ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ - ΜΕΡΕΣ ΕΞΟΡΙΑΣ

Ο Μενέλαος Λουντέμης και η εξορία είναι ένα ξεχωριστό κεφάλαιο της αυτοβιογραφίας του, στο οποίο δεν αποκαθηλώνει τον λόγο του από τη σκληρά λυρική γλυκύτητά του, έτσι όπως μόνο αυτός γνωρίζει να τον μαστορεύει και να τον μεταδίδει στον αναγνώστη. Το γεγονός, γεγονός, ο βασανισμός, βασανισμός, με παρούσα τη μουσική του στίχου, για να ακούγεται «μαλακότερα» η φρίκη.

Είχαμε αναφερθεί και παλαιότερα στη στήλη για την εμπειρία της εξορίας του φίλου του λαού συγγραφέα (4-5 Νοέμβρη 2023), με αφορμή το αφιέρωμα στην Ικαρία ως τόπο εκτοπισμού.

Τότε είχαμε διατρέξει τα δύο μέρη της τριλογίας «Σαρκοφάγοι», «Το κρασί των δειλών» και «Οι ήρωες κοιμούνται ανήσυχα», που αναφέρονται στο μαρτυρικό νησί, πρώτο σταθμό της βασανισμένης πορείας του Μενέλαου Λουντέμη στα «θεραπευτικά» νησιά του Αιγαίου. Ωστόσο, πάντα αυτοί οι περιφραγμένοι χώροι εναντίον του κομμουνιστικού «μιάσματος» θα αποτελούν ντροπή για τον χθεσινό, τον σημερινό και τον αυριανό κόσμο.

Η εμπειρία της εξορίας αποτυπώνεται με μοναδικό τρόπο στην ποιητική συλλογή του, «Κραυγή στα πέρατα». Διαβάζουμε τον κολοφώνα της πρώτης έκδοσης: «Τυπώθηκε στα τυπογραφεία της "Συνεργατικής" για λογαριασμό των εκδόσεων "Παλμός" τον Μάρτη του 1954. Το εξώφυλλο φιλοτεχνήθηκε από την Δδα Ρίκα Διαλυνά».

Η εικαστικός δεν είναι άλλη από την Σταρ Ελλάς και μετέπειτα ηθοποιό, της οποίας η πρώτη σπουδή ήταν η ζωγραφική, στη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, με δάσκαλο τον Γιάννη Μόραλη.

Το βιβλίο επανεκδόθηκε την επόμενη χρονιά στην πολιτική προσφυγιά, από τις εκδόσεις του ΚΚΕ, «Πολιτικές και Λογοτεχνικές Εκδόσεις», τον Ιούλη του 1955, σε 3.500 αντίτυπα. Ας παραθέσουμε ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το ποίημα «Ταξίδι στον Αη Στράτη», γιατί έχουμε μία εκ των έσω μαρτυρία, καθώς ο λόγος δεν σοβεί μπροστά στη βίαιη κατάλυση του σώματος:

«Χτες την αυγή φοντάραμε / στο νέο πετρονήσι μας. / Ο "Αλφειός" ("Μεταγωγόν o Αλφειός") / εσύρθηκε νωθρά στ' ακροθαλάσσι... / Ανοιξε τις μασέλες του και ξέρασε / μιαν αμπαριά καινούργιους Ιωνάδες

(...)

Είμαστ' ένα φορτίο αγύριστα μυαλά / παραδομένα με το μέτρο. / Ενα φορτίο αντίγνωμοι, φερέοικοι Ροβινσώνες του Αιγαίου. / Που ζαλωθήκαμε στην πλάτη την τιμή μας / και πάμε στης θυσίας τον Μαραθώνιο.

Πίσω στον βράχο του Μακρονησιού / ακόμη κυματίζει / η διψασμένη ανάσα μας. / Και στον γιαλό απ' την πέτρινην εξέδρα της / μ' ένα γυμνό κλαρί, / μας ξεπροβόδισε ξεσκούφωτη η Ιστορία. / Είχαμε κάτι μάτια θεονήστικα για πράσινο./Κάτι χείλια ραγισμένα για νερό. / Και κάτι χέρια κόκαλα... / Και χτες αυγή φουντάραμε στον ΚΟΣΜΟ ΜΑΣ / σε νέο καταστρωμένο ανθρωποστάσι. / Νησί μικρό χαμένο στα νερά / ("κλωβός επικινδύνων").

