Ομιλία που έγινε στην εκδήλωση - αφιέρωμα του Πολιτιστικού Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ στο ρεμπέτικο τραγούδι
Του Στέφανου ΛΟΥΚΑ *
***
Στη δική μας γλώσσα, εμφανίζεται ο όρος "ρέμπελος". Είναι ιταλική λέξη και σημαίνει αυτόν που ανήκει σε ένοπλο αντάρτικο σώμα. "Ρεμπελιό", στη δική μας παράδοση, σημαίνει "επανάσταση".
"Ιστορικά, εμφανίζεται στη Ζάκυνθο στο 17ο αιώνα το περίφημο "ρεμπελιό των ποπολάρων". Ετσι ονομάστηκε η εξέγερση του λαού της Ζακύνθου ενάντια στους ευγενείς και τους γαιοκτήμονες, οι οποίοι με την αρχή των Βενετών καταδυνάστευαν τη λαϊκή μάζα.
Το ρεμπέτικο τραγούδι αναπτύσσεται στα τέλη του 19ου αιώνα, μετά το 1880 ανάμεσα στον πληθυσμό των παραλίων της Μικράς Ασίας. Σαν είδος μουσικής και τραγουδιού, εκφράζει περισσότερο την αισθητική μουσική παράδοση της συγκεκριμένης περιοχής, όπως τα διάφορα είδη δημοτικής μουσικής και τραγουδιού στα διάφορα μέρη της Ελλάδας.Το ύφος του δεν είναι ακριβώς το ίδιο, μ' αυτό της κλασικής περιόδου 1930 - 1955, όπως το γνωρίζουμε στην Ελλάδα και όπου κυριαρχεί σαν μουσικό όργανο το μπουζούκι. Τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούν οι δημιουργοί του είναι αυτά της δημοτικής και νησιώτικης παράδοσης, όπως βιολί, ούτι, κανονάκι - κιθάρα, λύρα, σαντούρι. Μ' αυτή τη μορφή, κυριαρχεί, όπως φαίνεται από τη δισκογραφία εκείνης της περιόδου, από το 1890 - 1910.
***
Η εξέλιξη αυτών των κοινωνικοταξικών διαδικασιών και φαινομένων συμβαδίζει με την εμφάνιση οξυμένων προβλημάτων, που έχουν σχέση με τη ζωή των λαϊκών μαζών, χωρίς ορατή διέξοδο για τη λύση τους. Η συγκεκριμένη κοινωνικοπολιτική και οικονομική πραγματικότητα, με την εμφάνιση της βασικής αντίθεσης του καπιταλισμού ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, φέρνει, αντικειμενικά, αντιμέτωπη την εργατική τάξη και τα φτωχά λαϊκά στρώματα με την ανερχόμενη αστική, αστικοτσιφλικάδικη τότε, τάξη. Οι καταπιεζόμενες μάζες συνειδητοποιούν τη συγκεκριμένη πραγματικότητα, όχι όμως και τις αιτίες που τη γεννούν. Μέσα σ' αυτήν την πραγματικότητα, συνυπάρχουν και οι προϋποθέσεις δημιουργίας των λούμπεν προλεταρίων.
Οι καταπιεζόμενες μάζες αρνούνται να ζήσουν αυτή την πραγματικότητα. Ακραία έκφραση αυτής της άρνησης είναι οι ομάδες λούμπεν προλεταρίων, που, ζώντας το δικό τους τρόπο ζωής, στην ουσία αποδέχονται την ενσωμάτωσή τους στο σύστημα χωρίς να το αντιλαμβάνονται.
Σ' αυτές τις συνθήκες, αρχίζει να δημιουργείται το ρεμπέτικο τραγούδι. Με την ίδρυση του ΣΕΚΕ, μετέπειτα ΚΚΕ, μπαίνουν οι βάσεις για τη συνειδητοποίηση της εργατικής τάξης και την ανάπτυξη της ταξικής πάλης.
***
Οι πρόσφυγες φέρναν μαζί τους στην Ελλάδα το δικό τους πολιτισμό, τη δική τους καλλιτεχνική δημιουργία και τα τραγούδια τους.Σ' αυτές τις συνθήκες, όξυνσης της οικονομικής κρίσης, που συνεχίζει σ' όλη την περίοδο του Μεσοπολέμου, οι καταπιεζόμενες μάζες των αστικών κέντρων αναπτύσσουν τους δικούς τους αγώνες. Το ρεμπέτικο τραγούδι αναπτύσσεται την ίδια περίοδο, στα αστικά κέντρα. Γίνεται μαζικό φαινόμενο και έκφραση αυτών των διεργασιών και της ζωής των λαϊκών μαζών.
