Ο αγώνας του ΔΣΕ αποτέλεσε την κορυφαία στιγμή της ταξικής πάλης στην Ελλάδα. Το μέγεθος, ο χαρακτήρας και η αποφασιστικότητα αυτού του αγώνα δεν πέρασαν απαρατήρητα από το Διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα, από τα Κομμουνιστικά Κόμματα της Ανατολικής Ευρώπης, και φυσικά από τα δύο μεγάλα κόμματα της Δυτικής Ευρώπης, το Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας (PCF) και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ιταλίας (PCI). Οι καταβολές του αγώνα του ΔΣΕ στην ΕΑΜική Αντίσταση ενάντια στην Τριπλή Κατοχή αύξαναν το ενδιαφέρον των εργατικών δυνάμεων στη Γαλλία και την Ιταλία και οδήγησαν τα εκεί ΚΚ να εκφράσουν την αλληλεγγύη τους και τη διεθνιστική στήριξη στον ελληνικό λαό και το ΚΚΕ.

Ωστόσο, η στάση τους δεν έφτασε στο ύψος της ιστορικής αναγκαιότητας. Παρέμεινε πολιτική στάση αλληλέγγυα προς τον ΔΣΕ και καταγγελτική απέναντι στο ελληνικό αστικό κράτος, αλλά όχι καθοριστική για τις απαιτήσεις μιας τέτοιας σύγκρουσης. Αν και το PCF και το PCI αναγνώριζαν το δίκαιο του αγώνα του ελληνικού λαού, δεν κατόρθωσαν να μετατρέψουν την αλληλεγγύη τους σε ενεργή πολιτική πίεση ή σε έμπρακτη στήριξη. Η πολιτική στάση τους καθοριζόταν από μία στρατηγική που προέβλεπε μια ειρηνική σταδιακή μετάβαση στον σοσιαλισμό, προϋποθέτοντας τη συμμετοχή τους στις μεταπολεμικές αστικές κυβερνήσεις και κατά προέκταση την προσαρμογή τους στις προτεραιότητες της εξωτερικής πολιτικής τους. Ο ΔΣΕ από την άλλη, παρόλο που θεωρητικά εξακολουθούσε να υιοθετεί την ίδια στρατηγική - τουλάχιστον έως την 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ - ερχόταν έμπρακτα σε ένοπλη σύγκρουση με την καπιταλιστική εξουσία και τους διεθνείς της συμμάχους.

Η αντίφαση αυτή έγινε ακόμη πιο έντονη στις δεκαετίες που ακολούθησαν. Οσο το PCI και το PCF μετατοπίζονταν προς τον ευρωκομμουνισμό, ο ένοπλος αγώνας των Ελλήνων κομμουνιστών σταδιακά αποσιωπήθηκε και τελικώς θεωρητικοποιήθηκε ως «αναχρονιστικός». Στο πλαίσιο του ευρωκομμουνισμού, η επιλογή της ένοπλης πάλης του ΔΣΕ μετατράπηκε σε αντικείμενο κριτικής, είτε ως τακτικό λάθος, είτε ως απόδειξη μιας λαθεμένης στρατηγικής. Βέβαια, αυτή η προσέγγιση επικράτησε και στο ΚΚ της Σοβιετικής Ενωσης, στα ΚΚ των κρατών της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, τα οποία φιλοξενούσαν τους μαχητές/τριες του ΔΣΕ, και με την παρέμβαση του ΔΚΚ επικράτησε και στο ίδιο το ΚΚΕ. Ετσι, ο ελληνικός αγώνας σταμάτησε να αναφέρεται ως σύμβολο ηρωισμού και διεθνιστικής πρωτοπορίας, παρόλο που, για ένα διάστημα, έτσι ακριβώς παρουσιάστηκε από το PCI και το PCF.

Η στάση του PCF και του PCI απέναντι στον αγώνα του ΔΣΕ δεν μπορεί να κατανοηθεί ανεξάρτητα από τις επεξεργασίες του ΔΚΚ και τη δράση τους κατά τις δεκαετίες του 1930 και του 1940.

Το PCF γεννήθηκε από το ιστορικό ρήγμα του 1920 στο Συνέδριο της Τουρ και δέθηκε κατόπιν οργανικά με τη Γ' Διεθνή. Ακολούθησαν η κρατική καταστολή, αλλά και η διαρκής του προσπάθεια μαζικής επιρροής στη γαλλική εργατική τάξη.

Ορόσημο θα αποτελούσε, ωστόσο, η στήριξή του στην κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου το 1936. Η πολιτική «μη επέμβασης» στον Ισπανικό Εμφύλιο και η απαγόρευση του PCF, όταν αυτό χαρακτήρισε τον επικείμενο Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ιμπεριαλιστικό και από τις δύο πλευρές, έδειξαν ότι η στρατηγική του αντιφασιστικού μετώπου δεν μπορούσε να εξασφαλίσει την αποτροπή του φασιστικού κινδύνου και να αποτελέσει ασπίδα για την εργατική τάξη.¹

Ομως στις συνθήκες της Κατοχής, το PCF πρωτοστάτησε στον αντιστασιακό αγώνα, συγκρότησε το FTP (Francs-Tireurs et Partisans) και αναδείχθηκε ως «κόμμα των 75.000 εκτελεσμένων» (le parti des 75.000 fusilles). Κατά την Απελευθέρωση της Γαλλίας το 1944, το PCF ήταν ένα μαζικό κόμμα, με μεγάλη επιρροή στα εργατικά συνδικάτα. Στο πλαίσιο όμως της προαναφερόμενης στρατηγικής, επέλεξε πάλι τον δρόμο της «εθνικής ενότητας» και της επιδιωκόμενης συμμετοχής στις μεταπολεμικές κυβερνήσεις αστικής διαχείρισης, ακόμα και μετά από την εκδίωξή του από τη κυβέρνηση τον Μάιο του 1947.²

