Στο κατώφλι της απελευθέρωσης της Ελλάδας από την Τριπλή Φασιστική Κατοχή, ο Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ) κατείχε δεσπόζουσα θέση σχεδόν σε όλη την ελληνική επικράτεια και αριθμούσε πάνω από 70.000 τακτικούς μαχητές και αξιωματικούς και άλλους 50.000 έφεδρους μαχητές. Το Σώμα των Αξιωματικών του αποτελούνταν από: Πάνω από 700 μόνιμους αξιωματικούς του Εθνικού Στρατού (εκ των οποίων 12 ανώτατους, 170 ανώτερους και 520 κατώτερους), 1.550 έφεδρους ονομασθέντες πριν τις 28/4/1941, 1.270 έφεδρους αποφοίτους από τη σχολή του ΕΛΑΣ και 1.000 καπεταναίους.¹

Η δύναμη του ΕΛΑΣ σε μόνιμους αξιωματικούς προερχόμενους από τον Εθνικό Στρατό (ΕΣ) άγγιζε το 30% του συνόλου των αξιωματικών του ΕΣ που παρέμειναν στην κατοχική Ελλάδα και εντάχθηκαν στις αντιστασιακές ομάδες.² Η ένταξή τους στον ΕΛΑΣ επετεύχθη μετά τις αποφάσεις του ΚΚΕ για την προσέλκυση αξιωματικών και τις επίμονες ενέργειες των αξιωματικών - μελών του ΚΚΕ. Η αναγκαιότητα της πρόταξης, από την πλευρά του ΚΚΕ, της συμμετοχής των αξιωματικών του ΕΣ στο κίνημα της Αντίστασης αποσκοπούσε στην πρόσληψη της επιστήμης, της πείρας για την οργάνωση, την εκπαίδευση του νέου στρατού, τη διεξαγωγή των σύνθετων μαχών και τη λύση των συγκεκριμένων πρακτικών στρατιωτικών ζητημάτων, ενώ είχε θετικό αντίκτυπο και στην οργάνωση της πάλης στις πόλεις της κατεχόμενης Ελλάδας.

Ωστόσο, προς το τέλος της Κατοχής το Σώμα των Αξιωματικών του ΕΛΑΣ τριχοτομήθηκε. Οσο οξυνόταν η ταξική πάλη σε συνθήκες Τριπλής Φασιστικής Κατοχής, οι αξιωματικοί χωρίζονταν σε εκείνους που ακολουθούσαν πιστά τη γραμμή του ΕΑΜ - ΕΛΑΣ και του ΚΚΕ, σε εκείνους που ιδιώτευσαν, τερματίζοντας την πορεία τους, και σε εκείνους που προσχώρησαν στα νέα αντιΕΑΜικά στρατιωτικά σχήματα. Η διάσπαση αυτή πατούσε και στο έδαφος των αντιφάσεων της στρατηγικής του ΚΚΕ, η οποία δεν συνέδεε τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα με την πάλη για την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας. Ως αποτέλεσμα, όσο πλησίαζε η απελευθέρωση από τις γερμανικές στρατιωτικές δυνάμεις και έμπαινε αντικειμενικά το ζήτημα του χαρακτήρα της μεταπολεμικής εξουσίας, αξιωματικοί που εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ λόγω της έλλειψης αστικών αντιστασιακών οργανώσεων δεν ήταν πρόθυμοι να έρθουν σε ρήξη με την καπιταλιστική εξουσία.

Οι φυγόκεντρες αυτές τάσεις εκδηλώθηκαν όταν άρχισαν να υπεισέρχονται νέοι παράγοντες, όπως νέα αστικά κυβερνητικά και κομματικά σχήματα με τους μηχανισμούς στήριξής τους, ενώ μετά την απελευθέρωση ενισχύονταν από τις προσπάθειες διάσπασης που κυοφορούνταν στο ΕΑΜικό κίνημα από τα συνεργαζόμενα με το ΚΚΕ κόμματα και όταν πια έμπαινε επιτακτικά το θέμα της μετά την απελευθέρωση εξουσίας.

Χαρακτηριστικά, ο επιτελάρχης ταξιαρχίας Ξανθόπουλος άλλαξε στρατόπεδο στις 6/12/1944, στη Μάχη της Αθήνας, και παρασημοφορήθηκε από τους Αγγλους μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.³ Μερίδα των αξιωματικών, δηλώνοντας υπακοή στους Αγγλους και δημιουργώντας τον Σύλλογο Εθνικοφρόνων Αξιωματικών του ΕΛΑΣ, εξασφάλισαν τη συνέχιση της θητείας τους στον στρατό και στη νέα αστική κυβέρνηση,⁴ και χρησιμοποιήθηκαν ποικιλοτρόπως από αυτή στην αδυσώπητη ταξική αντιπαράθεση που ακολούθησε τον Δεκέμβρη.⁵ Μετά τη Βάρκιζα οι φυγόκεντρες τάσεις ενισχύθηκαν.

