ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ

Ηταν μόλις λίγες μέρες μετά την ανάρτηση της μακάβριας συλλογής φωτογραφιών του ναζί υπαξιωματικού Χόιερ, με θέμα την πορεία των κομμουνιστών αγωνιστών προς το εκτελεστικό απόσπασμα. Ερεθισμένοι από το γεγονός, αναζητήσαμε λογοτεχνικά και μουσικά τεκμήρια για τους 200.

Σε μια περιδιάβασή μας στο δισκοπωλείο «Λιοτρόπια» του Αρη Κοντογιάννη, πέσαμε πάνω στον δίσκο βινυλίου «Καισαριανή». Τη μουσική υπογράφει ο Γιώργος Γεωργιάδης (1932-2005) και τους στίχους ο Καισαριανιώτης συγγραφέας και μέλος της ΚΟΒ Λογοτεχνών του ΚΚΕ Γιώργης Σιδέρης (19 Αυγούστου 1919-18 Γενάρη 1998) - για τρεις δεκαετίες δημοτικός σύμβουλος του προσφυγικού δήμου, με τον τέσσερις φορές εκλεγμένο κομμουνιστή δήμαρχο Παναγιώτη Μακρή (1917-2015).

Το εξώφυλλο είναι φιλοτεχνημένο από τον ζωγράφο Τάκη Σιδέρη («Dora Records, 1975). Εύγλωττος ο πίνακας αναφέρεται σε δύο κρίσιμα γεγονότα, γι' αυτό είναι χωρισμένος στα δύο.

Στο κάτω μέρος του πίνακα ένας ΕΠΟΝίτης με φτερά αγγέλου κρατάει ένα χωνί και δίπλα του προς προστασία του στέκεται ένας μαχητής μάλλον του εφεδρικού ΕΛΑΣ. Δεν συναντάμε καμία ανησυχία στον λόφο και στα σπίτια που είναι στους πρόποδές του, δεν έχουμε ανθρώπινη παρουσία. Στο πάνω μέρος οι φυλακές Χαϊδαρίου και έξι φιγούρες - η μία με σηκωμένα τα χέρια - προτού κροταλίσουν τα δολοφονικά όπλα των Γερμανών κατακτητών.

Ο Γιώργης Σιδέρης, γεννημένος στη Σμύρνη, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έρχεται με την οικογένειά του - τον πατέρα του Χαράλαμπο, την μάνα του Ευαγγελία και την αδελφή του Μαρία - στην Ελλάδα, και στην αρχή στοιβάζονται με άλλες είκοσι οικογένειες προσφύγων σε γκαράζ της Καστέλας. Από κει, με τα χρόνια τον βρίσκουμε στον Βύρωνα, στο Παγκράτι και στην Καισαριανή.

Η 1η Οκτώβρη του 1942 είναι για αυτόν μια συγκλονιστική ημέρα. Ο τότε 23χρονος αγωνιστής θα χάσει το δεξί πόδι του, όταν βομβάρδισαν οι Ιταλοί το μεγάλο ελληνικό λιμάνι. Είχε ήδη από τον Μάρτη της ίδιας χρονιάς πάρει μέρος στην Εθνική Αντίσταση, μέσα από τις τάξεις του ΕΑΜ, στην ηρωική Καισαριανή.

Τον ίδιο μήνα, τον Μάρτη του 1944 κι αφού δείξει υψιπετές αγωνιστικό φρόνημα και κατά τον ηρωικό Δεκέμβρη, τον επικηρύσσουν οι Γερμανοί και τοιχοκολλούν σχετική ανακοίνωση. Τελικά, συλλαμβάνεται τον Απρίλη του 1946 και σε μία στημένη δίκη - παρωδία καταδικάζεται σε ισόβια δεσμά. Τελικά έμεινε, επί ολόκληρα δεκαπέντε χρόνια, στη φυλακή, όπου ουδέποτε, ούτε μια μέρα δεν άφησε το γράψιμο να πέσει σε αχρηστία.

Σ' αυτό το σημείο πολύτιμη η μαρτυρία του συντρόφου συγγραφέα Γιώργου Καρανικόλα (1918-1996):

«Εζησε όλη τη φρίκη της ζωής των φυλακών και του στρατοπέδου της Γιούρας. Εχει βασανιστεί απάνθρωπα, από "υπερεθνικόφρονες" και "χριστιανούς", κρατικά όργανα που του χτυπούσαν το κολόβωμα του κομμένου του ποδιού. Αβάσταχτοι πόνοι του σούβλιζαν το κορμί. Του κάναν φάλαγγα σ' αυτό το κομμένο πόδι. Το καταμάτωναν και αργότερα έβγαζε πύο...».

Ο Γιώργης Σιδέρης είχε αρχίσει να διαμορφώνει τον συγγραφέα που είχε εντός του, πριν ακόμη φυλακιστεί. Την πρώτη εμφάνισή του με χρονογράφημα το υπογράφει με το ψευδώνυμο Αγις, στην εφημερίδα «Η Κοκκινιά μας».

Με το πλήρες ονοματεπώνυμό του δημοσιεύει το πρώτο διήγημά του, «Ο Μάκης του 3ου λόχου», στο περιοδικό «Πορεία». Αλλα έντυπα που δημοσιεύουν δημοσιογραφική και λογοτεχνική συνεργασία του είναι τα «Δημοκρατικός Φρουρός», «Μαχητής» και «Ελεύθερη Σκέψη».