Το PCI πάλι ιδρύθηκε το 1921 στο Λιβόρνο από πρωτοπόρους αγωνιστές (Αντόνιο Γκράμσι, Αμαντέο Μπορντίγκα και Παλμίρο Τολιάτι), σε ρήξη με τη σοσιαλδημοκρατία. Το PCI γνώρισε σχεδόν αμέσως τη δίωξη από το φασιστικό καθεστώς του Μουσολίνι (παρανομία, εξορία, φυλακίσεις, ασφυκτική αστυνομική επιτήρηση).³ Ολα αυτά δεν εξαφάνισαν το κόμμα, αλλά το μετέτρεψαν σε σκληραγωγημένο, πειθαρχημένο οργανισμό με δίκτυα στο εσωτερικό και στην προσφυγιά. Από τη δεκαετία του 1930 και ιδίως κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, το PCI επανεμφανίστηκε δυναμικά ως οργανωτής της αντιφασιστικής πάλης και των ένοπλων μονάδων της Αντίστασης - Μπριγάτε Γκαριμπάλντι - και επί της ουσίας στράφηκε ενάντια στην κυρίαρχη επιλογή της καπιταλιστικής εξουσίας στην Ιταλία. Ετσι, απέκτησε σημαντικό ηθικό κύρος, ρίζωσε στις λαϊκές τάξεις, στα εργοστάσια και στις εργατικές συνοικίες.⁴

Στην κρίσιμη καμπή της απελευθέρωσης και ενώ ήδη συνεργαζόταν με αστικές δυνάμεις στο πλαίσιο των Επιτροπών Εθνικής Απελευθέρωσης, το PCI ακολούθησε ίδια στρατηγική με τη διαμορφωμένη ως ενιαία από το ΔΚΚ. Η περίφημη «στροφή του Σαλέρνο» το 1944 σήμανε την αποδοχή της μεταπολεμικής αστικής δημοκρατίας, την είσοδο σε κυβερνήσεις εθνικής ενότητας, τη στήριξη της συνταγματικής αναθεώρησης και τη σταδιακή ενσωμάτωση των παρτιζάνικων δυνάμεων στο εθνικό κράτος. Η στάση αυτή του PCI δεν εμπόδισε την εκδίωξή του από την κυβέρνηση το 1947, μετά δηλαδή τη σταθεροποίηση της καπιταλιστικής εξουσίας στην Ιταλία.⁵

Γαλλία

Στη Γαλλία, η αλληλεγγύη προς το ΚΚΕ και τον ΔΣΕ οργανώθηκε νωρίς, μαζικά, κυρίως μέσω του Τύπου και των Επιτροπών Στήριξης, και σε σύνδεση με την πρόσφατη εμπειρία της ένοπλης πάλης ενάντια στη φασιστική κατοχή. Κεντρικό ρόλο έπαιξε η «L' Humanite» - όργανο του ΚΚΓ, η οποία, ήδη από τα τέλη του 1947, πρόβαλε καθημερινά τον αγώνα στην Ελλάδα.

Στις 30-31 Μαρτίου 1947, η «L' Humanite» φιλοξένησε συνέντευξη του Μάρκου Βαφειάδη, υπό τον τίτλο «Να, εμείς πολεμάμε» (Voici nous nous battons). Στη συνέντευξη η Ελλάδα εγγράφεται ως «κοινό ευρωπαϊκό μέτωπο», ο ΔΣΕ συνδέεται με τους Γάλλους παρτιζάνους και η γαλλική κοινή γνώμη προσκαλείται σε ενεργητική αλληλεγγύη.⁶

Το πιο σημαντικό δημοσιογραφικό εγχείρημα υπήρξε η αποστολή της Simone Tery στις ελεγχόμενες από τον ΔΣΕ περιοχές, τον Οκτώβριο 1947. Τα ρεπορτάζ της δημοσιεύτηκαν ως ενιαία σειρά από 19 Δεκεμβρίου 1947 έως 14 Ιανουαρίου 1948 υπό τον τίτλο «Οι άνθρωποι της καρδιάς είναι δυνατότεροι από τα δολάρια» (Les hommes de coeur sont plus forts que les dollars). Η ίδια η επικεφαλίδα λειτούργησε ως σύνθημα και αντιπαρέβαλε τον ηρωισμό των μαχητών/τριών του ΔΣΕ στην υλική υπεροχή του αντιπάλου και την αμερικανική βοήθεια, ενώ εξέφραζε και την πολιτική κριτική του PCF στο Σχέδιο Μάρσαλ. Τα κείμενα της Simone Tery συγκεντρώθηκαν επίσης στο βιβλίο της «Μάχονται στις Θερμοπύλες» (Ils se battent aux Thermopyles) (1948).

Στα κείμενα της Tery ο ΔΣΕ παρουσιάζεται ως στρατός λαϊκός και συνάμα συνέχεια της Αντίστασης. Ακόμη, αναδεικνύονται η τοπική λαϊκή διοίκηση, τα σχολεία και τα νοσοκομεία στο βουνό. Παράλληλα, η Ελλάδα παρουσιάζεται χάρη στον αγώνα του ΔΣΕ όχι ως μια μακρινή υπόθεση, αλλά ως μήτρα της ευρωπαϊκής ελευθερίας και προειδοποιείται ο λαός της Γαλλίας για τα «έτη της δυστυχίας» που θα επέστρεφαν αν επικρατούσε ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός στην Ελλάδα. Τέλος, καταγγέλλεται το κλίμα φίμωσης που επέβαλε η ελληνική αστική κυβέρνηση. Γράφει για το τέλος Οκτωβρίου '47 πως «χάρη στον κ. Τρούμαν, αναγκαζόταν να κρύβεται μόνο και μόνο για να κάνει τη δουλειά της ως ρεπόρτερ».⁷

