Μόλις τέσσερα χρόνια μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, που πυροδότησε την πρώτη αποκαλούμενη «ενεργειακή κρίση», ο πόλεμος των ΗΠΑ - Ισραήλ στο Ιράν με τη στήριξη των Ευρωατλαντικών συμμάχων τους αποκαλύπτει εκ νέου τα δομικά αδιέξοδα ενός ενεργειακού συστήματος που λειτουργεί αποκλειστικά με κριτήρια κερδοφορίας του κεφαλαίου, γεωπολιτικών σχεδιασμών και ανταγωνισμών, αλλά ποτέ με κριτήριο τις ανάγκες των λαών.

Σύμφωνα με στοιχεία του Gas Infrastructure Europe (GIE), τα ευρωπαϊκά αποθέματα φυσικού αερίου βρίσκονται κάτω από το 30% της χωρητικότητάς τους, στο χαμηλότερο σημείο από τον Απρίλη του 2022, εν μέσω μιας κρίσης εφοδιασμού που οι ίδιοι οι αναλυτές της αγοράς περιγράφουν ως «χιονοστιβάδα».

«Από την αρχή περιέγραφα τον πόλεμο και τις συνέπειές του ως μια χιονόμπαλα - που κυλάει ολοένα γρηγορότερα και γίνεται ολοένα μεγαλύτερη. Σήμερα η χιονόμπαλα έχει γίνει χιονοστιβάδα», δήλωσε ο επικεφαλής αναλυτής της εταιρείας «Global Risk Management», Αρνε Λόμαν Ράσμουσεν, τονίζοντας ότι η αγορά LNG θα παραμείνει «στενή» για τα επόμενα 2-3 χρόνια, ακόμα κι αν ο πόλεμος σταματήσει σύντομα.

Οι αμερικανο-ισραηλινές επιδρομές κατά του Ιράν, που ξεκίνησαν στις 28 Φλεβάρη, προκάλεσαν την απάντηση του Ιράν, το οποίο στόχευσε μεταξύ άλλων τις εγκαταστάσεις LNG του Κατάρ στο Ras Laffan, τον κόμβο που τροφοδοτεί το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς του LNG. Η «QatarEnergy» ανακοίνωσε ότι οι ζημιές μπορεί να επηρεάσουν την παραγωγή για πέντε χρόνια, ενώ κατέστη ανενεργό το 17% της εξαγωγικής δυναμικότητας.

Στη συνέχεια το Ιράν απέκλεισε ουσιαστικά τα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και LNG. Δεξαμενόπλοια παραμένουν ακινητοποιημένα, με τις ασφαλιστικές εταιρείες να αρνούνται κάλυψη σε πλοία «φιλικά» προς τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Πίσω δε από τα πλοία αυτά βρίσκεται μια ολόκληρη αλυσίδα εφοδιασμού, με την Ευρώπη στο πιο ευάλωτο σημείο.

Η τιμή αναφοράς στο ολλανδικό TTF εκτοξεύτηκε σε κορυφή τριετίας, στα 74 ευρώ/MWh στις 19 Μάρτη, τιμή υπερδιπλάσια σε σχέση με τα πριν τον πόλεμο επίπεδα. Ακόμα κι αν υποχώρησε κοντά στα 50 ευρώ μετά τις δηλώσεις Τραμπ περί διαπραγματεύσεων με την Τεχεράνη, ο αναλυτής Ράσμουσεν εκτίμησε ότι η αγορά δεν έχει αποτιμήσει πλήρως τη σοβαρότητα της κατάστασης: «Ολο το αφήγημα για την ισορροπία προσφοράς - ζήτησης LNG έχει αλλάξει. Αντί για υπερπροσφορά αντιμετωπίζουμε δομική στενότητα».