Η μαζική απήχηση, που είχε στις συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, δεν άφησε ανεπηρέαστη την κυρίαρχη αστική τάξη, όσο κι αν δε δημιουργούσε σαν καλλιτεχνική δημιουργία προϋποθέσεις να εκφραστεί συνειδητά πολιτικά η κοινωνική αντίθεση. Το ρεμπέτικο τραγούδι καταγράφει τη συγκεκριμένη κοινωνική πραγματικότητα. Αδυνατεί να δώσει διέξοδο συνειδητή. Παραμένει μέχρι την άρνηση. Δεν μπορεί να πάει πιο μπροστά. Το γεγονός όμως ότι συσπειρώνει ανησυχεί την αστική τάξη. Προσπαθεί να συκοφαντήσει με διάφορες υπαρκτές αφορμές, κυρίως με την προβολή του συγκεκριμένου ιστορικά κοινωνικού περιθωρίου των "λούμπεν" και την καταδίκη του. Προσδοκά να το καταδικάσει και στη συνείδηση των μαζών, παίρνοντας ταυτόχρονα και κατασταλτικά μέτρα (π.χ. λογοκρισία, διώξεις, κλπ.). Οταν κατανοεί ότι δεν έχει αποτελέσματα, δοκιμάζει τη μέθοδο της αφομοίωσης. Μπαίνει στην εμπορευματική παραγωγή και τη δισκογραφία. Το ρεμπέτικο, σαν συγκεκριμένο είδος τραγουδιού, αποτελεί σημαντικό μέρος της ιστορίας του λαϊκού μας τραγουδιού, αλλά και της μουσικής μας παράδοσης. Ας μην ξεχνάμε ότι είμαστε από τους λαούς με ξεχωριστή μουσική ιστορική παράδοση με συνέχεια. Με τον όρο "λαϊκό τραγούδι", δεν προσδιορίζουμε την απήχησή του στις λαϊκές μάζες. Αλλά το είδος που γεννιέται, που δεν οφείλεται στις μουσικές θεωρητικές γνώσεις του δημιουργού.Η μουσική σύνθεση είναι αρχιτεκτονική των ήχων. Υπάρχει θεωρητική και τεχνική εκπαίδευση και κατάρτιση για να κατακτηθεί σαν γνώση. Το λαϊκό τραγούδι δεν υπάγεται σ' αυτή τη δημιουργία. Οι δημιουργοί του κατέχουν εμπειρικά τη μουσική γνώση και όχι θεωρητικά. Σ' αυτή την κατηγορία υπάγεται και το δημοτικό τραγούδι και το ρεμπέτικο και το "λαϊκό", όπως χαρακτηρίζεται η μετεξέλιξη και συνέχεια του ρεμπέτικου, σε διάκριση μ' αυτό. Ολα αυτά τα είδη είναι λαϊκή δημιουργία και υπάρχει αλληλεπίδραση και σύνδεση ανάμεσα σ' αυτά και άλλα είδη λαϊκού τραγουδιού.
***
Σημαντικό ρόλο στη διάδοση του ρεμπέτικου έπαιξε το μουσικό όργανο που διαθέτει κάθε άνθρωπος, η φωνή. Τόσο στη μεταφορά μελωδιών από διάφορα μέρη της Ανατολής ή και το παρελθόν, όσο και στη δημιουργία της συγκεκριμένης ιστορικής μουσικής παράδοσης. Διακρίνεται σαν είδος τραγουδιού που χωρίς θεωρητική τεχνογνωσία καταφέρνει να συνδέει αρμονικά μουσική και στίχο, να εκφράζει η μουσική, νοηματικά και συναισθηματικά, το στίχο. Το αποτέλεσμα, σχεδόν πάντα και ανεξάρτητα από το βαθμό συμφωνίας με το περιεχόμενο των στίχων, είναι ένα σύνολο αισθητικού ακούσματος λόγου και μουσικής, που μπορεί να προσεγγίζει την τελειότητα. Ανεξάρτητα αν ο δημιουργός είναι ατομικός ή συλλογικός, δηλαδή ένας ή πολλοί μαζί. Αυτό είναι και το πιο σπουδαίο επίτευγμα και μαγεία στην αίσθηση, αλλά και στη λαϊκότητα της τέχνης του τραγουδιού σαν καλλιτεχνική δημιουργία και έκφραση.