Πέρα από τη σημασία των κειμένων της Tery, σε αυτά αναπτύσσεται και μια αταξική αντίληψη περί ελευθερίας, παρά το γεγονός ότι αφετηρία ήταν η ταξική σύγκρουση την οποία συνιστούσε ο αγώνας του ΔΣΕ. Χαρακτηριστικό είναι το απόσπασμα: «Θέλω πρώτα απ' όλα, με όλο μου τον θαυμασμό, όλη μου την αγάπη, να σε χαιρετήσω, Ελλάδα λαμπρή και αγέρωχη, διαμάντι της Ευρώπης, Ελλάδα των αιώνων, γη των ηρώων, μητέρα της Γαλλίας. Εσύ μας έδωσες τον πολιτισμό, εσύ μας δίδαξες τη νοημοσύνη, την ομορφιά, το μέτρο, το χαμόγελο και πώς αγωνίζεται και πώς πεθαίνει κανείς για την ελευθερία».⁸

Επιπλέον το PCF μετέφρασε και κυκλοφόρησε τα επονομαζόμενα «Γαλάζια Βιβλία» [Η αλήθεια για την Ελλάδα: Για την αγγλοαμερικανική κατοχή. Για το μοναρχοφασιστικό καθεστώς. Για τον αγώνα του ελληνικού λαού (1948) και Για την Ειρήνη και τη Δημοκρατία στην Ελλάδα: Για την αγγλοαμερικανική επέμβαση, για το μοναρχοφασιστικό καθεστώς, για τον απελευθερωτικό αγώνα του λαού (1949)] καθώς και λογοτεχνικά έργα για τη διεξαγόμενη ταξική σύγκρουση στην Ελλάδα, όπως η Μουργκάνα του Τάκη Χατζή με μετάφραση της Μέλπω Αξιώτη.⁹

Παράλληλα στη Γαλλία, οι Επιτροπές Βοήθειας στη Δημοκρατική Ελλάδα - εμφανιζόμενες ήδη από το 1946-'47 - ενοποιούνται το 1948 στην Comite francais d'aide la Grece democratique (Γαλλική Επιτροπή Βοήθειας στη Δημοκρατική Ελλάδα) και βρίσκονται σταθερά υπό την καθοδήγηση του PCF, παρά τη συμμετοχή και προσωπικοτήτων πέραν του PCF.¹⁰

Η Comite παρήγαγε πολύγλωσσες μπροσούρες, στις οποίες αποτυπώνονταν, με αριθμούς και χάρτες, η πορεία του αγώνα του ΔΣΕ, οι εκτελέσεις κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών, οι εκκενώσεις της υπαίθρου από τον πληθυσμό της, η αμερικανική στρατιωτική συνδρομή κ.α.¹¹ Ακόμα, μαζί με γυναικείες και ειρηνιστικές οργανώσεις πραγματοποίησε εκδηλώσεις (προβολές, ομιλίες) και οργάνωσε εράνους για συλλογή φαρμάκων και ιματισμού. Στις 11 Μαΐου 1948, ο υπουργός Εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν δέχθηκε αντιπροσωπεία της Comite, με επικεφαλής την κομμουνίστρια βουλευτή Madeleine Braun, η οποία έθεσε το ζήτημα των πολιτικών καταδικασμένων στην Ελλάδα.¹²

Η στήριξη του γαλλικού λαού στον ΔΣΕ εκφράστηκε εμβληματικά και με την επίσκεψη του Πολ Ελυάρ στα απελευθερωμένα από τον ΔΣΕ εδάφη (Βίτσι - Γράμμος) τον Ιούνιο 1949. Στο τέλος της αποστολής, ο ποιητής αφιέρωσε ένα κείμενο - ποίημα «Προς τους ήρωες του Δημοκρατικού Στρατού της Ελλάδας» (Aux heros de l'Armee democratique de Grece), που μάχονται στις κορυφές της Ελεύθερης Ελλάδας και γίνονται εικόνα παγκόσμιας ελπίδας (Vitsi et Grammos, ces deux sommets du monde libre...).

Η πιο ουσιαστική ηθική νομιμοποίηση του αγώνα του ΔΣΕ εκφράστηκε και με την παρουσία του εκπροσώπου του ΚΚΕ, Μιλτιάδη Πορφυρογένη, στο 11ο Συνέδριο του Γαλλικού ΚΚ (PCF), όπου στις 27 Ιουνίου 1947 διατύπωσε τη γνωστή «Διακήρυξη του Στρασβούργου». Με αυτήν το ΚΚΕ προανήγγειλε ότι, αν δεν επιτυγχανόταν πολιτικός συμβιβασμός, στις περιοχές ελέγχου του ΔΣΕ θα μπορούσε να συγκροτηθεί «Λεύτερη Δημοκρατική Ελλάδα με δική της κυβέρνηση και δική της κρατική υπόσταση». Αν και αυτή η διακήρυξη δεν μιλούσε για σοσιαλιστική αλλά για δημοκρατική Ελλάδα, δεν έπαυε να προαναγγέλλει ένα ρήγμα στο υπάρχον καπιταλιστικό κράτος της Ελλάδας. Η διακήρυξη εκφωνήθηκε από το βήμα του συνεδρίου του PCF, το οποίο παρείχε με αυτόν τον τρόπο διεθνές βήμα προβολής των θέσεων του ΚΚΕ/ΔΣΕ στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη. Ωστόσο, η ίδια αυτή «βοήθεια μέσω βήματος» συνυπήρχε με επιφυλακτικότητα στην επίσημη στάση του Γαλλικού ΚΚ: Η σχετική αναφορά πέρασε «διακριτικά» στον γαλλικό κομμουνιστικό Τύπο, στοιχείο που έχει ερμηνευτεί ως ένδειξη ότι το PCF, παρά τη ρητορική αλληλεγγύης, δεν υιοθετούσε τη γενικότερη κατεύθυνση του ΚΚΕ.

