Ο Δημήτρης Φωτιάδης, εξόριστος στη Μακρόνησο, μπροστά στη σκηνή του

Με μία εκ των υστέρων ανάγνωση, από τις σελίδες του περιοδικού περνάει με κριτική αντιμετώπιση σύμπας ο εν ενεργεία ελληνικός λογοτεχνικός κόσμος εκείνης της δεκαετίας, στην πλειονότητά του εγγύτερα στο σοσιαλιστικό όραμα για μια δίκαιη κοινωνία, χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.

Συνοπτικά έχουμε 4 περιόδους κυκλοφορίας, από το μονό τεύχος της 5ης Μάη 1945 έως το τριπλό με την ένδειξη Γενάρης - Μάρτης 1951. Πέρασαν 4 εκδότες (αφότου στάλθηκε στην εξορία ο Δημήτρης Φωτιάδης, το βάρος της έκδοσης σήκωσαν διαδοχικά οι Νικηφόρος Βρεττάκος, Γιάννης Αγγέλου και Στρατής Δούκας), κυκλοφόρησαν 80 τεύχη (11 διπλά και 3 τριπλά) και τυπώθηκαν περί τις 2.000 δίστηλες και τετράστηλες δημοσιεύσεις.

Δεν προέρχονται όλοι οι συνεργάτες από μία δεξαμενή. Ενα μέρος ρέει από το περιοδικό «Νεοελληνικά Γράμματα» (14 Απρίλη 1935 - 12 Απρίλη 1941, συνολικά 272 τεύχη), που κι αυτό φέρει την ανεξίτηλη υπογραφή του Δημήτρη Φωτιάδη. Πολύτιμη είναι η ροή του αιγυπτιακού ελληνισμού, πρόσωπα που συνδέονταν με το Γαλλικό Ινστιτούτο, ενώ έντονη είναι η παρουσία της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, η οποία συνυπάρχει με συγγραφείς της μεσοπολεμικής περιόδου ή και με παλαιότερους εγνωσμένης αξίας, που σηκώνουν τις μεγάλες πέτρες, όπως ο Κώστας Βάρναλης και ο Αγγελος Σικελιανός.

Ο Νικηφόρος Βρεττάκος και ο Στρατής Δούκας, που πήραν τα ηνία στη διεύθυνση του περιοδικού μετά την εξορία του ιδρυτή και πρώτου διευθυντή

Αναφορικά με την εικαστική παρουσία, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρώτη περίοδος, για την παρουσία των εικαστικών συνεισφορών. Κατά κύριο λόγο εμφανίζονται στην πρώτη και στην τελευταία σελίδα του 16σέλιδου τετράστηλου εφημεριδόσχημου περιοδικού οι Αγήνορας Αστεριάδης, Σπύρος Βασιλείου, Βάσω Κατράκη, Ορέστης Κανέλλης, Λουκία Μαγγιώρου, Τάσσος.

Ο προσανατολισμός της αισθητικής θεώρησης του εντύπου είναι η μαρξιστική, η οποία λειτουργεί ως εργαλείο ή ως όπλο, αν προτιμάτε, προς τις ψευδεπίγραφες πρωτοπορίες, τις οποίες θα ονομάζαμε εσωτερικού χώρου ή δωματίου, που πιστεύουν στην αυτονομία της Τέχνης, λες και συντελείται εκτός τόπου και χρόνου.

Τι θα επιχειρούσε όμως το νεοπαγές περιοδικό, το οποίο κυκλοφορεί για πρώτη φορά ημέρα Σάββατο, μόλις 4 μέρες μετά την Εργατική Πρωτομαγιά του κρίσιμου 1945; Το αίτημά του, συντονισμένο με την πρόσφατη πράξη της Αντίστασης, περιγράφεται από τον Δημήτρη Φωτιάδη στο πρωτοσέλιδο ενυπόγραφο διευθυντικό άρθρο «Τι πιστεύουμε».

