ΠΙΝΑΚΑΣ 1 - Γερμανία: Η άνοδος της έντασης / ρυθμού της εργασίας όπως μετρήθηκε με την 4ήμερη εργασία

Ετσι, βγάζουν στους «πάγκους» την «πραμάτεια» τους για την ένταση της εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης, η οποία «πραμάτεια» αποτελείται από μια πλούσια συλλογή που εκτός από τη διαρκή συμπίεση των μισθών στα κατώτατα όρια περιλαμβάνει τη μερική απασχόληση, τα «ευέλικτα» μοντέλα οργάνωσης της εργασίας, τα 10ωρα - 4ήμερα και τα 13ωρα, την τηλεργασία, τη δυνατότητα επέκτασης των απλήρωτων υπερωριών, 6ήμερα, κατάργηση της κυριακάτικης αργίας κ.λπ.

Ολα αυτά συνθέτουν τη φαρέτρα που έχουν στα χέρια τους οι επιχειρηματικοί όμιλοι, και την οποία γέμισαν με γενναιοδωρία οι κυβερνήσεις ΠΑΣΟΚ, ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ τις τελευταίες δεκαετίες.

Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται και η συζήτηση που άνοιξε ξανά γύρω από τον εργάσιμο χρόνο, με το ΠΑΣΟΚ να επιστρατεύει τα δήθεν τετραήμερα.

Στη ρητορική του το ΠΑΣΟΚ επιστρατεύει την εφαρμογή μοντέλων οργάνωσης εργασίας σε 4ήμερη βάση σε χώρες της ΕΕ ως θετικών παραδειγμάτων «ευημερίας εταιρειών και εργαζομένων».

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Τι λένε εδώωοι πρωτεργάτες του «κοινωνικού εταιρισμού»; Οτι η ίδια Οδηγία της ΕΕ (2003/88) η οποία κάνει «κανονικότητα» τη 13ωρη εργασία μέσα από τη «διευθέτηση» του εργάσιμου χρόνου, αφού το μόνο που προβλέπει είναι μια 11ωρη ανάπαυση, είναι το εγχειρίδιο της εφαρμογής «ευέλικτων» μοντέλων με σκοπό την κερδοφορία των επιχειρήσεων.

Με βάση το παραπάνω ξεκίνησε πιλοτικά η εφαρμογή της «τετραήμερης εργασίας» σε μια σειρά επιχειρήσεις σε χώρες της ΕΕ, με σκοπό την άνοδο των κερδών μέσα από την καλύτερη αποδοτικότητα των εργαζομένων.

Βασικό μέτρο για να μπορεί να βγαίνει ο όγκος δουλειάς, αυτό που χαρακτηριστικά ανέφερε ο τομεάρχης Εργασίας του ΠΑΣΟΚ Π. Χρηστίδης, «100% παραγωγικότητας - 100% αποδοχών, 80% χρόνου εργασίας», είναι το βρετανικό μοντέλο. Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με τους εξής τρόπους: Με επέκταση της εργάσιμης μέρας, με αύξηση της εντατικοποίησης της εργασίας ή με συνδυασμό και των δύο.

Τα «φωτεινά παραδείγματα» που ευαγγελίζεται η σοσιαλδημοκρατία είναι χώρες όπως το Βέλγιο, όπου δόθηκε η δυνατότητα για 4ήμερη εργασία σε κλάδους όπως logistics, λιανικό εμπόριο και κατασκευές, και τελικά συνοδεύτηκε με αύξηση του ημερήσιου εργάσιμου χρόνου έως και κατά 1,5 ώρα (9,5 - 10 ώρες ανά ημέρα).

Στη Γερμανία, στη μελέτη που εκπόνησε το «4 Day Week Global» για την πιλοτική εφαρμογή σε μια ευρεία γκάμα επιχειρήσεων, από Υγεία έως Τηλεπικοινωνίες και Πληροφορική, αναφέρεται στο προοίμιο: «Για να αντισταθμίσουν τις μειωμένες ώρες εργασίας οι εργαζόμενοι προέβησαν σε αρκετές προσαρμογές, όπως μείωση των περισπασμών (65%), βελτιστοποίηση των διαδικασιών (63%) και τροποποίηση των meetings (52%). Αλλοι δήλωσαν ότι αξιοποίησαν τον χρόνο συγκέντρωσης (32%) ή εισήγαγαν νέα ψηφιακά εργαλεία (25%) για περαιτέρω βελτίωση της αποδοτικότητας της εργασίας». Δηλαδή οι ίδιοι οι εργαζόμενοι βρήκαν τρόπους να οργανώσουν τη δουλειά τους ώστε να μπορούν να γίνονται πιο εντατικοί, να μπορούν να ανταποκρίνονται στις επιδιώξεις και τους στόχους της εργοδοσίας, ώστε σε μικρότερο χρόνο να βγαίνει περισσότερη δουλειά. Αλλωστε, όπως φαίνεται και από τον πίνακα 1, η ένταση της εργασίας αυξήθηκε, κυρίως στο κομμάτι που αφορά στον ρυθμό της εργασίας (Workpace), από 7,16 στο 7,53 δηλαδή αύξηση 0,73%.