Αλλωστε, τον Δεκέμβριο 1947, όταν συγκροτήθηκε η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση (ΠΔΚ), το Γαλλικό ΚΚ, όπως και τα Κομμουνιστικά και Εργατικά Κόμματα της ΕΣΣΔ και των άλλων χωρών της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, δεν ζήτησαν την αναγνώριση της ΠΔΚ. Ούτως ή άλλως, το «ψυχροπολεμικό πλαίσιο» - ιδίως μετά την εξαγγελία του Δόγματος Τρούμαν και τη μεταφορά της αμερικανικής ισχύος στην ανασυγκρότηση της Δυτικής Ευρώπης - έθετε ξεκάθαρα όρια σε κάθε κόμμα που θα υπερέβαινε την «ανθρωπιστική» γραμμή και θα έτεινε προς έμπρακτη νομιμοποίηση της ΠΔΚ. Το PCF, αν και πλέον εκδιωγμένο από την κυβέρνηση, δεν κάλεσε σε αναγνώριση της ΠΔΚ, γεγονός που δείχνει ότι όριο της τότε υποστήριξής του ήταν η αστική νομιμότητα.¹³

Ιταλία

Στην Ιταλία, το PCI με αιχμή τη «L'Unite» - επίσημο όργανό του - ανέδειξε το ελληνικό ζήτημα, με ένα σχεδόν καθημερινό κάλεσμα αλληλεγγύης στον αγώνα του ΔΣΕ και την «Ελεύθερη Ελλάδα» απέναντι και στην υλική υπεροπλία του κυβερνητικού στρατοπέδου. Ταυτόχρονα, στα περισσότερα κείμενα συμπυκνωνόταν η αντίληψη ότι ο αγώνας του ΔΣΕ αποτελούσε συνέχεια της αντιφασιστικής πάλης, ενάντια πλέον στην αμερικανική εμπλοκή στην Ελλάδα και την Ευρώπη.

Στις 4 Σεπτεμβρίου 1946, η «L'Unite» κατήγγειλε το δημοψήφισμα στην Ελλάδα και τον ρόλο της Μ. Βρετανίας στην Ελλάδα: «Η δημοκρατία στην Ελλάδα δολοφονήθηκε, και ο δολοφόνος είναι η εργατική κυβέρνηση του Λονδίνου,»¹⁴ ενώ λίγες μέρες μετά, στις 13 Σεπτεμβρίου 1946, κατήγγειλε ότι ο Νίκος Ζαχαριάδης θα διωκόταν από την αστική κυβέρνηση για ομιλία η οποία, σύμφωνα με το κατηγορητήριο, θεωρείται υποκίνηση σε διατάραξη της τάξης.¹⁵ Στις 20 Ιουλίου 1947, το πρωτοσέλιδο έφερε τον τίτλο «Ηρωική Ελλάδα» και συνέχιζε: «Η Ελλάδα είναι μια αιματοβαμμένη χώρα... Ο ελληνικός λαός δεν θέλει να πεθάνει... κι απέναντί του στέκονται βρετανικά άρματα και αμερικανική αεροπορία».¹⁶ Στις 21 Αυγούστου 1947, η Ελλάδα γινόταν αφετηρία της κριτικής προς την ιταλική κυβέρνηση σχετικά με τις διεθνείς της συμμαχίες, καθώς και για τις επαφές της με τον Τσαλδάρη.¹⁷

Στις 28 Δεκεμβρίου 1947, μετά την ανακήρυξη της ΠΔΚ και ενόψει της επιχείρησης του ΔΣΕ για την κατάληψη της Κόνιτσας (24.12.1947 - 15.1.1948), η «L'Unite» κυκλοφόρησε με εκτενές άρθρο του Πιέτρο Ινγκράο. Δίπλα από το πλαίσιο «LA GRECIA HA UN GOVERNΟ» (Η Ελλάδα έχει κυβέρνηση), ακολουθούσαν τα «Οι δυνάμεις της Ελεύθερης Ελλάδας είναι στην επίθεση». «Για τους λαούς της Μεσογείου, η ελεύθερη ελληνική κυβέρνηση αποτελεί παράγοντα ισορροπίας και ανεξαρτησίας».¹⁸

Στις 7 Μαΐου 1948, καίριο δημοσίευμα ανέφερε ότι «η τελευταία σφαγή... πραγματοποιήθηκε με αμερικανικά πολυβόλα» και καταλήγει με το ότι «στην Ελλάδα ο χιτλερισμός έχει αναγεννηθεί».¹⁹ Την επομένη το πρωτοσέλιδο απηύθυνε έκκληση «Σταματήστε το χέρι του δήμιου στην Ελλάδα! Από κάθε εργοστάσιο, από κάθε πόλη, ας υψωθεί μια κραυγή ενάντια στη σφαγή των πατριωτών!» (Fermate la mano del boia in Grecia! Da tutte le fabbriche, da tutte le citteparta un grido contro il massacro dei patrioti!)²⁰