Ο μεγάλος φόβος, πρόσθεσε, είναι η πιθανότητα εμπλοκής των Χούθι, που απειλούν τώρα με αποκλεισμό των Στενών Μπαμπ Ελ Μαντέμπ στην Ερυθρά, ένα ακόμα κρίσιμο σημείο διέλευσης. Αν κλείσει και αυτό, τα φορτία για την Ασία θα εκτρέπονται σε 25 μέρες επιπλέον πλεύσης μέσω Σουέζ. Δεν πρόκειται για θεωρητικό σενάριο, αλλά για την πραγματικότητα που δημιουργούν οι ιμπεριαλιστικοί ανταγωνισμοί.

Στο εσωτερικό της ΕΕ, το ντόμινο στην Ενέργεια φέρνει στο φως τις ανυπέρβλητες αντιφάσεις μιας αγοράς Ενέργειας που λειτουργεί με κριτήριο την κερδοφορία των επιχειρηματικών ομίλων. Ενδεικτικό είναι ότι ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή με το ξέσπασμα του ιμπεριαλιστικού πολέμου στην Ουκρανία επέβαλε υποχρεωτικούς στόχους αποθήκευσης (90% πληρότητα έως τον Οκτώβρη), αντιμετωπίζει τώρα ένα νέο «παράδοξο», το γεγονός ότι η δομή και λειτουργία της αγοράς καθιστά αντιοικονομικό το γέμισμα των αποθηκών...

Πρόκειται για φαινόμενο γνωστό ως «backwardation» («οπισθοδρόμηση»): Η θερινή τιμή του αερίου είναι υψηλότερη από τη χειμερινή, που σημαίνει ότι οι εταιρείες θα αγοράσουν ακριβά το καλοκαίρι για να πουλήσουν φτηνότερα τον χειμώνα, δηλαδή με ζημία.

Ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ, Νταν Γιόργκενσεν, πρότεινε μείωση του στόχου στο 80%, για να αποφευχθεί το σενάριο εκτίναξης των τιμών εκτός ελέγχου. Στη Γερμανία, τον μεγαλύτερο καταναλωτή αερίου της ΕΕ, η κλαδική ένωση Ines προειδοποίησε ότι η αναπλήρωση των αποθεμάτων ενόψει χειμώνα θα αποτελέσει «εξαιρετικά μεγάλη πρόκληση», λόγω ακριβώς αυτής της ανεστραμμένης δομής τιμών.

Ο Πάβελ Λοντ, πρόεδρος της επιτροπής φυσικού αερίου του Energy Traders Europe, εξήγησε ξεκάθαρα τα αδιέξοδα: «Υπάρχει μια παρανόηση ότι η αποθήκευση αποτελεί πρόσθετη πηγή αερίου. Δυστυχώς δεν είναι. Είναι απλώς ευελιξία». Και πρόσθεσε ότι οι αυστηροί στόχοι πλήρωσης δημιουργούν μια «αυτοεκπληρούμενη προφητεία», καθώς αυξάνουν τεχνητά τη θερινή ζήτηση και στρεβλώνουν ακόμα περισσότερο τις τιμές.

Αυτή είναι η λογική που υπαγορεύει η «ελεύθερη αγορά»: Οι αποθήκες πρέπει να γεμίσουν για λόγους ασφάλειας εφοδιασμού, αλλά δεν μπορούν να γεμίσουν, γιατί δεν βγαίνει κέρδος στις σημερινές συνθήκες, που εκτιμάται ότι θα διαρκέσουν ακόμα κι αν ο πόλεμος τελειώσει άμεσα. Τη λύση, κατά τους εμπόρους της Ενέργειας, δεν τη δίνουν οι υποχρεωτικοί στόχοι αλλά τα κρατικά προγράμματα αποζημίωσης που θα καλύπτουν τις ζημιές τους. Για άλλη μια φορά δηλαδή ο λαός θα πληρώσει τον λογαριασμό, για να μη ζημιωθούν τα κέρδη των ομίλων.