Η αναφορά του στο προηγούμενο εγχείρημα - με τα ίδια χαρακτηριστικά - του περιοδικού «Νεοελληνικά Γράμματα» προτάσσεται:

Για το ξεκαθάρισμα των πνευματικών αξιών του τόπου μας

«Ο κύκλος των ανθρώπων των γραμμάτων που βγάζει το περιοδικό αυτό είχε συγκεντρωθεί, στα χρόνια της Μεταξικής φασιστικής δικτατορίας, γύρω από το περιοδικό "Νεοελληνικά Γράμματα". Αγωνίστηκε τότε για τη λογοτεχνία και την τέχνη και το ξεκαθάρισμα των πνευματικών αξιών του τόπου μας, κι αγωνίστηκε ακόμα, μέσα σε δύσκολες και κάποτε σκληρές συνθήκες, για έναν άλλο, τον πιο τιμητικό απ' όλους τους αγώνες, τον αγώνα για τη λευτεριά.

Ο Νικηφόρος Βρεττάκος και ο Στρατής Δούκας, που πήραν τα ηνία στη διεύθυνση του περιοδικού μετά την εξορία του ιδρυτή και πρώτου διευθυντή

Προσέξτε, από το απρόσωπο τρίτο ενικό των καταθέσεων του παρελθόντος περνάει στον πρώτο πληθυντικό του εμείς, όταν καλείται να περιγράψει τα πιστεύω του νέου εγχειρήματος, σαφώς με σοσιαλιστικό προσανατολισμό:

«Πιστεύουμε, στο νέο αυτό ξεκίνημά μας, σε μερικά πολύ απλά πράγματα.

Πρώτα και κύρια στον άνθρωπο. Δεν νομίζουμε ότι είναι σημαδεμένος από μια αγιάτρευτη ατέλεια. Ξέρουμε, αντίθετα, πως έχει όλες τις ικανότητες να δημιουργήσει μια πιο δίκια κι ανώτερη ζωή. Οπως εξουσίασε τη φύση, με τις μηχανικές εφευρέσεις του, μπορεί όμοια να εξουσιάσει τις συνθήκες της διαβίωσής του. Γι' αυτό δεν φτάνει να στέκεται αρνητής του κακού, μα και χτίστης του καλού.

Πιστεύουμε πως η τέχνη είναι μια κοινωνική λειτουργία. Ολοι οι μεγάλοι, από τον Ομηρο έως τώρα, έκλεισαν μέσα στα έργα τους την εποχή τους. Τις αγωνίες της, τα έπη της, τα όνειρά της, τις τραγωδίες της, τις αρετές της ή τις κακίες της. Πρόκειται πάντα για τον αιώνιο άνθρωπο, μα σε ορισμένο χώρο και συνθήκες. Τα έργα τους είναι αθάνατα, γιατί είναι βγαλμένα από τη ζωή και για τη ζωή. Δεν στέκονται ξεκάρφωτα μέσα στις άπειρες ιστορικές μορφές και τις κοινωνικές ιδιομορφίες, μα αντίθετα μας τις παρουσιάζουν συγκεκριμένα κι ανάγλυφα. Γι' αυτό νομίζουμε πως εκείνα τα έργα των σημερινών πνευματικών ανθρώπων του τόπου μας έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να επιζήσουν, που θα μπορέσουν να κάνουν τέχνη το νέο μας '21. Ο Ρήγας Φεραίος, ο Σολωμός κι ο Κάλβος μένουν ζωντανοί κι είναι μεγάλοι γιατί κατόρθωσαν να κλείσουν μέσα στους στίχους τους την ηρωική πνοή για τη λευτεριά, που φλόγιζε τους προπάτορές μας».

Το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους, με συνέντευξη του Αγγελου Σικελιανού

Το χαρακτικό του Σπύρου Βασιλείου που κοσμεί κείμενό του στην τελευταία σελίδα

Δύο δημοσιεύματα στον «Ριζοσπάστη»: Αναβολή κυκλοφορίας του 4ου τεύχους για άλλη ημερομηνία, λόγω απεργίας των τυπογράφων, και αναγγελία του 3ου, με τα ονόματα των συνεργατών του

Δύο δημοσιεύματα στον «Ριζοσπάστη»: Αναβολή κυκλοφορίας του 4ου τεύχους για άλλη ημερομηνία, λόγω απεργίας των τυπογράφων, και αναγγελία του 3ου, με τα ονόματα των συνεργατών του