Στις αρχές Ιανουαρίου 1949 κηρύχθηκε συλλαλητήριο υπέρ του αγώνα του ΔΣΕ, παρά την απαγόρευση συναθροίσεων και η «L'Unite» κυκλοφόρησε με υπέρτιτλο «Υπερασπιστείτε το δικαίωμά σας!» και τίτλο «Οι Ιταλοί έχουν δικαίωμα να διαδηλώσουν υπέρ του Μάρκου», και απευθύνει ανοικτή πρόσκληση: «Αύριο όλοι στο Valle για το συλλαλητήριο υπέρ της Ελλάδας!». Η σελίδα πλαισιωνόταν από εκτενή καταγραφή ομιλητών σε όλη την Ιταλία (Ρώμη, Τορίνο, Μιλάνο, Γένοβα, Φλωρεντία, Νάπολη κ.ά.).²¹ Στο επόμενο φύλλο, 9 Ιανουαρίου 1949, η εφημερίδα κατέγραφε τις μαζικές εκδηλώσεις αλληλεγγύης, δίνοντας στην αλληλεγγύη προς την Ελεύθερη Ελλάδα χαρακτήρα πανιταλικής κινητοποίησης «Σήμερα όλοι να διαδηλώσουμε για την ελευθερία της Ελλάδας».²²

Το καλοκαίρι του 1949, η «L'Unite» παρακολουθούσε τα μέτωπα στον Γράμμο και στο Βίτσι και υπογράμμιζε επίμονα τον καταλυτικό τεχνολογικό/υλικοτεχνικό παράγοντα της ξένης βοήθειας προς τον κυβερνητικό στρατό. Στις 12 Αυγούστου 1949 διαβάζουμε στην πρώτη σελίδα: «Ο μοναρχικός στρατός χρησιμοποιεί πυροβόλα νέου τύπου και αμερικανικά βομβαρδιστικά καθέτου εφόρμησης».²³

Στα μέσα Αυγούστου 1949 η «L'Unite» στηλίτευε τον ρόλο του Βελιγραδίου. Στο πρωτοσέλιδο σημειώνεται ότι «ο Τίτο τήρησε τις δεσμεύσεις του απέναντι στους μοναρχικούς της Ελλάδας, επιτρέποντας στις δυνάμεις της Αθήνας να πάρουν από τα νώτα τους τους αντάρτες στο Βίτσι».²⁴ Με αυτή τη διατύπωση η εφημερίδα έκρινε ως καθοριστική κατά την τελική φάση των επιχειρήσεων την αποκοπή για τον ΔΣΕ της ελληνικής μεθορίου από τη Γιουγκοσλαβία.

Στις 10 Σεπτεμβρίου 1949, συνδέθηκε η τελική φάση των επιχειρήσεων στον Γράμμο με τον στόχο μεταφοράς του πολέμου σε αλβανικό έδαφος και αποσταθεροποίησης της ΛΔ της Αλβανίας. Ετσι, το ελληνικό μέτωπο παρουσιαζόταν ως κρίκος της ευρύτερης αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους.²⁵ Σε εσωτερική σελίδα επισημαινόταν ότι παρά το τέλος του πολέμου, με την επιστροφή του στρατηγού Βαν Φλιτ στην Ελλάδα, άνοιξε ταυτόχρονα «εκστρατεία προβοκατσιών» κατά της Αλβανίας, με συνθήματα ακόμη και για μια «πορεία προς τα Τίρανα». Είχε προηγηθεί στις 4 Σεπτεμβρίου πληροφορία για πρόθεση εισόδου του ελληνικού στρατού στην Αλβανία.²⁶

Η «L'Unite» και το PCI με τα παραπάνω κείμενά τους και με μια πλημμυρίδα μικρών τηλεγραφικών δελτίων (με σταθερό σημείο αναφοράς τον ραδιοσταθμό «Ελεύθερη Ελλάδα») ανέδειξαν τον ΔΣΕ ως λαϊκό στρατό και την αμερικανική εμπλοκή ως βασική αιτία των δεινών του ελληνικού λαού. Ομως, διάβασαν την Ελλάδα μέσα από το δίπολο φασισμός - αντιφασισμός, με την προσαρμογή που έπαιρνε πλέον ως εναντίωση στην αγγλοαμερικανική επέμβαση. Ολα αυτά βρίσκονταν μέσα στα όρια του αστικού κοινοβουλευτισμού στον οποίο ήταν εγκλωβισμένο το PCI.²⁷

Η ήττα του ΔΣΕ το 1949 στα βουνά του Γράμμου και του Βίτσι, δεν σήμανε μόνο το τέλος της ένοπλης πάλης στην Ελλάδα. Σήμανε, ταυτόχρονα, την απαρχή μιας σιωπηλής, αλλά βαθιάς μεταβολής στον τρόπο με τον οποίο τα κομμουνιστικά κόμματα της καπιταλιστικής Ευρώπης προσέγγιζαν τον ελληνικό αγώνα. Από την έκφραση σε όποιον βαθμό διεθνιστικής αλληλεγγύης, περάσαμε σε μια δεκαετία όπου ο αγώνας του ΔΣΕ απουσιάζει από τον πολιτικό λόγο του PCF και του PCI - όχι επειδή έπαψε να είναι ιστορικά σημαντικός, αλλά επειδή κατέστη στρατηγικά ενοχλητικός.

Η ήττα στην Ελλάδα, η αποδυνάμωση του κινήματος στη Γαλλία και στην Ιταλία, η ανασφάλεια μπροστά στον αντικομμουνισμό και την καταστολή, αλλά και η δεξιά οπορτουνιστική στροφή του ΚΚΣΕ (20ό Συνέδριο) οδηγούν το PCF και το PCI στη μεγαλύτερη ενσωμάτωσή τους. Η ένοπλη σύγκρουση του ΔΣΕ αποσύρεται από το συμβολικό οπλοστάσιο των Κομμουνιστικών Κομμάτων της καπιταλιστικής Ευρώπης και θεωρείται πια «λάθος».