Πίσω από τη συζήτηση για τα αποθέματα και τα spreads των τιμών κρύβεται μια βαθύτερη πραγματικότητα: Η αλλαγή ενεργειακής εξάρτησης της ΕΕ, από τη Ρωσία στις ΗΠΑ, δεν επιλύει κανένα δομικό πρόβλημα. Αντιθέτως, δημιουργεί νέα τρωτά σημεία, όπως αναγνωρίζει πλέον και το ολλανδικό ινστιτούτο Clingendael: «Η υπερεξάρτηση από έναν νέο μοναδικό προμηθευτή μπορεί να γίνει εκ νέου στρατηγική και οικονομική ευπάθεια», αναφέρει η μελέτη του think tank, προειδοποιώντας ότι η ΕΕ κινδυνεύει «να επαναλάβει τα ίδια λάθη». Οι ΗΠΑ κάλυψαν μεγάλο μέρος του κενού που άφησε το ρωσικό αέριο, σταθεροποιώντας μεν τις αγορές αλλά δημιουργώντας νέους κινδύνους, που συνδέονται με τη συγκέντρωση εισαγωγών.

Το ινστιτούτο πάει ακόμα παραπέρα, σημειώνοντας ότι «οι ενεργειακές προμήθειες χρησιμοποιούνται ολοένα περισσότερο ως όπλο πολιτικής πίεσης», μια διατύπωση ιδιαίτερα χαρακτηριστική αν αναλογιστεί κανείς πόσες φορές οι αμερικανικοί σχεδιασμοί «ενεργειακής κυριαρχίας» έχουν χρησιμοποιήσει ακριβώς αυτήν τη μέθοδο στην ευρωπαϊκή αγορά. Η ίδια η ρητορική των Αμερικανών αξιωματούχων δεν αφήνει καμία αμφιβολία. Πρόκειται για εκτοπισμό ανταγωνιστών, ρωσικών αλλά και άλλων, προκειμένου να κυριαρχήσει το αμερικανικό LNG, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ακριβότερη Ενέργεια.

Αλλωστε, ήδη και στην περίπτωση της Ελλάδας τα παραπάνω επιβεβαιώνονται. Πριν καλά καλά στεγνώσει το μελάνι των μεγάλων ενεργειακών «ντιλ» που είχαν υπογραφεί στο περιθώριο του 6ου Διατλαντικού Συνεδρίου Ενεργειακής Συνεργασίας (P-TEC) που διοργανώθηκε στην Αθήνα, η αμερικανική κυβέρνηση μέσω της πρέσβειράς της στην Αθήνα άσκησε πιέσεις, διεκδικώντας αποκλειστικότητα για το αμερικανικό LNG στις ποσότητες φυσικού αερίου που θα φτάνουν στην Ουκρανία μέσω της Ελλάδας και του «Κάθετου Διαδρόμου».

Το βασικό πρόβλημα των Αμερικανών ήταν ότι ανάμεσα στα 3 «πακέτα» που προσφέρονται από τους διαχειριστές των δικτύων για τη χρήση του «Κάθετου Διαδρόμου», το «Route 3», το οποίο ξεκινά από το σημείο διασύνδεσης του ICGB με τον αγωγό TAP και ύστερα συνεχίζει μέσω του Διαδρόμου Trans-Balkan, φέρνει αέριο από το Αζερμπαϊτζάν σε πιο ανταγωνιστικές τιμές από το πανάκριβο αμερικανικό LNG. Το ζήτημα «διευθετήθηκε» αφότου η ελληνική κυβέρνηση δεσμεύτηκε ότι η προσφυγή στο αζέρικο αέριο θα γίνεται μόνο σε περίπτωση που η διάθεση αμερικανικού LNG καθυστερήσει ή αντιμετωπίσει κάποιο άλλο τεχνικό πρόβλημα.

Στο μεταξύ, τις αντιθέσεις στο εσωτερικό του ευρωατλαντικού στρατοπέδου, όπως και στο εσωτερικό της ΕΕ, δείχνουν και οι «ενστάσεις» της Κομισιόν με πρόσχημα τη συμμόρφωση του έργου με την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Την περασμένη Παρασκευή, με τις αμερικανικές πιέσεις να κλιμακώνονται, με φόντο και την κατάσταση στη Μέση Ανατολή, υπήρξε τελικά συμφωνία για μια νέα μεθοδολογία τιμολόγησης και εμπορικής προώθησης του «Κάθετου Διαδρόμου» ανάμεσα στους πέντε διαχειριστές συστημάτων τον φορέα ICGB, σε τηλεδιάσκεψη με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, τον ACER (Οργανισμό Συνεργασίας των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας της ΕΕ) και τις Εθνικές Ρυθμιστικές Αρχές.