Για τους αξιωματικούς που ταύτισαν την πορεία τους με το ΚΚΕ τα πράγματα εξελίσσονταν δυσοίωνα. Σύμφωνα με την απόφαση του Ανώτατου Στρατιωτικού Συμβουλίου, σχεδόν όλοι οι μόνιμοι αξιωματικοί του ελληνικού στρατού που υπηρέτησαν στον ΕΛΑΣ τέθηκαν «εις την κατηγορία των εκτός υπηρεσίας και οργανικών θέσεων τελούντων αξιωματικών».⁶ Στις 28/3/1945 τα μέλη της διαλυθείσης Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) διαμαρτυρήθηκαν εγγράφως στον πρόεδρο της ελληνικής κυβέρνησης και στον αντιβασιλέα, αναφέροντας ότι παρά τη Συμφωνία της Βάρκιζας όλοι σχεδόν οι συνταγματάρχες του ΕΛΑΣ παραμερίστηκαν, ενώ διατηρήθηκαν αξιωματικοί με γνωστό φασιστικό παρελθόν και δράση, που θα έπρεπε να τιμωρηθούν.⁷

Η βασική επιδίωξη της απομάκρυνσης από τον ΕΣ όσων αξιωματικών παρέμεναν στο πλευρό των εργατικών - λαϊκών δυνάμεων και του ΚΚΕ ολοκληρώθηκε με την οριστική απόταξή τους έναν χρόνο αργότερα, στις 6/6/1946, μετά το Γ' Ψήφισμα «Περί έκτακτων μέτρων τάξης», με την κατασκευασμένη κατηγορία για κατασκοπεία σε βάρος της Ελλάδας προς όφελος της Βουλγαρίας και της Σοβιετικής Ενωσης.

Στις 15/7/1946 δόθηκε εντολή από την κρατική Στρατιωτική Υπηρεσία να συγκεντρωθούν αξιωματικοί με τις αποσκευές εκστρατείας τους στον Πειραιά, προκειμένου να σταλούν σε αποστολή. Ωστόσο, όσοι συγκεντρώθηκαν στάλθηκαν εξορία στα νησιά Φολέγανδρο, Πάρο, Νάξο, Σέριφο, Ικαρία, και στη συνέχεια πολλοί στη Μακρόνησο. Ενώ στις 19/9/1946 το υπουργείο Στρατιωτικών κοινοποίησε διαταγή με την οποία εξορίζονταν 33 αξιωματικοί, ανάμεσά τους οι Στέφανος Σαράφης, Ευριπίδης Μπακιρτζής, Κωνσταντίνος Τσαμάκος, Ευάγγελος Καλαμπαλίκης και Κωνσταντίνος Ματσούκας.

Ο διωγμός σημαντικού τμήματος των αξιωματικών διήρκεσε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1950, καθώς μεταφέρονταν από τον έναν τόπο εξορίας στον άλλον. Ο Δημήτρης Τσιτσιπής από την Αμφίκλεια, ανθυπολοχαγός Πεζικού και υφηγητής Τοπογραφίας στη Σχολή Ευελπίδων, μόλις τον Αύγουστο του 1952 κατάφερε να πάρει προσωρινή άδεια από τον τόπο εξορίας του.

Σε όλη αυτήν την αρνητική εξέλιξη οπωσδήποτε συνέβαλε η σύγχυση που δημιούργησε στους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ η πολιτική του ΚΚΕ μετά τη Βάρκιζα, καθώς το Κόμμα τούς παρότρυνε να παρουσιαστούν αυτοβούλως στο υπουργείο Στρατιωτικών ως απόδειξη έμπρακτης στήριξης της «συμφιλίωσης», αν και αυτό οδηγούσε στον εξορισμό τους. Αλλά και στη συνέχεια δημιούργησε σύγχυση η κομματική θέση για μη δραπέτευση των αξιωματικών, γενικά μαχητών από τους τόπους εξορίας. Επίσης, αξιωματικοί του λεγόμενου Πίνακα Β' ζητούσαν να ανεβούν στο βουνό, αλλά η καθοδήγηση του ΕΑΜ και του ΚΚΕ απέκρουε το αίτημά τους.

Η αντιφατικότητα της πολιτικής του ΚΚΕ, που αφενός προωθούσε την πάλη για «δημοκρατική εξομάλυνση» και αφετέρου δεν συμβιβαζόταν με την αντικομμουνιστική και αντιλαϊκή τρομοκρατία, ευθύνεται και για το γεγονός ότι την ίδια περίοδο μέρος αξιωματικών του ΕΛΑΣ, όπως ο Κώστας Κανελλόπουλος, ο Γεώργιος Ζαλοκώστας (Παλιούρας), ο Γεώργιος Γεωργιάδης, ο Γεράσιμος Μαλτέζος (Τζουμερκιώτης), ο Θύμιος Ζούλας, ο Παναγιώτης Παπαδόπουλος και άλλοι, με απόφαση του Κόμματος κατέφυγαν στο Μπούλκες της Γιουγκοσλαβίας και στη συνέχεια επέστρεψαν στην Ελλάδα, συμβάλλοντας στην οργάνωση των Ομάδων Δημοκρατικών Ενόπλων Καταδιωκόμενων (ΟΔΕΚ) και αργότερα του ΔΣΕ. Αλλοι κατέφυγαν απευθείας στα βουνά και στις πρώτες ομάδες των ΟΔΕΚ, όπως στη Δυτική Στερεά ο Κώστας Αυδής, στον Πάρνωνα της Πελοποννήσου ο Μανώλης Σταθάκης και άλλοι.