***
Αν αφαιρεθεί η μελέτη και η προσέγγισή του από τη συγκεκριμένη κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα που το δημιούργησε, καθώς και από το σαν λαϊκή δημιουργία, έφτανε στην καταγραφή των φαινομένων και την άρνηση του καπιταλιστικού τρόπου ζωής, μπορεί να οδηγηθεί και στην άποψη της απόρριψής του. Τότε, όμως, δε θα μπορεί να προσεγγίσει και να αποδεχτεί την ίδια τη λαϊκή δημιουργία και παράδοση. Η εξαθλίωση, όταν γίνεται κυρίαρχο στοιχείο, και ήταν στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, λόγω της οικονομικής κρίσης του 1929 - 1933, και με αδύνατο το εργατικό κίνημα, το αποτέλεσμα δεν μπορούσε να ναι διαφορετικό.
Το γεγονός, όμως, ότι δεν άφησε κανένα κοινωνικό φαινόμενο που να μην το καταγράψει, ότι άντλησε πηγές από τη ζωή της εργατικής τάξης και του λαού, και στην περίοδο του Μεσοπολέμου, αλλά και την περίοδο της εθνικοαπελευθερωτικής πάλης και εξέφρασε τους λαϊκούς πόθους, δείχνει ότι ήταν γνήσια λαϊκή δημιουργία.
Η θεματολογία του ασχολείται με τη ζωή των λαϊκών μαζών. Με την καταγραφή της φτώχειας, του έρωτα, την άρνηση της κοινωνικής αδικίας, την πάλη της εργατικής τάξης και της απελευθέρωσης του λαού μας από το φασισμό και τη γερμανική κατοχή, όπως καταμαρτυρούν τα ρεμπέτικα της Κατοχής, με τις διώξεις μετά τον Εμφύλιο. Προσεγγίζοντας τη συνεισφορά του, στη συνέχεια της λαϊκής μουσικής μας παράδοσης, στα χρονικά πλαίσια της ανάπτυξής του, μπορούμε δίκαια να το κατατάξουμε στην ιστορία της λαϊκής μουσικής δημιουργίας.
*Ο Στέφανος Λουκάς είναι μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ
Ομιλία που έγινε στην εκδήλωση - αφιέρωμα του Πολιτιστικού Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ στο ρεμπέτικο τραγούδι
Του Στέφανου ΛΟΥΚΑ *
***
Στη δική μας γλώσσα, εμφανίζεται ο όρος "ρέμπελος". Είναι ιταλική λέξη και σημαίνει αυτόν που ανήκει σε ένοπλο αντάρτικο σώμα. "Ρεμπελιό", στη δική μας παράδοση, σημαίνει "επανάσταση".
"Ιστορικά, εμφανίζεται στη Ζάκυνθο στο 17ο αιώνα το περίφημο "ρεμπελιό των ποπολάρων". Ετσι ονομάστηκε η εξέγερση του λαού της Ζακύνθου ενάντια στους ευγενείς και τους γαιοκτήμονες, οι οποίοι με την αρχή των Βενετών καταδυνάστευαν τη λαϊκή μάζα.
Το ρεμπέτικο τραγούδι αναπτύσσεται στα τέλη του 19ου αιώνα, μετά το 1880 ανάμεσα στον πληθυσμό των παραλίων της Μικράς Ασίας. Σαν είδος μουσικής και τραγουδιού, εκφράζει περισσότερο την αισθητική μουσική παράδοση της συγκεκριμένης περιοχής, όπως τα διάφορα είδη δημοτικής μουσικής και τραγουδιού στα διάφορα μέρη της Ελλάδας.Το ύφος του δεν είναι ακριβώς το ίδιο, μ' αυτό της κλασικής περιόδου 1930 - 1955, όπως το γνωρίζουμε στην Ελλάδα και όπου κυριαρχεί σαν μουσικό όργανο το μπουζούκι. Τα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούν οι δημιουργοί του είναι αυτά της δημοτικής και νησιώτικης παράδοσης, όπως βιολί, ούτι, κανονάκι - κιθάρα, λύρα, σαντούρι. Μ' αυτή τη μορφή, κυριαρχεί, όπως φαίνεται από τη δισκογραφία εκείνης της περιόδου, από το 1890 - 1910.