Ωστόσο, η κατοπινή αποσιώπηση του ΔΣΕ αποτελούσε προέκταση της αντίφασης που υπήρχε από τον καιρό του αγώνα του ΔΣΕ ανάμεσα στην ηθική στήριξη της ένοπλης πάλης και της θεώρησής της ως επικίνδυνης στο πλαίσιο της ακολουθούμενης ρεφορμιστικής στρατηγικής. Το πιο καθαρό τεκμήριο της «ελληνικής προειδοποίησης» είναι η οδηγία που, σύμφωνα με μαρτυρίες, έδωσε ο Τολιάτι στα στελέχη που έφευγαν για τη σύνοδο του Κομινφόρμ του 1947: «Αν σας κατηγορήσουν ότι δεν πήραμε την εξουσία ή ότι μας πέταξαν από την κυβέρνηση, πείτε τους ότι δεν μπορούσαμε να μετατρέψουμε την Ιταλία σε μια δεύτερη Ελλάδα. Και αυτό προς το συμφέρον όχι μόνο το δικό μας αλλά και των ίδιων των Σοβιετικών».²⁸

Χαρακτηριστική και η φράση του Παϊέτα - ηγετική μορφή των Ιταλών παρτιζάνων - η οποία συχνά προβάλλεται ως αυθεντία για να απορριφθεί εκ των προτέρων η επαναστατική οδός: «Η εναλλακτική δεν μπορούσε και δεν ήταν ποτέ σε καμία περίπτωση μια νέα εξέγερση. Θα έπρεπε να υποστούμε την ελληνική εμπειρία. Στην πραγματικότητα, όπως είχε ήδη συμβεί, ίσως θα ήταν αδύνατο ακόμη και να επιχειρήσουμε κάτι σε ανάλογες γραμμές».²⁹

Στη συνεδρίαση έπειτα της Κεντρικής Επιτροπής του PCI τον Μάρτιο του 1956 - με αφορμή την αποτίμηση του 20ού Συνεδρίου του ΚΚΣΕ - ο Παλμίρο Τολιάτι παρουσίασε ως προϊσχύουσα στο PCI τη γραμμή του 20ού Συνεδρίου: Το PCI - υποστήριξε - δεν περίμενε το 20ό Συνέδριο για να διακηρύξει τη δική του οδό προς τον σοσιαλισμό. Επίσης, δήλωσε ότι το ιταλικό Σύνταγμα ενσωμάτωσε αρχές «σοσιαλιστικής φύσης», και πως αυτό οφείλεται στο ότι οι Ιταλοί κομμουνιστές «απέρριψαν το 1946 τον παράνομο δρόμο προς την εξουσία και συμμετείχαν ενεργά στη Συντακτική Συνέλευση». Επιπρόσθετα, επέκρινε το ΚΚΕ για το μποϊκοτάζ των εκλογών, κλείνοντας με τη φράση: «Η γραμμή μας ήταν διαφορετική και η πείρα μάς δικαίωσε».³⁰

Πιο καθαρή ήταν η διατύπωση στις 24 Ιουνίου 1956. Στο εκτενές του «Ραπόρτο» με τίτλο «La via italiana al socialismo», ο Τολιάτι κωδικοποιούσε ότι, στις δυτικές δημοκρατίες, η μετάβαση στον σοσιαλισμό οφείλει να είναι δημοκρατική - κοινοβουλευτική, ακολουθώντας δρόμους διαφορετικούς από εκείνους του παρελθόντος. Ακολούθως, η ένοπλη ρήξη δεν προτασσόταν πλέον ως ρεαλιστική προοπτική για την Ιταλία, ακριβώς επειδή το θεσμικό - συνταγματικό πλαίσιο (και η κοινωνική σύνθεση) την καθιστούν αντιπαραγωγική.³¹

Στη Γαλλία, η πολιτική προσέγγιση του αγώνα του ΔΣΕ είχε εκφραστεί ήδη με τη γνωστή συνέντευξη του Μορίς Τορέζ στους «Times» (18 Νοεμβρίου 1946), όπου διαβεβαίωνε ότι «υπάρχουν και άλλοι δρόμοι προς τον σοσιαλισμό» πέρα από το σοβιετικό προηγούμενο. Αυτή η τοποθέτηση συνιστούσε ουσιαστικά απόρριψη της ένοπλης πάλης. Διόλου τυχαία η συνέντευξη αυτή, που συχνά ανακαλείται από τη βιβλιογραφία ως σημείο γέννησης της «γαλλικής οδού» προς τον σοσιαλισμό, γίνεται μέσα στη δεκαετία του '50 σημείο αναφοράς, όταν το PCF υπερασπίζεται την ειρηνική μετάβαση στον σοσιαλισμό, μέσω της εκλογικής επικράτησης σε συμμαχία με τους σοσιαλδημοκράτες.³²

Συνολικότερα, στα πρακτικά της ΚΕ του PCF των ετών 1944-53 βλέπουμε την προγραμματική μετάθεση: Η ηγεσία επεξεργάζεται τη «γαλλική οδό» ως εναλλακτική της ρήξης, με έμφαση στην ενότητα, στις ελευθερίες και στη θεσμική κατοχύρωση. Η ιστορική συνάφεια είναι σαφής: Το PCF πρόβαλλε μια στρατηγική αποσυνδεδεμένη από τον ένοπλο αγώνα (συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής περίπτωσης) και τη συνδεδεμένη με την αστικοδημοκρατική κανονικότητα. Το μήνυμα στα μέσα του '50 είναι ότι οι «εμφύλιες λύσεις» δεν ταιριάζουν στη γαλλική πραγματικότητα.³³