Ταυτόχρονα, ο Κώστας Μπασακίδης ανέλαβε την ανασυγκρότηση των Κομματικών Οργανώσεων της Μεσσηνίας και την αναπροσαρμογή της παθητικής αντίστασης σε ενεργή, βάζοντας τα θεμέλια του ΔΣΕ στη νοτιοανατολική Πελοπόννησο.

Οταν πια ο νέος ένοπλος αγώνας φούντωσε, δόθηκε η έγκριση από το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ για την απόδραση 12 αξιωματικών από τη Νάξο.⁸ Σε αυτούς δεν περιλαμβάνονταν οι ανώτατοι αξιωματικοί, όπως ο Σαράφης, ο Μουστεράκης, ο Μακρίδης και άλλοι που σύμφωνα με κάποιες γνώμες η παρουσία τους θα ήταν καθοριστική για τον ΔΣΕ.⁹ Επίσης, η επιλογή μόλις 12 αξιωματικών από το σύνολο προκαλούσε έτσι κι αλλιώς παράπονα και στενοχώρια στους υπόλοιπους.¹⁰

Η επιχείρηση απόδρασης πραγματοποιήθηκε στις 15/4/1947, με δύο απώλειες, τον αντισυνταγματάρχη Δημήτρη Κούκουρα και τον λοχαγό Κίμωνα Χατζημιχελάκη. Ο Κίμωνας Χατζημιχελάκης συνελήφθη, παραπέμφθηκε στο Εκτακτο Στρατοδικείο και καταδικάστηκε σε θάνατο, ποινή που μετατράπηκε σε ισόβια κάθειρξη. Ο Δημήτρης Κούκουρας συνελήφθη και οδηγήθηκε στη Λαμία. Στο Εκτακτο Στρατοδικείο ανέλαβε εξολοκλήρου την ευθύνη της απόδρασης και εκτελέστηκε στις 13/6/1947, με το ένα πόδι γονατισμένο, αφού δεν μπορούσε να σταθεί όρθιος.

Εκτός των 12 υπήρχαν και μεμονωμένες αποδράσεις αξιωματικών από τις φυλακές και εξορίες και προσχώρησή τους στον ΔΣΕ, με αφάνταστες δυσκολίες. Ο Αλέκος Παπαγεωργίου το 1947 καταδικάστηκε για κατασκοπεία, αλλά δραπέτευσε από τις φυλακές στου Γουδή. Ο Γεώργιος Ζαρογιάννης (Καβαλάρης) συνελήφθη το 1946 και εντάχθηκε στον ΔΣΕ το 1948. Ο Γεώργιος Αγραφιώτης έζησε όλες τις διώξεις του αστικού κράτους μετά τη Βάρκιζα, αλλά τελικά κατάφερε να βγει στον ΔΣΕ. Ο Ντίνος Ροζάκης αναχώρησε για τον ΔΣΕ μετά το φύλλο πορείας που του χορηγήθηκε για τη μετάβαση στο Γ' κέντρο παρουσιάσεως (Μακρόνησο) και την απόπειρα δολοφονίας του από τις ομάδες Χ. Ο Τηλέμαχος Σταυραετός αμέσως μετά την αποφυλάκισή του κατετάγη στα τάγματα του ΔΣΕ στον Παρνασσό.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες, οι μόνιμοι αξιωματικοί που τελικά κατάφεραν και εντάχθηκαν στον ΔΣΕ ήταν λιγότεροι από 130.¹¹

