ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ Ε'

Δεν είναι και τόσο εύκολη απόφαση να εγκαταλείψει τον ελληνικό εκπαιδευτικό χώρο, τον οποίο, όπως αναφέρει στη διατριβή του, «επί 18 έτη υπηρέτησεν εις το Ελληνικόν σχολείον, εδίδαξεν και εδιδάχθη, έζησε την αγωνίαν και τας περιπετείας της Νεοελληνικής Παιδείας, επόνεσεν διά την κατάπτωσίν της και ωνειρεύθη ένα καλύτερον μέλλον».

Αλλά στη διατριβή και στη γλώσσα της θα επανέλθουμε, αφού πρώτα αναφερθούμε στην κρίσιμη επιλογή του να ταξιδέψει στη Βιέννη για να γίνει αυτό που έγινε, ο προοδευτικός ειδικός παιδαγωγός.

Αλλά πώς άρχισαν όλα γι' αυτό το δύσκολο ταξίδι και για μια εξίσου δύσκολη σπουδή; Το καλοκαίρι του 1950 συγκεντρώνει όλα τα απαραίτητα έγγραφα και τα μεταφράζει στα Γερμανικά. Δεν είναι γνωστό γιατί αποφασίζει να σπουδάσει στη Βιέννη, πώς γίνεται η επικοινωνία για την εγγραφή του στο εκεί πανεπιστήμιο, ποιες υπήρξαν οι διαδικασίες για να εκδώσει διαβατήριο.

Τελικά, στα τέλη Σεπτέμβρη 1951 παίρνει διαβατήριο με ισχύ μίας βδομάδας και στις 3 Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς προσγειώνεται αεροπορικώς στην πρωτεύουσα της Αυστρίας. Γίνεται δεκτός ως υποψήφιος διδάκτορας, γεγονός που αποδεικνύεται από τη σπουδαστική ταυτότητά του, που εκδίδεται στις 26 Οκτώβρη 1951. Στο βιβλιάριο σπουδών του αναγράφονται οι καθηγητές και τα μαθήματα που παρακολουθεί.

Η διδακτορική του διατριβή «Das Erziehungswesen in Griechenland. 1935 - 1951» εκπονείται υπό την εποπτεία του καθηγητή Ρίχαρντ Μάιστερ (1881 - 1964) και υποστηρίζεται στις 18 Δεκέμβρη 1952. Τυπώνεται στα Ελληνικά με τίτλο «Η Παιδεία εν Ελλάδι 1935 - 1951» (πρώτη έκδοση «Ελληνικά Γράμματα», 2002, και δεύτερη «Πεδίο», 2018), σε επιμέλεια των Γιώργου Γρόλλιου - Χρήστου Τζήκα, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης - Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Δ. Γληνός».

Η διατριβή μεταφράζεται στα Ελληνικά από τον Κώστα Καλαντζή μετά τη συγγραφή της στα Γερμανικά, όχι όμως για να εκδοθεί. Ο ίδιος αναφέρει σε μια χειρόγραφη σημείωση:

«Ο καθηγητής μου, Meister, μου ζήτησε και ένα αντίγραφο στα Ελληνικά. Επειδή ήταν και ελληνιστής ήξερε Ελληνικά, αλλά όχι τη δημοτική γλώσσα. Γι' αυτό με παρακάλεσε να γράψω στην καθαρεύουσα».

Πάλι στο αρχείο του ανακαλύπτουμε ένα δικό του σχόλιο, το οποίο δίνει ταυτότητα στην πολιτική επιλογή του:

«Οποιος διαβάσει τη διατριβή αυτή, ας σκεφτεί πρώτα πως αυτή γράφτηκε από έναν "πολιτικά κυνηγημένο" δάσκαλο που κατέφυγε εκεί, και δεύτερον πως εκείνες τις μέρες στην Ελλάδα το μετεμφυλιακό κράτος εκτελούσε τον Ν. Μπελογιάννη, τον Ν. Πλουμπίδη, τον Μπάτση».

Παράλληλα με την εκπόνηση του διδακτορικού κάνει μια δεύτερη σπουδή, στο Τμήμα Θεραπευτικής Παιδαγωγικής του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου της Βιέννης, την οποία ολοκληρώνει τον Φλεβάρη του 1953. Στο πλαίσιο της πρακτικής επισκέπτεται Ειδικά Σχολεία στην Αυστρία, στην Ελβετία και στη Βαυαρία.