Μα ο κόσμος ήταν πάλι χωροφύλακες... / Αμπαρωμένα σπίτια και τουφέκια. / Σπίτια τεφρά. Και βράχοι κυματόδαρτοι. / Βράχοι ξανά. Ολο βράχοι. Και βοριάδες (Η Μακρόνησο μάς πήρε το κατόπι...)».

Το βιβλίο υποδέχεται ο Κώστας Βάρναλης στο καθιερωμένο χρονογράφημά του «Λόγια που καίνε», στην κυριακάτικη εφημερίδα «Η Αυγή» (26 Σεπτέμβρη 1954). Ο τίτλος του με κεφαλαία, ένα βασανισμένο όνομα και ένα εξίσου βασανισμένο επώνυμο, «ΜΕΝΕΛΑΟΣ ΛΟΥΝΤΕΜΗΣ»:

«"Κραυγή στα πέρατα". Και κραυγή από τα πέρατα. Από τα πέρατα της αβύσσου στα πέρατα ...του ελεύθερου κόσμου. Κραυγή του συγγραφέα από τον Αη Στράτη προς τους δεσμοφύλακές του.

Ο ξεχωριστός μέσα στους ξεχωριστούς πεζογράφους και ποιητές μας με τον αστραφτερό λόγο, την εκρηκτική φαντασία και με το πάθος της αγάπης για τους αδικημένους, αδικημένος κι αυτός, κινδυνεύει τον έσχατον κίνδυνο.

Κι η κραυγή που φτάνει ως εμάς, αλλά δεν φτάνει ως τους δεσμοφύλακές του, δεν είναι δικιά του. Δεν έχει πια φωνή. Κραυγάζουν οι συναποθανούμενοί του: "Ο Λουντέμης ασθενεί σοβαρά... Από τις κακουχίες της εξορίας, τις σωματικές και τις ηθικές, έπαθε τέτοιον νευρικό κλονισμό, που θόλωσε το λογικό του... Σώστε τον!"

Ποιος να τον σώσει; Ο σκοπός των εξοριών δεν είναι η σωτηρία των εξορίστων, παρά ο φυσικός και ο ψυχικός τους θάνατος.

Και θα ρωτήσει κανείς:

- Μα τι φοβερό κακούργημα έκανε αυτός ο πανάθλιος, ώστε να αναγκάζεται κοτζάμ "δημοκρατία" που σέβεται το Σύνταγμα και τους νόμους της να τα παραβαίνει και τα δυο και ν' αρπάζει έναν πνευματικό άνθρωπο (και μόνον έναν; Και μόνο πνευματικόν;) και να τον στέλνει ισοβίως στο Νησί του Διαβόλου;».

«- Και ρωτάς; Αγαπά την ελευθερία και την ειρήνη και το έθνος του!

- Πες το ντε! Καλά του κάνουν! Αν αυτός δεν είναι μέσα, πώς εμείς θα ήμασταν όξω;

"Κραυγή από τα πέρατα". Είναι η κραυγή χιλιάδων σκλάβων, που καρφωμένοι στο χώμα δεν έχουν άλλο τρόπο να κινηθούνε παρά μονάχα τα φτερά της φαντασίας. Σπάνια γραφτήκανε τόσο τεχνικά τραγούδια με τόσην αληθινή λαχτάρα λυτρωμού:

"Αγρυπνώ με φλογισμένο στόμα

Στο κρεβάτι αυτό του πυρετού.

Κάνω ωραία σχέδια προτού

για ταξίδι φύγω ή για το χώμα.

***

Γίνε πλοίο εσύ, φτωχό κρεβάτι,

και σεντόνια εσείς, λευκά πανιά

κι όρτσα για την απεραντωσύνη!"

Ναι, μόνο με τέτοιο πλοίο και με τέτοια πανιά, με το κρεβάτι και τα σεντόνια (λέγε: με το κιβούρι και με τα σάβανα) μπορούνε να ταξιδεύουν οι μελλοθάνατοι της εξορίας - αλλά χωρίς να ζήσει περισσότερο με τον θάνατό τους ο νεκροθάφτης τους!».

«Οι δεσμοφύλακες κι οι νεκροθάφτες δεν θα την ακούσουν αυτήν την "κραυγή από τα πέρατα". Ας την ακούσουν οι συνάδελφοί του των ποικιλώνυμων λογοτεχνικών σωματείων. Κι ας κραυγάσουνε κι αυτοί να σώσουνε τον Λουντέμη και τον Κορνάρο, τουλάχιστον αυτούς. Και να 'ναι βέβαιοι πως θα σώσουνε μάλλον τον εαυτό τους! Εχουν αρκετά ως τώρα "βεβαρυμένην την συνείδησίν τους"!».