσε τον κρύο, συννεφιασμένο ουρανό...».

Το καλοκαίρι του 1942, 240 οπερατέρ σκορπισμένοι στο τεράστιο μέτωπο, στις πόλεις και στα πολεμικά εργοστάσια, δημιουργούν ένα πρωτότυπο, συλλογικό έργο: «24 ώρες πολέμου στην ΕΣΣΔ», το οποίο έπαιρνε τη σκυτάλη από την παλιότερη συλλογική ταινία που είχε κυκλοφορήσει το 1940 με τίτλο: «Μια μέρα του καινούργιου κόσμου».

Το πείραμα λοιπόν επαναλήφθηκε σε μία από τις πιο δύσκολες στιγμές του πολέμου... Σκηνές διαδέχονται η μία την άλλη... Οι μάχες μέσα στους πάγους, η αυγή να ροδίζει στη Μόσχα, οι σκληρές ώρες της πολιορκίας του Λένινγκραντ, η μεταφορά των τραυματισμένων, οι ηθοποιοί που έπαιζαν διασκεδάζοντας και εμψυχώνοντας τους στρατιώτες στην πορεία τους προς τη Σεβαστούπολη... Οπως σημειώνει ο Σαντούλ στο βιβλίο του, «Ιστορία της τέχνης του κινηματογράφου»: Το ντοκιμαντέρ έδειχνε «όχι άτρωτους ημίθεους, αλλά ανθρώπους αποφασισμένους να νικήσουν».

Ενα από τα μεγαλύτερα κινηματογραφικά επιτεύγματα του πολέμου ήταν το ντοκιμαντέρ «Στάλινγκραντ», σκηνοθετημένο από τον Λεονίντ Βαρλάμοφ. Από τις πρώτες γερμανικές επιθέσεις, τον Αύγουστο του '42, έως τις απίστευτες μάχες από δρόμο σε δρόμο, από σπίτι σε σπίτι και από δωμάτιο σε δωμάτιο, που κατέληξαν στην παράδοση των Γερμανών στις 2 Φλεβάρη 1943. Ο Ρόμαν Κάρμεν, που ήταν παρών και σε αυτό το ντοκιμαντέρ, θυμόταν: «Κινηματογραφήσαμε την παράδοση του στρατάρχη Φον Πάουλους, μια στιγμή που την περιμέναμε όλοι με ανυπομονησία».

Οι οπερατέρ και οι σκηνοθέτες ακολουθούν τον Κόκκινο Στρατό. Φτάνουν μαζί του μέχρι το Βερολίνο. «Η Πτώση του Βερολίνου» των Γιούλι Ράιζμαν και Γελισαβέτα Σβίλοβα περιέχει πληθώρα πραγματικών λήψεων και αυθεντικού υλικού, ειδικά από τις τελευταίες βδομάδες της μάχης.

Η κινηματογράφηση της μάχης ήταν ένας πραγματικός άθλος, μια δεύτερη «μάχη» μέσα στην υπάρχουσα, αφού 40 οπερατέρ ακολουθούσαν με ακρίβεια το στράτευμα χρησιμοποιώντας κάθε δυνατό μέσο για την κινηματογράφηση, σε συνεννόηση με τον στρατό για την καλύτερη κάλυψη της μάχης. Οι κινηματογραφιστές λάμβαναν ενημέρωση για όλες τις σημαντικές στρατιωτικές επιχειρήσεις. Παράλληλα δημιουργήθηκαν τηλεφωνικές γραμμές με τα τμήματα του στρατού, ανατέθηκαν μοτοσικλετιστές για άμεση επικοινωνία με τα κινηματογραφικά συνεργεία, χρησιμοποιήθηκαν μέχρι και αεροσκάφη για τη γρήγορη μετακίνηση. «Εσείς οι εικονολήπτες», είπε ο Ράιζμαν, «είστε αυτοί που αποφασίζετε για την επιτυχία αυτού του έργου».

Περιεχόμενο των ντοκιμαντέρ, πέρα από την αυτοθυσία και την αφοβία του σοβιετικού λαού, ήταν και η αποκάλυψη των θηριωδιών και του βαθιά ριζωμένου μίσους που είχαν οι ναζί για τον άνθρωπο και καθετί ανθρώπινο.

Οι οπερατέρ ακολουθούν τον Κόκκινο Στρατό και σε κάθε περιοχή που απελευθέρωνε. Είναι παρόντες και καταγράφουν. Καταγράφουν πολύτιμα ντοκουμέντα - αδιάψευστο μάρτυρα των γεγονότων για τις σημερινές και μελλούμενες γενιές. Ντοκουμέντα που χρησιμοποιήθηκαν και στη δίκη της Νυρεμβέργης.

Ο Σοβιετικός λογοτέχνης Μπόρις Πολεβόι, που ήταν παρών, γράφει για τη στιγμή που οι νεκροί των στρατοπέδων συγκέντρωσης Μαϊντάνεκ, Αουσβιτς και Μπούχενβαλντ, του Μπάμπι Γιαρ, του Χαρκόβου και του Λένινγκραντ, εμφανίζονται στην οθόνη... «Η τέχνη των γενναίων Σοβιετικών εικονοληπτών επικαίρων, μερικοί από τους οποίους δεν ζουν πια σήμερα, ανέστησε αυτούς τους νεκρούς και τους έφερε σε αυτήν την αίθουσα του δικαστηρίου. Σαν να σηκώνονταν από τους τάφους τους, εκτόξευσαν τις αδιάσειστες κατηγορίες τους στους κατηγορούμενους... Ενα γαλαζωπό φως άστραψε στο σκοτάδι, μια ακτίνα διέσχισε το δωμάτιο και το κείμενο εμφανίστηκε στην οθόνη: "Κινηματογραφικά ντοκουμέντα για τις θηριωδίες των ναζί εισβολέων"».

Τα λόγια των οπερατέρ γεμίζουν την οθόνη, προτού προβληθούν τα ντοκουμέντα... «Εμείς, οι εικονολήπτες πρώτης γραμμής Βοροντσόφ, Γκίκοφ, Ντομπρόνιτσκι, Γεσούριν, Ζενιάκιν, Κάρμεν, Κουτούμπ - Ζάντε, Λεβιτάν, Μικόσα, Μούχιν, Πάνοφ, Ποσέλσκι, Σεγκάλ, Σολοβιόφ, Σολογκούμποφ, Τρογιάνοφσκι, Στάτλαντ, καταθέτουμε επίσημα ότι από το 1941 έως το 1945, εκπληρώνοντας τα επίσημα καθήκοντά μας, εργαστήκαμε σε μονάδες του Ενεργού Κόκκινου Στρατού, γυρίζοντας διάφορα επεισόδια του Πατριωτικού Πολέμου. Το κινηματογραφικό υλικό που περιλαμβάνεται σε αυτήν την ταινία είναι μια ακριβής αναπαραγωγή αυτού που ανακαλύψαμε όταν εισερχόμασταν σε διάφορες περιοχές μετά την εκδίωξη των ναζιστικών στρατευμάτων...».

Για όλα αυτά αξίζει να τους θυμόμαστε... Για εκείνα τα πολύτιμα ρολά με τα φιλμ, τα εκατομμύρια μέτρα του αρχειακού υλικού που χωρίς να λογαριάζουν κόπο και θυσίες κατέγραψαν μέρα με τη μέρα, χρόνο με τον χρόνο, αυτό το ανεκτίμητο χρονικό...