Στο μεταξύ, στα τέλη Σεπτέμβρη 1946 οι ομάδες καταδιωκόμενων αριθμούσαν ήδη 7.010 μαχητές, στη συντριπτική πλειονότητά τους πρώην ΕΛΑΣίτες. Ανάμεσά τους ήταν ελάχιστοι επαγγελματίες αξιωματικοί, πολλοί έφεδροι αξιωματικοί του ΕΣ, άλλοι έφεδροι αξιωματικοί που αποφοίτησαν από τις σχολές του ΕΛΑΣ και άφθονοι καπεταναίοι - αρχηγοί του ΕΛΑΣ. Σύντομα ο ένοπλος αγώνας βασιζόμενος στις αποφάσεις του ΚΚΕ γενικεύτηκε, και στις 26 - 28 Οκτώβρη στην Τσούκα των Αντιχασίων πραγματοποιήθηκε η ενοποίηση των αντάρτικων ομάδων καταδιωκόμενων κάτω από ενιαία στρατιωτική καθοδήγηση, με τη δημιουργία του Γενικού Αρχηγείου τους. Η ονομασία του νέου στρατού σε Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας αναγγέλθηκε επίσημα στις 27/12/1946, με την υπ. αρ. 19 διαταγή του Γενικού Αρχηγείου του.¹² Οπως ήταν φυσικό, ο ΔΣΕ, λαϊκός επαναστατικός στρατός, στηρίχτηκε στην οργανωτική - πολεμική πείρα του ΕΛΑΣ στην Κατοχή και στην ταξική σύγκρουση του Δεκέμβρη του 1944.

Η οργάνωση του ΔΣΕ με τη συγκρότηση του Σώματος των Αξιωματικών του θεσπίστηκε με τον πρώτο νόμο¹³ της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης (ΠΔΚ). Η απονομή βαθμού και επετηρίδας των αξιωματικών έγινε με διατάγματα που εκδίδονταν από τον υπουργό Στρατιωτικών. Με την πράξη 11 της ΠΔΚ, αξιωματικοί του ΔΣΕ θεωρήθηκαν πρωτίστως όσοι προέρχονταν από το Σώμα των Μόνιμων Αξιωματικών του ΕΣ και τους αναγνωριζόταν ο βαθμός που κατείχαν στον ΕΣ. Επίσης, με το άρθρο 3 της ΠΔΚ καθιερώθηκαν οι παρακάτω βαθμοί Αξιωματικών στον ΔΣΕ: 1) Ανθυπολοχαγός, 2) Υπολοχαγός, 3) Λοχαγός, 4) Ταγματάρχης, 5) Αντισυνταγματάρχης, 6) Συνταγματάρχης, 7) Υποστράτηγος, 8) Αντιστράτηγος, 9) Στρατηγός.

Με το πρώτο διάταγμα του 1ου νόμου και με ημερομηνία 28/12/1947 ορίστηκαν στην κορυφή της ιεραρχίας του ΔΣΕ ως Στρατηγός ο Μάρκος Βαφειάδης, ως Αντιστράτηγος ο Σαράντης Πρωτόπαπας (Κικίτσας) και έξι Υποστράτηγοι (Γιώργος Βοντίτσιος, Θανάσης Γκένιος, Βασίλης Γκανάτσιος, Νίκος Θεοχαρόπουλος, Νίκος Κανακαρίδης, Γιώργης Μπλάνας).

Συγχρόνως, με το ίδιο διάταγμα ονομάστηκαν Συνταγματάρχες: Πεζικού (Βενετσανόπουλος Β., Καλιανέσης Γ., Κατεμής Γ., Μαλτέζος Γ., Σαμαρίδης Γ.), Αεροπορίας (Μακρίδης Σ., Μανιάς Γ.), Πυροβολικού (Κιλισμανής Γ., Παπαγιάννης Σ.), Ιππικού (Σκανδάλης Ηρακλής). Αντισυνταγματάρχες: Πεζικού (Γεωργιάδης Γ., Καλλίνος Θ., Κανελλόπουλος Κ., Κονταλώνης Γ., Σταθάκης Μ., Σφακιανός Γ., Τερζόγλου Ν., Τζελέφης Θ., Τομπολίδης Π.), Πυροβολικού (Ιωσηφίδης Κ.), Αεροπορίας (Γεωργακόπουλος Γ., Ντρένας Λεωνίδας). Ταγματάρχες Πεζικού Ασούρας Γ., Καρδάσης Θ. κ.λπ.

Στη συνέχεια απονεμήθηκαν βαθμοί σε όλους τους μόνιμους αξιωματικούς που τοποθετήθηκαν σε καίριες θέσεις στο στράτευμα, αναλαμβάνοντας τα καθήκοντα και τις ευθύνες επιτελείων μεγάλων μονάδων και σχηματισμών ενός τακτικού στρατού, όπως εξελίχθηκε ο ΔΣΕ.

Οι αξιωματικοί της ομάδας των 12 που απέδρασαν από τις φυλακές της Νάξου τοποθετήθηκαν ως εξής: Ο Στέφανος Παπαγιάννης και ο Γιώργος Σαμαρίδης στο Γενικό Αρχηγείο, ο Γιάννης Κιλισμανής και ο Κώστας Αντωνόπουλος στο Αρχηγείο Ρούμελης, ο Θεόδωρος Καλλίνος στο Αρχηγείο Αγράφων, ο Βασίλης Βενετσανόπουλος στο Αρχηγείο Θεσσαλίας, ο Γεώργιος Καλιανέσης στο Αρχηγείο Ηπείρου, ο Γιώργος Κατεμής στο Αρχηγείο Ανατολικής Μακεδονίας - Θράκης, ο Θεοδόσης Ζέρβας και ο Χρήστος Στεφόπουλος σε Αρχηγεία της Βόρειας Ελλάδας και αργότερα ο Χρήστος Στεφόπουλος στη Μονάδα Πυροβολικού Γράμμου.¹⁴

Τον Ιούλη του 1947 Στρατιωτικός Διοικητής του Αρχηγείου του ΔΣΕ της Σάμου ανέλαβε ο Συνταγματάρχης του ΔΣΕ Γιάννης Μαλαγάρης.

