Ασφαλώς ο Εμμανουήλ Ροΐδης (1836-1904) έγινε πιο γνωστός με το μοναδικό του μυθιστόρημα «Η Πάπισσα Ιωάννα».

Γι' αυτό είναι ιδιαίτερα καλή η πρωτοβουλία του εκδοτικού οίκου «Σύγχρονη Εποχή» να εκδώσει τα λιγότερα γνωστά, αλλά αξιόλογα και πολύ πρωτότυπα διηγήματά του. Η συλλογή περιλαμβάνει 6 συριανά διηγήματα, που έδωσαν και τον τίτλο στην ανθολογία αυτή, και 12 άλλα.

Ο θερμός υποστηριχτής του Δημοτικισμού Ροΐδης γράφει ωστόσο καθαρεύουσα και εύκολα γεννιέται το ερώτημα «γιατί;». Διαβάζοντας τα διηγήματα η πιθανότερη εξήγηση είναι η εξής: Μέσα από το «αφύσικο» της φτιαχτής γλώσσας, που δεν την υιοθέτησε ποτέ ο λαός, τονίζεται ο σκωπτικός χαρακτήρας των όσων γράφει ο Ροΐδης και θέλει να καυτηριάσει προβάλλοντας την αστειότητα των συμπεριφορών μιας κυρίως νεόκοπης αστικής τάξης. Η καθαρεύουσα δίνει την επιθυμητή ειρωνική απόσταση από τα φαιδρά δρώμενα.

Ο κοινωνικός περίγυρος - ή με τα δικά του λόγια «η περιρρέουσα ατμόσφαιρα» - δίνει το απαραίτητο πλαίσιο για να καταλάβουμε τα γραπτά του συντελεστή της αναγέννησης των νεοελληνικών γραμμάτων Ροΐδη.

Η Σύρος και ιδιαίτερα η πρωτεύουσά της Ερμούπολη ήταν το 19ο αιώνα οικονομική πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί μια αστική τάξη, αλλά και όλα τα άλλα παρεπόμενά της: Διαμορφώνεται ένα προλεταριάτο, υπάρχουν και οι νεόπτωχοι μαζί με τους νεόπλουτους καθώς και το πρώτο χρηματιστηριακό κραχ, τα Λαυρεωτικά, όπου και ο Ροΐδης χάνει στις αρχές της δεκαετίας του 1880 όλη την περιουσία του. Μέσα στην πρωτοποριακή για τα ελλαδικά δεδομένα κοινωνική σύνθεση και τη γενικότερη οικονομική ευρωστία έρχεται και μια άλλη πνευματική ανάπτυξη.

Χαρακτηριστικό για τις καταστάσεις αυτές είναι το εξαιρετικά μεστό διήγημά του «Το παράπονο του νεκροθάπτου», όπου έχουμε την άλλη πλευρά της οικονομικής ανάπτυξης με την καταστροφή πρώην εύπορων νησιωτών από τη νέα αστική ανάπτυξη με τις μετοχές, τις εκλογές και την κοροϊδία των ψηφοφόρων, τις υποσχέσεις με τα ρουσφέτια και τα ψέματα. Εδώ μετατοπίζεται ο οίστρος του Ροΐδη στους κοινούς θνητούς μιας σκληρής πραγματικότητας, τους υφιστάμενους τη νέα εκμετάλλευση. Η ευρύτητα του διηγήματος αυτού βρίσκεται στις πολλές πλευρές που αναδεικνύει μιας κοινωνικής πραγματικότητας, όπως, π.χ., ο βιασμός, τα πολλά τροχαία (!) δυστυχήματα (από αμαξάδες), οι επιδημίες και τα παιδιά των φτωχών που σκοτώνονται στον πόλεμο.

Ο Ροΐδης έχει κατηγορηθεί για μισογυνισμό, κυρίως λόγω του διηγήματός του «Ψυχολογία Συριανού Συζύγου». Διαβάζοντάς το ωστόσο με προσοχή, θα καταλάβουμε ότι καυτηριάζει με μια λεπτή ειρωνική αίσθηση χιούμορ όχι μόνο την τάση χλιδής και την κενή ζωή των γυναικών των νεόπλουτων αστών, αλλά από τον οίστρο του δεν τη γλιτώνουν ούτε οι ίδιοι οι σύζυγοι, για να μην πούμε ότι είναι τα κορόιδα της υπόθεσης.

Αλλωστε, και στο «Η τιμή των γυναικών» δείχνει τη βάση των υποκριτικών σχέσεων ανάμεσα στα δύο φύλα εναποθέτοντάς τη στην οικονομική εξάρτηση του ενός από τον άλλο.

Ξεχωρίζουν οι ιστορίες των ζώων, μέσα από τις οποίες σατιρίζει πικρά την ανθρώπινη κακία. Οπως στην «Ιστορία Ορνιθώνος», όπου λέει για τα ζώα ανάμεσα σ' άλλα: «Δεν συντηρούν στρατούς, αγνοούν τι θα ειπή πατρίς και ιδιοκτησία, και εκ τούτου ούτε δίκας εγείρουσιν ούτε κινούσι πολέμους...». Εντοπίζοντας, έτσι, στη ροή του λόγου δύο βασικότατα χαρακτηριστικά της ταξικής κοινωνίας!

Αννεκε Ιωαννάτου