Τρία χρόνια μετά την αποφυλάκισή του, εκδίδει τη μελέτη «Φώτης Αγγουλές» (εκδόσεις «Μοχλός», 1963), που βρίσκεται στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεων «Σύγχρονη Εποχή», στην πέμπτη έκδοσή της (1992). Το 1995, το εκδοτικό του ΚΚΕ ανθολογεί το σύνολο του ποιητικού και πεζογραφικού λόγου του σε δύο τόμους: «Τα ποιητικά. Επιλογή. Εισαγωγή στο έργο: Στάθης Μάρας» και «Τα πεζά. Επιλογή».

Σήμερα, αυτοτελώς μπορείτε ακόμη να ανακαλύψετε την ποιητική συλλογή «Ο τελευταίος χαιρετισμός στην επανάσταση» («Μοχλός», 1994) και την τέταρτη έκδοση της νουβέλας «Η Γιωργαλού» («Σύγχρονη Εποχή», 1995 και πρώτη έκδοση «Κέδρος», 1975).

Από τις εκδόσεις «Κέδρος» κυκλοφόρησαν οι ποιητικές συλλογές «Ασφόδελοι» (1975), «Δοξαστικό» (1978), τα διηγήματα «Πέρα από το ζόφο» (1975), τα χρονογραφήματα «Σπίθες» (1976), ενώ και πάλι από τον «Μοχλό» τυπώθηκαν τα ποιήματα «Αλληλούια» (1994).

Στα πρότυπα του Μίκη Θεοδωράκη, που δημιουργεί συνθέσεις - εμβατήρια για ψυχική τόνωση του λαού, με μέρη αφηγηματικά, σε μορφή απαγγελίας, ο μαθητής της Ουρανίας Οικονομίδου και της Κρηνιώς Καλομοίρη μελοποιεί δέκα ποιήματα από τη συλλογή του Γιώργη Σιδέρη, «Ασφόδελοι». Ας τα αναφέρουμε: «Καισαριανής εσπερινός», «Ομορφη που 'ναι η ζωή», «Προσφυγιά», «Κόκκινο», «Μια γειτονιά», «Ηρώισσα», «Μέρα Δεκέμβρη», «Νεκρέ αδερφέ και συμπολεμιστή», «Στου Κιορπέ τον καφενέ», «Επίορκε».

Η Πρωτομαγιά του 1944, που σήμανε τη θυσία με το χαμόγελο στα χείλη των διακοσίων παλικαριών, είναι πανταχού παρούσα. Αποσπάσματα από την ιδιάζουσα σκοτεινή ατμόσφαιρα των προγευομένων, των γενόμενων και των επιγενόμενων της εκτέλεσης, με ρεαλιστικές εικόνες, όπως αποτυπώνονται στο αφηγηματικό στιχούργημα «Καισαριανής εσπερινός»:

«Σαν θες να μάθεις για Καισαριανή/ ξύπνα μια νύχτα αστροφεγγιάς/ κι έβγα και πέρν' απ' τα στενά/ κι από τα σταυροδρόμια.

Δες πως ζαλώθ' ο χάρος το καρότσι/ και μάζεψε αράδα τα κορμιά/ νεκρά κουφάρια σέρνει ο νεκροθάφτης/ από τα βόλια/ από την πείνα και την προδοσιά.

Δες το κατάμαυρο κεφαλοπάνι/ π' απλώθη σύννεφο στη γειτονιά/ άκου το σκύλο που αλυχτά/ το μαυροπούλι που κράζει.

(...)

Σαν θες να μάθεις για Καισαριανή/ νωρίς στο γλυκοχάραμα/ ξύπνα ν' αφουγκραστείς/ την κάθε πέτρα αυτής της γης/ π' όπου πατείς/ κ' όπου σταθείς/ βογκά κι ένας καημός/ κι ένας νεκρός στο χώμα».

Τραγουδούν ο συνθέτης, η Μαρούσα και ο Γιώργος Κακίτσης με τη χορωδία του. Πέντε χρόνια αργότερα (1980) επανεκδόθηκε το ίδιο μουσικό και ποιητικό υλικό, διευρυμένο, με περισσότερα αφηγηματικά μέρη. Εδώ τραγουδούν ο Μπάμπης Τσετίνης (1941-2007), η Σάμη Τεχτέρη κι έχουν ισχυρή παρουσία οι δύο δεξιοτέχνες του μπουζουκιού, ο Κώστας Παπαδόπουλος και ο Λάκης Καρνέζης.

Από το χρονογράφημα μνήμης που επιβιώνει στο παρόν και προβάλλεται στο μέλλον, «Τα Κυπαρίσσια», με τον υπότιτλο «Αφιέρωμα στο "θυσιαστήριο" της λευτεριάς» («Ριζοσπάστης», 30 Απρίλη 1975):

«Ο ίδιος πέτρινος τοίχος, που στήθηκαν τα διακόσια παλληκάρια! Ο ίδιος με τις τρύπες τις πολλές από τις σφαίρες των δολοφόνων. (...) Το χώμα που μπόρεσε να ρουφήξει τόσο αίμα, το ίδιο!

(...) Ηρθαν μαύρες μέρες, καινούργιοι διωγμοί και φόνοι. Μα τα κυπαρίσσια και μέσα στις μπόρες και στις συμφορές, άντεχαν κι' όλο μεγάλωναν κι' όρθωναν το μπόι τους.

(...) Οι ψυχές των νεκρών, φτασμένες ψηλά ως τις κορφές των κυπαρισσιών, θέριευαν τώρα και ξαφνικά ακούγονταν κάτι σαν σάλπισμα και σαν προσταγή!... "Εμπρός επαναστάτες για νίκες λαμπρές!"».