Τα επόμενα χρόνια, το PCI, υπό την ηγεσία του Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, και το PCF, υπό τον Ζορζ Μαρσέ, υιοθετούσαν όλο και πιο ανοιχτά την άποψη ότι η σοσιαλιστική προοπτική στην καπιταλιστική Ευρώπη δεν μπορεί να προκύψει μέσα από επαναστάσεις, αλλά μέσα από τις αστικές κοινοβουλευτικές διαδικασίες, και σταδιακά αναθεώρησαν βασικές θέσεις της κομμουνιστικής θεωρίας, όπως για τον ρόλο της εργατικής τάξης, ενώ ακολούθησε η θεωρητική τοποθέτηση περί του ιστορικού συμβιβασμού. Οι κατευθύνσεις αυτές και η θεμελιακή απόρριψη της ένοπλης επαναστατικής στρατηγικής έμελλε να ολοκληρωθούν αργότερα και να αποκρυσταλλωθούν στον ευρωκομμουνισμό.³⁴

Η στάση του PCF και του PCI απέναντι στον τρίχρονο αγώνα του ΔΣΕ (1946 - 1949) μέσα στο πέρασμα του χρόνου ήταν πολυεπίπεδη και καθρεφτίζει τις προγραμματικές επεξεργασίες τόσο των εν λόγω κομμάτων και τη συνολικότερη μετατόπισή τους από την επαναστατική στρατηγική, αλλά και τις προβληματικές επεξεργασίες του Διεθνούς Κομμουνιστικού Κινήματος, τμήμα των οποίων ήταν και η αντιμετώπιση από το ΚΚΕ, σε μια πρώτη φάση, του αγώνα του ΔΣΕ ως μέσου πίεσης για ομαλές δημοκρατικές εξελίξεις και όχι ως αγώνας για την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας.

Κοινό σημείο αυτής της διαδικασίας, από την περίοδο της συμπαράστασης (1946 - 1949) στον αγώνα του ΔΣΕ μέχρι την οριστική και θεωρητική αποστασιοποίηση του ευρωκομμουνισμού από αυτόν τον αγώνα, ήταν ότι αυτός δεν προβλήθηκε ποτέ μέσα από το δίπολο κεφάλαιο - εργασία. Αντίθετα, ο αγώνας του ΔΣΕ προβλήθηκε ως συνέχεια του αντιφασιστικού κινήματος.

Η αποταξικοποίηση του διακυβεύματος (ως αντιφασιστική «δημοκρατική» συνέχιση, ως εθνική - πατριωτική δοκιμασία ή ως ζήτημα ομαλότητας και θεσμικής αποκατάστασης) αφαίρεσε από την εμπειρία του ΔΣΕ τον χαρακτήρα του ως κρίσιμου κόμβου αντιπαράθεσης με την καπιταλιστική εξουσία. Ετσι, η πολιτική προοπτική μετατοπίστηκε από το ερώτημα της κατάκτησης της εξουσίας στο ερώτημα της πολιτικής ενσωμάτωσης και των συσχετισμών εντός του κράτους. Από τη στιγμή που το πρόβλημα δεν τίθεται ως σύγκρουση με την ταξική κυριαρχία, η στρατηγική της ρήξης καθίσταται είτε «ανώριμη» είτε «αντικειμενικά αδιέξοδη», ενώ εμφανίζονται ως ρεαλιστική οδός η σταδιακότητα: Και πιο συγκεκριμένα οι μεταρρυθμίσεις, οι συμμαχίες, οι δημοκρατικές τομές και η «δημιουργική» αξιοποίηση των θεσμών.

Ταυτόχρονα, αυτή η ίδια επιλογή της σταδιακής πορείας ανατροφοδοτεί την αρχική αποταξικοποίηση: Για να είναι πολιτικά λειτουργική μια στρατηγική μικρών βημάτων, χρειάζεται μια αφήγηση που να μην διχάζει με όρους κεφάλαιο - εργασία, αλλά να επιτρέπει ευρύτερες συναινέσεις και «εθνικο-δημοκρατικά» πλαίσια. Ετσι διαμορφώνεται ένας κυκλικό σχήμα όπου: Η μη προβολή του ΔΣΕ ως ταξικού πολέμου ευνοεί τον κοινοβουλευτικό ρεφορμισμό, και ο κοινοβουλευτικός ρεφορμισμός, με τη σειρά του, επιβάλλει μια ανάγνωση του ΔΣΕ που αποσπά την επαναστατική σύγκρουση από το κέντρο της πολιτικής στρατηγικής.

Το PCF και το PCI ξεκίνησαν ως κόμματα που αναγνώριζαν στον ΔΣΕ τον «τελευταίο αντάρτη της Ευρώπης», αλλά σταδιακά έπαψαν να θεωρούν την επαναστατική ρήξη ως ιστορικά εφικτή ή επιθυμητή επιλογή. Αυτή η ιδεολογική απόσταση σηματοδότησε και μια νέα πολιτική ταυτότητα, αποστρατευμένη από την υπόθεση της παγκόσμιας επανάστασης και αφοσιωμένη στην εθνική «δημοκρατική ομαλότητα». Σ' αυτό το έδαφος εγγράφηκε και ο ευρωκομμουνισμός, ο οποίος δεν υπήρξε «ουδέτερη ωρίμανση», αλλά το θεωρητικό περίβλημα μιας προγενέστερης υποχώρησης. Κωδικοποίησε την προτεραιότητα της νομιμότητας και αναβάπτισε την αποχή από τη σύγκρουση σε «υπευθυνότητα». Μέσα σε αυτό το σχήμα, η ελληνική εμπειρία επανανοηματοδοτήθηκε ως εξαίρεση - ένα μάθημα προς αποφυγή.