Κυρίαρχο στοιχείο της νέας συμφωνίας είναι ότι από τον Ιούλη οι έμποροι της Ενέργειας θα μπορούν να δεσμεύουν δυναμικότητα σε ημερήσια, μηνιαία, τριμηνιαία και ετήσια βάση - αντί για τα αποκλειστικά μηνιαία «προϊόντα» (ποσότητες) που ίσχυαν μέχρι τώρα. Παράλληλα, οι νέες ταρίφες «ψαλιδίζονται» σε επίπεδα 6,5 - 7 ευρώ/MWh, από τα σημερινά 7,6 ευρώ/MWh μέσω Ρεβυθούσας και τα 9,6 ευρώ/MWh μέσω του FSRU Αλεξανδρούπολης (μετά τις εκπτώσεις - δίχως αυτές, τα τέλη φτάνουν τα 12,6 και 15,6 ευρώ/MWh αντίστοιχα).

Ακόμα και με τη μείωση όμως ο «Κάθετος Διάδρομος» παραμένει σημαντικά ακριβότερος από τις ανταγωνιστικές οδεύσεις. Η μεταφορά αερίου προς την Ουκρανία μέσω Πολωνίας κοστίζει περίπου 4,4 ευρώ/MWh, μέσω Κροατίας - Ουγγαρίας 4,7 ευρώ/MWh, ενώ ακόμα και η διαδρομή από Λιθουανία μέσω Πολωνίας παραμένει ανταγωνιστική (7,2 ευρώ/MWh). Ο «αυτοκινητόδρομος» έχει υψηλότερα «διόδια» σχεδόν από κάθε εναλλακτική, κάτι που εξηγεί γιατί ακόμα και η ουκρανική «Naftogaz» αρνήθηκε τις προσφορές της ΔΕΠΑ, προτιμώντας φτηνότερες πηγές.

Σε αυτό το πλαίσιο η Ελλάδα, ως «πύλη εισόδου» του αμερικανικού LNG μέσω Ρεβυθούσας και «Κάθετου Διαδρόμου», δεν εξασφαλίζει «ασφάλεια» αλλά βυθίζεται πιο βαθιά στη δίνη των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, αναλαμβάνοντας και τα ρίσκα ενός πολέμου στη Μέση Ανατολή ο οποίος ήδη ανατρέπει τον ενεργειακό χάρτη.

Οι υπουργοί Ενέργειας της ΕΕ συνεδρίασαν εκτάκτως την Τρίτη για να συντονίσουν τις κινήσεις τους. Στο τραπέζι βρίσκονται φορολογικές ελαφρύνσεις στο ρεύμα και επιδοτήσεις τιμών - δηλαδή μεταφορά κρατικών πόρων στα νοικοκυριά για να συνεχίσουν να αγοράζουν πανάκριβη Ενέργεια, χωρίς να αγγίζονται τα κέρδη των ομίλων. Πρόκειται για «μέτρα» που αντιγράφουν τη συνταγή του 2022, μια συνταγή που ήδη απέδειξε ότι ο λαός δεν «σώζεται» μέσα από τη λογική που τον φέρνει μπροστά στην κρίση.

Την ίδια ώρα ο λαός βλέπει τους λογαριασμούς του ρεύματος και το κόστος των καυσίμων να εκτινάσσονται. Η «ενεργειακή ασφάλεια» λειτουργεί σαν ασπίδα για τα κέρδη, ενώ ο πόλεμος και οι ανταγωνισμοί μετατρέπουν κάθε νέα κρίση σε ακόμα μεγαλύτερη ευκαιρία κερδοσκοπίας για μερίδες του κεφαλαίου.