Αποκαλυπτικές είναι και οι μαρτυρίες εργαζόμενων από την Πορτογαλία, στην ετήσια έκθεση που δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 2024², πάλι από το «4 Day Week Global». Ανέφεραν ότι αναγκάστηκαν να μειώσουν τις ώρες διαλείμματος για να μπορέσουν να ανταποκριθούν, να προσαρμόσουν τους τρόπους με τους οποίους εργάζονταν (πιο «σφιχτά» meetings, χρήση νέων τεχνολογιών), ενώ κάποιοι ένιωθαν πιο κουρασμένοι στο τέλος της ημέρας. Το ποιος βγήκε εν τέλει κερδισμένος αποτυπώθηκε στους δείκτες της κερδοφορίας των επιχειρήσεων που εισήγαγαν τέτοια μοντέλα, με αύξηση των κερδών για το 2023 κατά 72% και των εσόδων κατά 86%, σε σχέση με το 2022 (πίνακας 2). Με τους μισθούς να μένουν στα ίδια επίπεδα και τα κέρδη να αυξάνονται, είναι φανερό ότι αυτό που έχει αλλάξει είναι ο βαθμός εκμετάλλευσης της εργατικής δύναμης, δηλαδή ο εργαζόμενος βγαίνει «μείον» και με μεγαλύτερη εντατικοποίηση.

Τα αποτελέσματα εφαρμογής αναλύθηκαν και στη Γαλλία, με τη «Le Monde»³ να εξετάζει διεξοδικά το «μοντέλο». Αποδεικνύεται πως όχι μόνο δεν είναι μια καινούργια συζήτηση, αλλά ήδη από το 1996 η κυβέρνηση με τον νόμο Robien εισήγαγε την 4ήμερη εργασία, πριμοδοτώντας παράλληλα τις επιχειρήσεις με μείωση εργοδοτικών εισφορών (στην πραγματικότητα του μισθού) έως 40% για τον πρώτο χρόνο! Τα πιλοτικά αυτά προγράμματα επανήλθαν από το 2022 και μετά, και επεκτάθηκαν σε μια σειρά επιχειρήσεων της Γαλλίας. Οσο για την έρευνα που διεξήγαγε το γαλλικό ερευνητικό ινστιτούτο Credoc, διαπίστωσε ότι η εξουθένωση από τη συσσώρευση όγκου δουλειάς και την εντατικοποίηση ήταν ο βασικός παράγοντας για τον οποίο οι εργαζόμενοι επέστρεφαν άρον άρον στην 5ήμερη εργασία. «Εργάζονται ήδη 10 ώρες την ημέρα σε πέντε μέρες. Υπολογίστε λοιπόν τι θα σήμαινε αυτό σε τέσσερις...», είχε προειδοποιήσει εκπρόσωπος του Συνδικάτου CGT στην «Accenture», μία από τις μεγαλύτερες πολυεθνικές συμβουλευτικές εταιρείες.

Κρατικά «δωράκια» έδωσαν στους επιχειρηματικούς ομίλους και οι κυβερνήσεις που είναι «παραδείγματα προς μίμηση» για την εγχώρια σοσιαλδημοκρατία, όπως σε Ισπανία και Σουηδία. Στην Ισπανία το 2022 εκδόθηκε από την κυβέρνηση η οδηγία Orden ICT/1238/2022, το πιλοτικό πρόγραμμα «4ήμερης εργασίας» που θα εφαρμοζόταν στις επιχειρήσεις που το επιθυμούσαν για 3 χρόνια και αφορούσε περίπου 6.000 εργαζόμενους σε 200 επιχειρήσεις. Αυτές βέβαια επιδοτήθηκαν με 200.000 ευρώ κατά μέσο όρο η καθεμία από τον κρατικό προϋπολογισμό, προκειμένου «να μειωθεί το ρίσκο» των επιχειρηματιών. Στη Σουηδία εφαρμόστηκε πιλοτικά ένα πρόγραμμα 6ωρης εργασίας σε μικρή κλίμακα. Για να μειωθούν οι ώρες εργασίας των 70 νοσηλευτριών, το 2022 η τοπική διοίκηση του Γκέτεμποργκ χρηματοδότησε με 1,3 εκατ. ευρώ την επιχείρηση, με την παραγωγικότητα να καταγράφει αύξηση κατά 85%.