Στον 21ο αιώνα, καθώς το κομμουνιστικό κίνημα διεθνώς αναζητά ξανά τις στρατηγικές της ανασυγκρότησής του, η στάση απέναντι σε επαναστατικά παραδείγματα του παρελθόντος επανακάμπτει ως ερώτημα πολιτικού προσανατολισμού. Η στάση του PCF και του PCI απέναντι στο ΚΚΕ και τον ΔΣΕ υπενθυμίζει τα όρια του ρεφορμιστικού πραγματισμού, και την αναγκαιότητα της επαναστατικής στρατηγικής. Οχι μόνο για τις εργατικές - λαϊκές δυνάμεις της Ελλάδας, αλλά για όλο το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα.

Ο ΔΣΕ, αν και ηττημένος στρατιωτικά, δεν νικήθηκε ηθικά και πολιτικά αλλά τροφοδότησε με ιστορικά διδάγματα που πολλοί προτίμησαν να ξεχάσουν, όπως και την αλήθεια: Οτι ο σοσιαλισμός δεν είναι απλώς μια αναφορά στις τελευταίες σελίδες του προγράμματος ενός κομμουνιστικού κόμματος, αλλά αναπότρεπτη κατάληξη της ταξικής πάλης και ιστορική επιλογή που απαιτεί σύγκρουση και τόλμη.

Παραπομπές:

1. Julian Jackson, The Popular Front in France: Defending Democracy, 1934-38 (Cambridge University Press, 1988). Gerd-Rainer Horn, European Socialists Respond to Fascism: Ideology, Activism, and Contingency in the 1930s (Oxford University Press, 2020).

2.Olivier Wieviorka, The French Resistance (Harvard University Press, 2016).

3.John Cammett, Antonio Gramsci and the Origins of Italian Communism (Stanford University Press, 1967). Alexander De Grand, The Italian Left in the Twentieth Century: A History of the Socialist and Communist Parties (Indiana University Press, 1989).

4.Claudio Pavone, A Civil War: A History of the Italian Resistance (Verso, 2013).

5.Rosario Forlenza, On the Edge of Democracy: Italy, 1943-1948 (Oxford University Press, 2019).

6.«L' Humanite», 30-31 Μαρτίου 1947.

7.Tery Simone, Ils se battent aux Thermophyle (Hier et Aujourd' hui, 1948), σελ. 229.

8.«L' Humanite», 28-29 Δεκεμβρίου 1947. Για περισσότερα βλ. Athanasia Balta, «La presse francaise face a la guerre civile grecque (1946-1949)», Cahiers balkaniques 41 (2013): 199-208.

9. «Le Monde», «'La France interviendra e Athenes en faveur des condamnes politiques», 11 Μαΐου 1948.

10.Comite francais d'aide e la Grece democratique. France Archives, F/DELTA/RES/0254.

11.Aider le peuple grec (1948), Aider le peuple grec, c' est defendre la paix (1948), La guerre a commence en Grece: Il faut cesser l' intervention americaine (1948). Οι σχετικές καταχωρίσεις και ψηφιακά τεκμήρια βρίσκονται στα αρχεία της Universite de Bourgogne. https://pandor.u-bourgogne.fr/fr/archives-en-ligne/ead.html?id=FRMSH021_00009&c=FRMSH021_00009_t-2-2-1-3&qid=

12.La verite sur la Grece: Livre Blue. Sur L' occupation Americano-anglaise. Sur le regime monarcho-fasciste. Sur la lutte du peuple grec. National Archives, MGA/PM120. Deuxieme Livre Blue (Pour La Paix et La Democratie En Grece) Sur L'intervention americano-anglaise, sur le regime monarcho-fasciste, sur la lutte liberatrice du peuple. National Archives, MGA/PM109.

13.Kaeten Mistry, The United States, Italy and the Origins of Cold War: Waging Political Warfare, 1945-1950 (Cambridge University Press, 2014).

14. «L' Unite», 4 Σεπτεμβρίου 1946, σελ. 1.

15. «L' Unite», 13 Σεπτεμβρίου 1946, σελ. 1.

16. «L' Unite», 20 Ιουλίου 1947, σελ. 1.

17. «L' Unite», 21 Αυγούστου 1947, σελ. 1.

18. «L' Unite», 28 Δεκεμβρίου 1947, σελ. 1.

19. «L' Unite», 7 Μαΐου 1948, σελ. 4.

20. «L' Unite», 8 Μαΐου 1948, σελ. 1.

21. «L' Unite», 8 Ιανουαρίου 1949, σελ. 1.

22. «L' Unite», 9 Ιανουαρίου 1949, σελ. 1.

23. «L' Unite», 12 Αυγούστου 1949, σελ. 1.

24. «L' Unite», 18 Αυγούστου 1949, σελ. 1.

25. «L' Unite», 10 Σεπτεμβρίου 1949, σελ. 4.

26. «L' Unite», 4 Σεπτεμβρίου 1949, σελ. 1.

27.Alessandro Brogi, Confronting America: The Cold War between the United States and the Communists in France and Italy (University of North Carolina Press, 2011).

28.Antonio Carioti, Eugenio Reale: L'uomo che sfido Togliatti (Liberal libri, 1998), σελ. 140-1.

29.Donald Sassoon, The Strategy of the Italian Communist Party: From the Resistance to the Historic Compromise (St. Martin's Press, 1981), σελ. 32.

30. Ο.π., σελ. 99.

31.https://www.associazionestalin.it/togliatti_4_completo.pdf

32.Robert Hue, «Maurice Thorez, un homme d'etat», Nouvelles FondationS 5, vol. 1 (2007): σελ. 86-91.

33.Les r' unions du comite central du Parti communiste francais 1921-1977, vol. 2 (Fondation Gabriel Peri, 2007).

34.Alessandro Iandolo, «Unforgettable 1956? The PCI and the Crisis of Communism in Italy», Contemporary European History 23, vol. 2 (2014): σελ. 259-282.