Η πτυχιακή εργασία του έχει τίτλο «Die Sonderschulen in Griechenland» («Τα Ειδικά Σχολεία στην Ελλάδα») και περίληψή της δημοσιεύεται στο τρίτο τεύχος του περιοδικού «Pro Infirmis» (1953 - 1954). Με τα γερά εφόδια του δυτικού κοσμοειδώλου στις επιστήμες της Παιδαγωγικής και της Ψυχολογίας, δεν παραμένει στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, αν και του προτείνεται να εργαστεί σε αυτό. Τελικά, επιλέγει να επιστρέψει στις 7 Μάρτη 1953 στη χώρα που της αφιέρωσε τα θέματα των επιστημονικών εργασιών του.

Για να εισαγάγει τον αναγνώστη στη διδακτορική διατριβή του, προτάσσονται οι στίχοι του Κωστή Παλαμά (τον περιγράφει: «Ο μεγάλος Εθνικός Ποιητής της Νεωτέρας Ελλάδος, 1859-1943»):

«ΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΧΤΙΣΤΕ! / Κάτω σημάδια που έμπηξε το ψέμα! / Τα ταξίματα φέρτε στης Αλήθειας / της Ιερής τον Βωμό και τα σφαχτάρια. / Στον τόπο απάνω όχι πολέμων κάστρα / τα Σχολειά χτίστε!».

Το πνεύμα εκείνης της εποχής δικαιολογεί και την αφιέρωση:

«Προς τους αξιοσεβάστους Καθηγητάς μου, οι οποίοι μού ήνοιξαν την οδόν προς μίαν βαθυτέραν κατανόησιν της Παιδαγωγικής και της Ψυχολογίας. Κύριον Αυλικόν Σύμβουλον Καθηγητήν και Διδάκτορα Richard Meister, Κυρίαν καθηγήτριαν και Διδάκτορα Sylvia Bayr - Klimpfinger και Κύριον Καθηγητήν και Διδάκτορα Hubert Rohracher, επιθυμώ εις τούτο το σημείον όπως εκφράσω τας βαθυτάτας ευχαριστίας μου διά την υποστήριξίν των και τας προσπαθείας των».

«Η αληθινή τραγική εικόνα της Νεοελληνικής Παιδείας»

Ο πρόλογος είναι συγκρατημένος πολιτικά και ιδεολογικά, ανάμεσα στις γραμμές του όμως διαβάζουμε το προοδευτικό μήνυμα του συγγραφέα:

«Υπάρχει μία ιδιότυπος κατάστασις εις την Νεοελληνικήν Παιδείαν, ήτις ουδεμίαν σχέσιν έχει με την φυσιολογικήν ανάπτυξιν της Παιδείας εις τα προοδευμένα κράτη. Η Νεοελληνική Παιδεία είναι ακόμα αμορφοποίητος και ασυστηματοποίητος, διότι και ο Νεοελληνικός πολιτισμός, του οποίου αποτελεί μέρος, δεν ευρήκε ακόμη την έκφρασίν του και την ολοκλήρωσίν του.

Τεράστια προβλήματα, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δεν ελύθησαν ακόμα εις την Ελλάδα των 120 χρόνων ελευθέρας ζωής. Συνεχείς πολεμικαί και πολιτικαί περιπέτειαι, το αναξιοποίητον και αναφομοίωτον της Αρχαίας Κληρονομίας, η άνευ συνεχείας παράδοσις των μέσων και νεωτέρων χρόνων, η επιφανειακή επίδρασις του Ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Αυτά χαρακτηρίζουν τον δείκτην της πορείας του Νεοελληνικού πολιτισμού, όστις κινείται σπασμωδικώς και βραδύτατα προς τα εμπρός, με συνεχείς οπισθοδρομήσεις και λοξοδρομήσεις. Η παρούσα μελέτη αποκαλύπτει την αληθινήν τραγικήν εικόνα της Νεοελληνικής Παιδείας με όλην την σοβαρότητα της επιστημονικής ευθύνης».

Ειδικότερα για την περίοδο 1935 - 1951 έχει να καταθέσει:

«Είναι μία από τας πλέον πολυταράχους και κρισίμους της Νεοελληνικής Ιστορίας. Κατά την περίοδον ταύτην η γνώμη είναι θολή, η πάλη τυφλή, οι γράφοντες είναι επηρεασμένοι, το Σχολείον και αι επιδιώξεις του γίνονται και αυτά σημεία πολιτικών παθών. Μέσα από την αχλύν των γεγονότων και των ιδεών προσεπάθησε ο γράφων να ερευνήση την αλήθειαν».