Και στις τρεις παραπάνω περιπτώσεις (Γαλλία, Ισπανία, Σουηδία) η επιδότηση των επιχειρήσεων και η μείωση των εργοδοτικών εισφορών είναι στην πραγματικότητα λεφτά του λαού που βγήκαν από την τσέπη του ως φόροι ή περικοπές στην Κοινωνική Ασφάλιση, για να δοθούν στους μονοπωλιακούς ομίλους.

Η παραπάνω πείρα από τα μοντέλα που επικαλείται η σοσιαλδημοκρατία φανερώνει πόσα μέσα έχουν τα μονοπώλια στα χέρια τους για να μπορούν να ξεχειλώνουν τον εργάσιμο χρόνο, να τον διαχέουν και να τον ρυθμίζουν με σκοπό τα κέρδη τους.

Αυτό που αποκαλούν «σύγχρονη πραγματικότητα στην αγορά εργασίας» είναι όλοι οι τρόποι που μπορούν να αξιοποιήσουν ώστε να εξασφαλίσουν τη μέγιστη παραγωγικότητα με το μικρότερο δυνατό κόστος. Διόλου τυχαία, αυτή η κουβέντα αναζωπυρώνεται σε συνθήκες πολεμικής κλιμάκωσης και εμπλοκής.

Γιατί μαζί με το 4ήμερο είναι και το μοντέλο εργασίας «Just in time» (έτοιμοι για παραγωγή τη στιγμή που χρειάζεται), τα zero-hour contracts (συμβάσεις μηδενικών ορών), το καθεστώς ετοιμότητας (stand-by).

Ολα όσα τελικά μετατρέπουν τον εργάσιμο χρόνο από σταθερό ημερήσιο μέγεθος σε «μέσο όρο» ανά βδομάδα, φτάνοντας έως και τις 78 ώρες (ΕΚ/2033/88), δηλαδή το περιβόητο 13ωρο. Ιδιαίτερα δε με την ευρεία χρήση των ψηφιακών εργαλείων και τον σχεδιασμό τους με σκοπό το κέρδος, τα όρια ανάμεσα στον εργάσιμο και στον ελεύθερο χρόνο «σβήνουν», ο εργάσιμος χρόνος απλώνεται σε όλο το 24ωρο, η ίδια η καθημερινότητα του εργαζόμενου προσαρμόζεται στις «επιχειρησιακές ανάγκες», δηλαδή όπως θέλει το αφεντικό!

«Την υπεραξία που παράγεται με την παράταση της εργάσιμης μέρας την ονομάζω απόλυτη υπεραξία. Αντίθετα, την υπεραξία που προκύπτει από τη συντόμευση του αναγκαίου χρόνου εργασίας και από την αντίστοιχη αλλαγή στη σχέση αυτών των μεγεθών των δύο συστατικών μερών της εργάσιμης μέρας την ονομάζω σχετική υπεραξία»(Κ. Μαρξ, «Κεφάλαιο», Τόμος 1). Πόσο πρωτοποριακή και επίκαιρη ήταν αυτή η αποκάλυψη του Μαρξ, αφού η υπεραξία, δηλαδή ο απλήρωτος χρόνος δουλειάς, μεταφράζεται σε κέρδος για την εργοδοσία... Πόσο αποκαλυπτική για τους τρόπους με τους οποίους το κεφάλαιο κερδίζει από την εργατική δύναμη, αποδεικνύοντας παράλληλα ότι ο εργάσιμος χρόνος είναι το πραγματικό χρυσωρυχείο.

Η συζήτηση όμως γύρω από την 4ήμερη εργασία φανερώνει και κάτι άλλο: Τις τεράστιες δυνατότητες της εποχής για πραγματική μείωση του εργάσιμου χρόνου, καθώς η ίδια η δουλειά της εργατικής τάξης έχει παράξει όλα αυτά τα τεχνολογικά και επιστημονικά επιτεύγματα που μπορούν να το πραγματοποιήσουν. Και ενώ θα μπορούσε να αποτελεί στοιχείο προόδου η δυνατότητα να παράγονται περισσότερα αγαθά σε λιγότερο χρόνο, ώστε οι εργαζόμενοι να απολαμβάνουν περισσότερο ποιοτικό ελεύθερο χρόνο, είναι καθαρό ότι στην καπιταλιστική οικονομία η άνοδος της παραγωγικότητας της εργασίας προϋποθέτει ένταση της εκμετάλλευσης, ακριβώς επειδή το κριτήριο της καπιταλιστικής οικονομίας είναι η αύξηση της κερδοφορίας.