Στα μέσα Γενάρη 1948 οι μόνιμοι αξιωματικοί στον Δημοκρατικό Στρατό Πελοποννήσου (ΔΣΠ), όλοι τους αντισυνταγματάρχες του ΔΣΕ, ανέλαβαν τα παρακάτω καθήκοντα: Κώστας Κανελλόπουλος επιτελάρχης του Αρχηγείου Πελοποννήσου, Γεώργιος Αρετάκης (Σφακιανός) επιτελικός γραφείων των Αρχηγείων του ΔΣΠ, Μανώλης Σταθάκης διοικητής στο Αρχηγείο Αργολιδοκορινθίας, Κώστας Μπασακίδης διοικητής στο Αρχηγείο Αχαΐας - Ηλείας, Γεώργιος Κονταλώνης διοικητής στο Αρχηγείο Ταΰγετου.

Επίσης στον ΔΣΠ είχαν προσχωρήσει 34 μόνιμοι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί της Αεροπορίας, ανάμεσά τους ο Γιάννης Μανιάς (σμήναρχος από τα στελέχη του ΕΛΑΣ στη Μέση Ανατολή), ο Λεωνίδας Ντρενάς (αντισμήναρχος) και ο Γιώργης Γεωργακόπουλος (επισμηναγός).¹⁵

Με τη συνδρομή των μόνιμων αξιωματικών οργανώθηκαν σημαντικές στρατιωτικές μονάδες, όπως το Πυροβολικό, που συγκροτήθηκε σε τρεις μονάδες: Του Γράμμου με διοικητές τον Συνταγματάρχη Πυροβολικού Στέφανο Παπαγιάννη και τον Χρήστο Στεφόπουλο (Κίτσο), τη μονάδα Ν66 στο Βίτσι με διοικητή τον Αντισυνταγματάρχη Πυροβολικού Κώστα Ιωσηφίδη και τη μονάδα Ν69 στην Κεντρική Μακεδονία με διοικητή τον Χατζή.

Δημιουργήθηκε ακόμα Ταξιαρχία Σαμποτέρ, με σημαντικότατη δράση και με διοικητή τον Αντώνη Αγγελούλη (Βρατσάνο).

Την ηρωική πορεία των χιλίων αόπλων της Ρούμελης, εκτός των άλλων στελεχών του ΔΣΕ, συνόδευαν οι μόνιμοι αξιωματικοί Χρυσόμαλλος, Τσικαρδώνης Γ., Λαδιάς Χ.

Πέρα από τη διοίκηση των στρατιωτικών μονάδων, η βασική συνεισφορά των μόνιμων αξιωματικών στον ΔΣΕ συνίσταται στην ανάδειξη και εκπαίδευση νέων αξιωματικών. Οι μόνιμοι αξιωματικοί αξιοποιήθηκαν ως διοικητές και καθηγητές στις σχολές που ίδρυσε ο ΔΣΕ.¹⁶ Διοικητής της Σχολής Αξιωματικών του Γενικού Αρχηγείου (ΣΑΓΑ) της Β', της Γ' και της Δ' Σειράς, και στη συνέχεια επιτελάρχης της XI Μεραρχίας του ΔΣΕ, υπήρξε ο Νίκος Τερζόγλου (Πύραυλος).¹⁷ Διοικητής της Σχολής Πυροβολικού ήταν ο Χρήστος Στεφόπουλος (Κίτσος) και εκπαιδευτής ο Απόστολος Κοκμάδης. Διοικητής στη Σχολή Σαμποτέρ ήταν ο Αντώνης Αγγελούλης (Βρατσάνος), που παρότι ήταν έφεδρος αξιωματικός είχε μεγάλη πείρα και δράση σε αυτόν τον τομέα στον ΕΛΑΣ.