***
Η εξέλιξη αυτών των κοινωνικοταξικών διαδικασιών και φαινομένων συμβαδίζει με την εμφάνιση οξυμένων προβλημάτων, που έχουν σχέση με τη ζωή των λαϊκών μαζών, χωρίς ορατή διέξοδο για τη λύση τους. Η συγκεκριμένη κοινωνικοπολιτική και οικονομική πραγματικότητα, με την εμφάνιση της βασικής αντίθεσης του καπιταλισμού ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, φέρνει, αντικειμενικά, αντιμέτωπη την εργατική τάξη και τα φτωχά λαϊκά στρώματα με την ανερχόμενη αστική, αστικοτσιφλικάδικη τότε, τάξη. Οι καταπιεζόμενες μάζες συνειδητοποιούν τη συγκεκριμένη πραγματικότητα, όχι όμως και τις αιτίες που τη γεννούν. Μέσα σ' αυτήν την πραγματικότητα, συνυπάρχουν και οι προϋποθέσεις δημιουργίας των λούμπεν προλεταρίων.
Οι καταπιεζόμενες μάζες αρνούνται να ζήσουν αυτή την πραγματικότητα. Ακραία έκφραση αυτής της άρνησης είναι οι ομάδες λούμπεν προλεταρίων, που, ζώντας το δικό τους τρόπο ζωής, στην ουσία αποδέχονται την ενσωμάτωσή τους στο σύστημα χωρίς να το αντιλαμβάνονται.
Σ' αυτές τις συνθήκες, αρχίζει να δημιουργείται το ρεμπέτικο τραγούδι. Με την ίδρυση του ΣΕΚΕ, μετέπειτα ΚΚΕ, μπαίνουν οι βάσεις για τη συνειδητοποίηση της εργατικής τάξης και την ανάπτυξη της ταξικής πάλης.
***
Οι πρόσφυγες φέρναν μαζί τους στην Ελλάδα το δικό τους πολιτισμό, τη δική τους καλλιτεχνική δημιουργία και τα τραγούδια τους.Σ' αυτές τις συνθήκες, όξυνσης της οικονομικής κρίσης, που συνεχίζει σ' όλη την περίοδο του Μεσοπολέμου, οι καταπιεζόμενες μάζες των αστικών κέντρων αναπτύσσουν τους δικούς τους αγώνες. Το ρεμπέτικο τραγούδι αναπτύσσεται την ίδια περίοδο, στα αστικά κέντρα. Γίνεται μαζικό φαινόμενο και έκφραση αυτών των διεργασιών και της ζωής των λαϊκών μαζών.
Η μαζική απήχηση, που είχε στις συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, δεν άφησε ανεπηρέαστη την κυρίαρχη αστική τάξη, όσο κι αν δε δημιουργούσε σαν καλλιτεχνική δημιουργία προϋποθέσεις να εκφραστεί συνειδητά πολιτικά η κοινωνική αντίθεση. Το ρεμπέτικο τραγούδι καταγράφει τη συγκεκριμένη κοινωνική πραγματικότητα. Αδυνατεί να δώσει διέξοδο συνειδητή. Παραμένει μέχρι την άρνηση. Δεν μπορεί να πάει πιο μπροστά. Το γεγονός όμως ότι συσπειρώνει ανησυχεί την αστική τάξη. Προσπαθεί να συκοφαντήσει με διάφορες υπαρκτές αφορμές, κυρίως με την προβολή του συγκεκριμένου ιστορικά κοινωνικού περιθωρίου των "λούμπεν" και την καταδίκη του. Προσδοκά να το καταδικάσει και στη συνείδηση των μαζών, παίρνοντας ταυτόχρονα και κατασταλτικά μέτρα (π.χ. λογοκρισία, διώξεις, κλπ.). Οταν κατανοεί ότι δεν έχει αποτελέσματα, δοκιμάζει τη μέθοδο της αφομοίωσης. Μπαίνει στην εμπορευματική παραγωγή και τη δισκογραφία. Το ρεμπέτικο, σαν συγκεκριμένο είδος τραγουδιού, αποτελεί σημαντικό μέρος της ιστορίας του λαϊκού μας τραγουδιού, αλλά και της μουσικής μας παράδοσης. Ας μην ξεχνάμε ότι είμαστε από τους λαούς με ξεχωριστή μουσική ιστορική παράδοση με συνέχεια. Με τον όρο "λαϊκό τραγούδι", δεν προσδιορίζουμε την απήχησή του στις λαϊκές μάζες. Αλλά το είδος που γεννιέται, που δεν οφείλεται στις μουσικές θεωρητικές γνώσεις του δημιουργού.Η μουσική σύνθεση είναι αρχιτεκτονική των ήχων. Υπάρχει θεωρητική και τεχνική εκπαίδευση και κατάρτιση για να κατακτηθεί σαν γνώση. Το λαϊκό τραγούδι δεν υπάγεται σ' αυτή τη δημιουργία. Οι δημιουργοί του κατέχουν εμπειρικά τη μουσική γνώση και όχι θεωρητικά. Σ' αυτή την κατηγορία υπάγεται και το δημοτικό τραγούδι και το ρεμπέτικο και το "λαϊκό", όπως χαρακτηρίζεται η μετεξέλιξη και συνέχεια του ρεμπέτικου, σε διάκριση μ' αυτό. Ολα αυτά τα είδη είναι λαϊκή δημιουργία και υπάρχει αλληλεπίδραση και σύνδεση ανάμεσα σ' αυτά και άλλα είδη λαϊκού τραγουδιού.