Γι' αυτό και είναι ώριμο όσο ποτέ το αίτημα για μειωμένο και σταθερό ημερήσιο εργάσιμο χρόνο, για 7ωρο - 5ήμερο - 35ωρο, με ουσιαστικές αυξήσεις, κατοχυρωμένες από Συλλογικές Συμβάσεις Εργασίας. Αυτή είναι η διεκδίκηση που φωτίζει ότι για να κερδίσει ο εργαζόμενος πρέπει να χάσει το κεφάλαιο.

Και ότι για να γίνει πράξη η δυνατότητα που υπάρχει οι εργαζόμενοι να ζουν με βάση τα αποτελέσματα της δουλειάς τους, η πάλη και ο αγώνας τους πρέπει να στραφούν ενάντια στην αιτία της εκμετάλλευσης: Το σάπιο σύστημα του κέρδους. Να μη συνταχθούν πίσω από «μείγματα» και διλήμματα για το πώς μπορεί να γίνει πιο αποδοτική η εκμετάλλευση, πώς θα μπορεί να προσαρμόζει ο εργαζόμενος τη ζωή του για τα κέρδη των μονοπωλίων, να μη δεχτεί να συρθεί στους πολέμους για τα κέρδη τους.

Παραπομπές:

1. EESC- SOC/819- Working time, efficiency of the economy and well-being of workers

2. https://www.researchgate.net/publication/390052868_Four-Day_Week_Results_from_Portuguese_Trial_Final_Report

3.www.lemonde.fr/en/economy/article/2025/01/13/the-great-misunderstanding-of-the-four-day-workweek_6736987_19.html

Μια αναδρομή στο νομοθετικό έργο - προσφορά στους επιχειρηματικούς ομίλους από τις παραπάνω κυβερνήσεις κάνει σήμερα ο «Ριζοσπάστης», εστιάζοντας στη «διευθέτηση» του εργάσιμου χρόνου.

Η βασική λειτουργία της «διευθέτησης» είναι να μπορεί ο εργοδότης να αυξομειώνει τον χρόνο εργασίας. Αυτό το επιτυγχάνει απασχολώντας τους εργαζόμενους περισσότερες ώρες από το συμβατικό ωράριο, για μια ορισμένη χρονική περίοδο (αυξημένης απασχόλησης) ανά έτος. Αυτές οι ώρες όχι μόνο δεν πληρώνονται ως υπερωρία, αλλά δεν πληρώνονται καν. «Τυράκι στη φάκα» είναι η αφαίρεση αυτών των ωρών από μια άλλη χρονική περίοδο (μειωμένης απασχόλησης) εντός τους έτους. Ωστόσο, στην περίοδο μειωμένης απασχόλησης ο εργοδότης έχει το δικαίωμα να τη συνδυάσει με επιβολή υπερωριών.

Αναλυτικά λοιπόν η απογείωση της «ευελιξίας» έχει ως εξής:

- Ο νόμος 1892/1990 (ΝΔ) όριζε ως χρόνο αυξημένης απασχόλησης τους 3 μήνες, τον επιπλέον χρόνο εργασίας σε μία ώρα την ημέρα και τον συνολικό ημερήσιο χρόνο εργασίας μέχρι 9 ώρες. Η «περίοδος αναφοράς», δηλαδή ο συνολικός χρόνος των περιόδων αυξημένης και μειωμένης απασχόλησης, ήταν 6 μήνες. Ο μέσος όρος των ωρών εργασίας στους έξι μήνες δεν μπορούσε να υπερβαίνει τις 40 ώρες την εβδομάδα.

- Ο νόμος 2639/1998 (ΠΑΣΟΚ) διατήρησε το προηγούμενο σύστημα διευθέτησης και πρόσθεσε ένα δεύτερο, όπου ο χρόνος αυξημένης απασχόλησης ήταν 6 μήνες, ο επιπλέον χρόνος εργασίας δύο ώρες την ημέρα και ο συνολικός ημερήσιος μέχρι 10 ώρες. Ετσι, δημιούργησε δύο διαφορετικές εκδοχές της περιόδου αναφοράς, σε 6μηνη και 12μηνη βάση. Επίσης, επέτρεψε, εναλλακτικά, ο μέσος όρος των ωρών εργασίας να υπολογίζεται, συμπεριλαμβανομένων της υπερεργασίας και της υπερωρίας, και πλέον διαμορφώθηκε στις 48 ώρες την εβδομάδα με αυτές ή τις 40 ώρες χωρίς αυτές.