Στο Κλιμάκιο του Γενικού Αρχηγείου Νότιας Ελλάδας (ΚΓΑΝΕ) στην Α' και στη Β' Σειρά της Σχολής Αξιωματικών διοικητής υπήρξε ο Αναστάσιος Πέτσας και διοικητής του Β' Λόχου ο Γιώργος Βασιλής.¹⁸

Διοικητής της Σχολής Αξιωματικών στον ΔΣΠ ήταν ο Κώστας Κανελλόπουλος. Σύμφωνα με τον Αρίστο Καμαρινό, «ήταν οι δάσκαλοί μας στην "άτυπη Πολεμική Ακαδημία", στην οποία "φοιτήσαμε" εμείς οι αξιωματικοί του ΔΣΠ, που κληθήκαμε να διοικήσουμε τμήματα και να αντιμετωπίσουμε επαγγελματίες, ειδικευμένους σε στρατιωτικές σχολές αντιπάλους μας ανώτερους αξιωματικούς. Από τους συντρόφους μας αυτούς αξιωματικούς μάθαμε τοπογραφία, τη χρήση όλων των όπλων, τους κανόνες της αντιαεροπορικής άμυνας και του αγώνα σε κατοικημένο τόπο, τις μεθόδους οχύρωσης του εδάφους, τη σωστή διεύθυνση του αγώνα κατά την επίθεση και την υποχώρηση των τμημάτων μας από το πεδίο της μάχης, την εκμετάλλευση της επιτυχίας κ.λπ.».¹⁹

Σημαντική ήταν η συνεισφορά τους μέσω της αρθρογραφίας στο περιοδικό «Δημοκρατικός Στρατός», όπου δημοσιεύονταν άρθρα για τα στρατιωτικά σχέδια μαχών, κριτικές μαχών, αλλά και εκδόσεων βιβλίων για στρατιωτικά θέματα. Στο δεύτερο δεκαήμερο του Φλεβάρη του 1948 εκδόθηκε και στάλθηκε στις μονάδες το βιβλίο «Σημειώσεις τοπογραφίας», που συντάχθηκε από τον συνταγματάρχη Χρήστο Στεφόπουλο (Κίτσο). Σύμφωνα με τις οδηγίες, το βιβλίο ήταν απαραίτητο βοήθημα για όλα τα στελέχη του Πυροβολικού. Από τον ίδιο γράφτηκε το βιβλίο «Πρακτικό βοήθημα για τη βολή Πυροβολικού». Επίσης εκδόθηκαν το βιβλίο «Εκπαίδευση στα πολυβόλα», που εκπονήθηκε από τη Σχολή Αξιωματικών του ΓΑ του ΔΣΕ, το βιβλίο «Μαθήματα κινητήρων και Ασυρματοτεχνίας», που γράφτηκε από τους υπολοχαγούς Καραθάνον Ν. και Σιούλαν Β., αξιωματικούς Αεροπορίας - εκπαιδευτές της Σχολής Τεχνιτών του Γενικού Αρχηγείου, και άλλα.²⁰

Η προσωπική πορεία πολλών μόνιμων αξιωματικών, όπως και χιλιάδων άλλων συναγωνιστών τους, έφτασε σύμφωνα με τα διατάγματα της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης στην «υπέρτατη θυσία για τη λευτεριά και ανεξαρτησία της Ελλάδας» και αναδείχθηκαν σε «τιμημένους νεκρούς».

Ανάμεσά τους ήταν: Ο Κώστας Μπασακίδης (ΔΣΠ), που σκοτώθηκε στις 13/3/1949, στη διάρκεια σκληρής μάχης στο ύψωμα Δρακοβούνι της βόρειας Αρκαδίας, όταν είχαν εξαντληθεί και οι σφαίρες του πιστολιού του. Ο Κώστας Κανελλόπουλος (ΔΣΠ) σκοτώθηκε στις 4/2/1949 στο χωριό Βυσίνι, από πυροβολισμό, σε συγκρούσεις με τον αστικό στρατό. Ο Γεώργιος Αρετάκης (Σφακιανός) σκοτώθηκε στον Ταΰγετο στις 26/3/1949, κατά τη διάρκεια των «εκκαθαριστικών επιχειρήσεων». Ο Μανώλης Σταθάκης αυτοκτόνησε στην περιοχή Καρυά - Κορινθίας όταν το τμήμα του κυκλώθηκε από τις κυβερνητικές δυνάμεις. Ο Αριστείδης Λαδιάς σκοτώθηκε τον Μάη του 1949 στο ύψωμα Κουλκουθούρια, στη διάρκεια μάχης για την ανακατάληψη του Βίτσι. Ο Θεόδωρος Ζαλοκώστας (Παλιούρας) σκοτώθηκε στις 22/4/1947 στην περιοχή της Αρτας. Ο Χαρίλαος Ασημακόπουλος σκοτώθηκε στο Βίτσι την 1/9/1948. Ο Κώστας Αντωνόπουλος (Κρόνος) σκοτώθηκε τον Μάρτη του 1948 στο Κορομπέλι Κιθαιρώνα. Ο Παναγιώτης Παπαδόπουλος τραυματίστηκε βαριά στη Μάχη της Νάουσας το 1949, οδηγώντας τανκ - λάφυρο του αντιπάλου και προκαλώντας σύγχυση στις τάξεις του ΕΣ, και υπέκυψε στο Βίτσι. Ο Αναστάσιος Πέτσας σκοτώθηκε την άνοιξη του 1949 στον Κόζιακα, στον αυχένα στα Κούτσενα. Ο Μενέλαος Τυπάδης σκοτώθηκε στη Μάχη της Οξιάς Γράμμου τον Αύγουστο του 1948. Ο Τηλέμαχος Σταυραετός σκοτώθηκε το 1949. Ο Γιάννης Μαλαγάρης αυτοκτόνησε μετά τη μεγάλη μάχη του Κέρκη στη Σάμο στις 21/7/1949, μπροστά στον κίνδυνο να πιαστεί αιχμάλωτος. Ο Γεώργιος Σαμαρίδης σκοτώθηκε κατά τη διείσδυση από το Βίτσι στον Γράμμο. Ο Κώστας Αυδής, επιτελάρχης της II Μεραρχίας, μετά τη διάλυση της Μεραρχίας συνελήφθη, καταδικάστηκε 5 φορές εις θάνατον και εκτελέστηκε με απόφαση στρατοδικείου τον Αύγουστο του 1949 στο Μεζούρλο Λάρισας. Ο Σωτήρης Τσιτσιπής συνελήφθη αιχμάλωτος στον ορεινό χώρο μεταξύ Αρτας και Τρικάλων. Παραπέμφθηκε στο Στρατοδικείο Τρικάλων και εκτελέστηκε τον Μάη του 1949 στα Τρίκαλα. Ο Γιώργος Γεωργιάδης εκτελέστηκε άδικα στις 24/2/1949, μετά την επιχείρηση για την κατάληψη της Εδεσσας, η οποία απέτυχε. Κατηγορήθηκε ως υπεύθυνος για την αποτυχία και τον Φλεβάρη του 1949 οδηγήθηκε στο στρατοδικείο του ΔΣΕ, όπου κρίθηκε ένοχος. Το 1958 στην 8η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ αποκαταστάθηκε, και η Πανελλαδική Συνδιάσκεψη του ΚΚΕ στις 23/6/2018 τον αποκατέστησε και επίσημα ως άξιο κομμουνιστή.