***
Σημαντικό ρόλο στη διάδοση του ρεμπέτικου έπαιξε το μουσικό όργανο που διαθέτει κάθε άνθρωπος, η φωνή. Τόσο στη μεταφορά μελωδιών από διάφορα μέρη της Ανατολής ή και το παρελθόν, όσο και στη δημιουργία της συγκεκριμένης ιστορικής μουσικής παράδοσης. Διακρίνεται σαν είδος τραγουδιού που χωρίς θεωρητική τεχνογνωσία καταφέρνει να συνδέει αρμονικά μουσική και στίχο, να εκφράζει η μουσική, νοηματικά και συναισθηματικά, το στίχο. Το αποτέλεσμα, σχεδόν πάντα και ανεξάρτητα από το βαθμό συμφωνίας με το περιεχόμενο των στίχων, είναι ένα σύνολο αισθητικού ακούσματος λόγου και μουσικής, που μπορεί να προσεγγίζει την τελειότητα. Ανεξάρτητα αν ο δημιουργός είναι ατομικός ή συλλογικός, δηλαδή ένας ή πολλοί μαζί. Αυτό είναι και το πιο σπουδαίο επίτευγμα και μαγεία στην αίσθηση, αλλά και στη λαϊκότητα της τέχνης του τραγουδιού σαν καλλιτεχνική δημιουργία και έκφραση.
***
Αν αφαιρεθεί η μελέτη και η προσέγγισή του από τη συγκεκριμένη κοινωνικοοικονομική πραγματικότητα που το δημιούργησε, καθώς και από το σαν λαϊκή δημιουργία, έφτανε στην καταγραφή των φαινομένων και την άρνηση του καπιταλιστικού τρόπου ζωής, μπορεί να οδηγηθεί και στην άποψη της απόρριψής του. Τότε, όμως, δε θα μπορεί να προσεγγίσει και να αποδεχτεί την ίδια τη λαϊκή δημιουργία και παράδοση. Η εξαθλίωση, όταν γίνεται κυρίαρχο στοιχείο, και ήταν στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, λόγω της οικονομικής κρίσης του 1929 - 1933, και με αδύνατο το εργατικό κίνημα, το αποτέλεσμα δεν μπορούσε να ναι διαφορετικό.
Το γεγονός, όμως, ότι δεν άφησε κανένα κοινωνικό φαινόμενο που να μην το καταγράψει, ότι άντλησε πηγές από τη ζωή της εργατικής τάξης και του λαού, και στην περίοδο του Μεσοπολέμου, αλλά και την περίοδο της εθνικοαπελευθερωτικής πάλης και εξέφρασε τους λαϊκούς πόθους, δείχνει ότι ήταν γνήσια λαϊκή δημιουργία.
Η θεματολογία του ασχολείται με τη ζωή των λαϊκών μαζών. Με την καταγραφή της φτώχειας, του έρωτα, την άρνηση της κοινωνικής αδικίας, την πάλη της εργατικής τάξης και της απελευθέρωσης του λαού μας από το φασισμό και τη γερμανική κατοχή, όπως καταμαρτυρούν τα ρεμπέτικα της Κατοχής, με τις διώξεις μετά τον Εμφύλιο. Προσεγγίζοντας τη συνεισφορά του, στη συνέχεια της λαϊκής μουσικής μας παράδοσης, στα χρονικά πλαίσια της ανάπτυξής του, μπορούμε δίκαια να το κατατάξουμε στην ιστορία της λαϊκής μουσικής δημιουργίας.
*Ο Στέφανος Λουκάς είναι μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ
"Παραδοσιακά μουσικά όργανα"
"Το μπουζούκι και το μπαγλαμαδάκι του Μάρκου Βαμβακάρη"
Από την εκδήλωση στην αίθουσα Συνεδρίων του ΚΚΕ για το ρεμπέτικο τραγούδι
"Παραδοσιακά μουσικά όργανα"
"Το μπουζούκι και το μπαγλαμαδάκι του Μάρκου Βαμβακάρη"
Από την εκδήλωση στην αίθουσα Συνεδρίων του ΚΚΕ για το ρεμπέτικο τραγούδι