- Ο νόμος 2874/2000 (ΠΑΣΟΚ) άφησε κατά μέρους τις περιόδους αυξημένης και μειωμένης απασχόλησης και δημιούργησε έναν «κουμπαρά» 138 ωρών, τις οποίες η εργοδοσία μπορούσε να κατανείμει ως επιπλέον ώρες εργασίας, αλλά το κύριο είναι ότι αύξησε την περίοδο αναφοράς στους 12 μήνες.

- Ο νόμος 3385/2005 (ΝΔ) όρισε και αυτός δύο συστήματα διευθέτησης. Με το πρώτο μείωσε την περίοδο αυξημένης απασχόλησης στους δύο μήνες αλλά καθιέρωσε τις δύο ώρες επιπλέον εργασίας, αντί της μίας που προέβλεπαν προηγούμενοι νόμοι. Το δεύτερο σύστημα έδινε στην εργοδοσία έναν «κουμπαρά» 256 ωρών, τις οποίες μπορούσε να κατανέμει σε μια περίοδο όχι μεγαλύτερη των 32 εβδομάδων εντός του έτους. Πρακτικά, επέκτεινε το 10ωρο στους 7 και πλέον μήνες.

- Ο νόμος 3846/2010 (ΠΑΣΟΚ) διατήρησε τα δύο συστήματα του προηγούμενου νόμου και έδωσε τη δυνατότητα να καθορίζεται και ένα οποιοδήποτε άλλο σύστημα διευθέτησης που θα καθοριζόταν με Συλλογικές Συμβάσεις, ενισχύοντας παράλληλα τη μερική απασχόληση.

- Ο νόμος 3986/2011 (ΠΑΣΟΚ) διατήρησε τα δύο συστήματα, αλλά στο πρώτο αύξησε και πάλι την περίοδο αυξημένης απασχόλησης στους 3 μήνες. Επίσης διατήρησε τη δυνατότητα να καθορίζεται τρίτο σύστημα διευθέτησης με Συλλογική Σύμβαση. Δεν διευκρινίζονται άλλοι όροι.

- Ο νόμος 4498/2017 (ΣΥΡΙΖΑ) διατήρησε όσα όριζαν οι προηγούμενοι νόμοι, ενώ ψήφισε και τον νόμο που αφορά ειδικά τους νοσοκομειακούς γιατρούς. Ο νόμος καθιέρωσε τις 48 ώρες εργασίας ανά βδομάδα, με 5ήμερη εργασία, που όμως μπορούν να φτάσουν μέχρι τις 60 ώρες, δηλαδή 12 ώρες τη μέρα. Η παρέκκλιση γίνεται με τη σύμφωνη γνώμη του γιατρού (opt out), όπως ακριβώς λέει η Οδηγία της ΕΕ 88/2003. Επίσης, με τη χρήση παρέκκλισης επιτρέπεται η υπέρβαση ακόμα και των 12 ωρών εργασίας.

Με αυτόν τον νόμο η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ μετέφερε για πρώτη φορά το σύνολο της Οδηγίας 2003/88 στην ελληνική νομοθεσία, εισάγοντας και τις αρρωστημένες «παρεκκλίσεις» της.

- Ο νόμος 4808/2021 (νόμος Χατζηδάκη-ΝΔ) δημιούργησε συνθήκες περαιτέρω διευκόλυνσης των εργοδοτών ως προς την εφαρμογή της διευθέτησης, παρακάμπτοντας τις ΣΣΕ, προβλέποντας ότι αρκεί ένα «αίτημα εργαζόμενου» για να εφαρμοστεί 4ήμερη - 10ωρη εργασία.

- Ο νόμος 5053/2023 (νόμος Γεωργιάδη-ΝΔ) κατάργησε και αυτή την πρόβλεψη περί «αιτήματος του εργαζόμενου» και άφησε ως μοναδικό όρο την «έγγραφη συμφωνία», ενώ εισήγαγε τη 13ωρη εργασία σε 2 εργοδότες.

Και τέλος, ο νόμος 5239/2025 (ΝΔ - νόμος Κεραμέως), που καθιερώνει τη 13ωρη εργασία σε έναν εργοδότη και αυξάνει ξανά την περίοδο αυξημένης απασχόλησης στους 6 μήνες και την περίοδο αναφοράς στους 12 μήνες, ώστε να την μονιμοποιήσει.