Μετά τη λήξη του αγώνα του ΔΣΕ, τον Αύγουστο του 1949 μεγάλο μέρος των μόνιμων αξιωματικών του Εθνικού Στρατού στον ΔΣΕ μαζί με δεκάδες χιλιάδες συναγωνιστές τους βρέθηκαν στις φιλόξενες σοσιαλιστικές χώρες για σχεδόν 30 χρόνια, στερούμενοι την ελληνική ιθαγένεια.

Σύμφωνα με τον Υποστράτηγο του Εθνικού Στρατού Δ. Ζαφειρόπουλο: «Τα προσχωρήσαντα εις το κίνημα μόνιμα στελέχη του αστικού στρατού... ως κατέχοντα δε πολύτιμους τεχνικές γνώσεις, μεγάλως συνέβαλαν εις την συγκρότησιν του ΔΣΕ». Ο ίδιος τους παραλληλίζει με τους αξιωματικούς του ρωσικού τσαρικού στρατού που ασπάστηκαν την Οκτωβριανή Επανάσταση.²¹

Πράγματι, στη διάρκεια του αγώνα του ΔΣΕ, όπως και σε κάθε ένοπλο ταξικό αγώνα, που φτάνει σε έσχατο όριο σφοδρότητας, μερίδα των αξιωματικών του αστικού στρατού, επηρεασμένοι από την ίδια την εξέλιξη της ταξικής πάλης, εγκαταλείπουν την άρχουσα αστική τάξη και συντάσσονται με την πλευρά των εργατικών - λαϊκών δυνάμεων. Ετσι συνέβη και στην ελληνική περίπτωση, με τους αξιωματικούς που κατατάχθηκαν στην αρχή στον ΕΛΑΣ και στη συνέχεια στον ΔΣΕ, έχοντας κατακτήσει με τη δράση τους μεγάλο μερίδιο της ηρωικής πορείας αυτών των στρατευμάτων.

ΥΓ. Να σημειωθεί ότι η ενδελεχής έρευνα σχετικά με την πορεία των μόνιμων αξιωματικών προσκρούει μέχρι σήμερα από την πλευρά του Εθνικού Στρατού στους περιορισμούς από τη νομοθεσία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων.

Παραπομπές:

1. Βλ. αναλυτικά Τόλια Φιλομένη (Φιλιώ), «Ο Πολιτικός Επίτροπος στο Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ). Στρατιωτικός πολιτικός καθοδηγητής. Από τον Καπετάνιο του ΕΛΑΣ στον Πολιτικό Επίτροπο του ΔΣΕ», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2025, σελ. 100 - 103.

2. Πρακτικά Διεθνούς Ιστορικού Συνεδρίου, «Η Ελλάδα 1936-1944. Δικτατορία - Κατοχή - Αντίσταση», εκδόσεις Αγροτικής Τράπεζας, Αθήνα 1990, σελ. 291, 301.

3. Ο επιτελάρχης κατάφερε να εκμαιεύσει την εντολή για αποχώρηση δύο ταγμάτων από τη μάχη. Βλ. Μακρή Ορέστη (Γιάννη), «Ο ΕΛΑΣ της Αθήνας. Ανεμος Λευτεριάς στις Ανατολικές και Νότιες Συνοικίες 1941-1945. Χρονικό», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 1985, σελ. 225.

4. «Παπαγεωργίου Αλέκου, Συνταγματάρχη ε.α.: Εμπειρίες ενόπλων αγώνων. Αλβανικό Μέτωπο, Εθνική Αντίσταση, Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας. 1940 - 1950», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2001, σελ. 119.

5. Πετζόπουλου Θ. Αντιστράτηγου, «1941-1945. Τραγική πορεία», Αθήνα 1953, σελ. 32.

6. Γεροζήσης Τριαντάφυλλος Αθ., «Το σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία 1821 - 1975», τόμος δεύτερος, εκδ. «Δωδώνη», Αθήνα 1996, σελ. 827.

7. «Επεσαν για τη ζωή. Ηρωες - μάρτυρες λαϊκών απελευθερωτικών αγώνων», τόμος 6ος, έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ, Αθήνα 2006, σελ. 64.

8. Οι 12 επιλεγέντες να αποδράσουν ήταν οι: Δημήτρης Κούκουρας, Γιάννης Κιλισμανής, Γιώργος Σαμαρίδης, Βασίλης Βενετσανόπουλος, Γιώργος Καλιανέσης, Γιώργος Κατεμής, Κίμων Χατζημιχελάκης, Χρήστος Στεφόπουλος, Θεοδόσης Ζέρβας, Θεόδωρος Καλλίνος, Κώστας Αντωνόπουλος, Στέφανος Παπαγιάννης.

9. Γεροζήσης Τριαντάφυλλος Αθ., «Το σώμα των αξιωματικών και η θέση του στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία 1821 - 1975», τόμος δεύτερος, εκδ. «Δωδώνη», Αθήνα 1996, σελ. 843.

10. Βλ. Βαρδάνη Μιχάλη, «Ελληνες εξόριστοι αξιωματικοί στη Νάξο και η απόδραση των δώδεκα», «Ριζοσπάστης» Κυριακή 17 Οκτώβρη 2010, σελ. 11, και Μωραΐτη Γιώργη, «Ριζοσπάστης» Κυριακή 30 Σεπτέμβρη 2007.

11. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 - 1949, «Η εποποιΐα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ)», τόμος Β2, «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2018, σελ. 186.

12. Εγγραφο 101286, Διαταγές από το 1ο Επιτελικό Γραφείο ΓΑ Ανταρτών τους 11/1946 - 12/1946 προς Αρχηγεία Θεσσαλίας, Μακεδονίας, Ρούμελης, Ηπείρου, ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ ΣΤΡΑΤΟΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, ΓΕΝΙΚΟ ΑΡΧΗΓΕΙΟ, ΕΠΙΤΕΛ- ΓΡΑΦΕΙΟ I, ΑΡΙΘ. Ε.Π 19, ΔΙΑΤΑΓΗ, 27-XII- 1946, Αρχείο ΚΚΕ.

Σημείωση: Στο πάνω μέρος του εγγράφου υπάρχει η ημερομηνία 26-10-46.

13. Εφημερίδα της Προσωρινής Κυβέρνησης, χρόνος 1ος, Αριθμός Φύλλου 1, 28 Δεκέμβρη 1947, σελ. 2.

14. Βενετσανόπουλος Βασίλης Β., «Παρών: Μια ζωή στην πρώτη γραμμή. Συμβολή στην καταγραφή της ελληνικής Ιστορίας», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2004, σελ. 320 - 321.

15 Καμαρινός Αρίστος, «Ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Πελοπόννησο 1946 - 1949», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2008, σελ. 316.

16. Βλ. Κυρίτσης Νίκος, «Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας. Ιδρυση - Μονάδες - Αξιωματικοί - Δυνάμεις - Απώλειες - Κοινωνική σύνθεση», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2012, σελ. 372 - 379.

17. ό.π. σελ. 372 - 377.

18. Τερζόγλου Νίκος (Πύραυλος), «Η στρατιωτική εκπαίδευση στελεχών στον Δημοκρατικό στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ)», εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2003, σελ. 167.

19. Καμαρινός Αρίστος, «Ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Πελοπόννησο 1946 - 1949», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2008, σελ. 381.

20. «Κριτική του βιβλίου», «Δημοκρατικός Στρατός». Φωτογραφική αναπαραγωγή από τα πρωτότυπα τεύχη του περιοδικού «Δημοκρατικός Στρατός», τεύχος 5 (Μάης 1948), τόμος Α', Γενάρης - Δεκέμβρης 1948, Αθήνα 1996, σελ. 176.

21. Ζαφειρόπουλου Δημ. Γ., Υποστράτηγου ε.α., «Ο Αντισυμμοριακός αγών 1945 - 1949», Αθήναι 1956, σελ. 25.