RIZOSPASTIS

Στη συζήτηση αυτή θα θέλαμε να καταθέσουμε τη γνώμη μας στο πώς αντιλαμβανόμαστε το ζήτημα της γνώσης και των δεξιοτήτων στο σύγχρονο πανεπιστήμιο. Σημείο εκκίνησης της ανάλυσής μας θα είναι το πανεπιστήμιο στο κοινωνικοοικονομικό σύστημα που αναδείχθηκε μετά τη βιομηχανική, τεχνολογική επανάσταση και τις πολιτικές επαναστάσεις, οι οποίες έδωσαν στην αστική τάξη και τα κλειδιά του κράτους, εκτός από τα κλειδιά της οικονομίας που ήδη τα κατείχε. Επίσης, για λόγους συντομίας, θα αναφερθούμε κυρίως στην Ευρώπη ως το κέντρο αυτής της κοσμοϊστορικής αλλαγής, για πολλούς και διάφορους λόγους που δεν αφορούν τον σκοπό αυτού του κειμένου.

Στην απαρχή λοιπόν της νέας αυτής εποχής, όλη η συσσωρευμένη ανθρώπινη γνώση που μεταφέρθηκε από την αρχαία ακαδημία στο πανεπιστήμιο του μεσαίωνα έπρεπε να κωδικοποιηθεί και να οργανωθεί για να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα της συγκεντροποίησης της παραγωγής και της εξουσίας, σε τελική ανάλυση στις ανάγκες της καπιταλιστικής κερδοφορίας.

Το πέρασμα από την καπιταλιστική ελεύθερη αγορά της μανιφακτούρας του 19ου αιώνα στο ιμπεριαλιστικό στάδιο, στο οποίο έχει ολοκληρωθεί η συγκεντροποίηση κεφαλαίου και έχουν προκύψει οι μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις, μαζί με τις μεγάλες τεχνολογικές ανακαλύψεις της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης οδήγησαν σε μια μορφή πανεπιστημίου όπως περίπου την ξέρουμε σήμερα. Να σημειώσουμε φυσικά ότι αυτή η διαδικασία δεν έγινε μέσα σε μία ημέρα, αλλά ολοκληρώθηκε κυρίως μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το πανεπιστήμιο του 20ού αιώνα λοιπόν, ακολουθώντας τις εξελίξεις στην οικονομία, άνοιξε τις πύλες του σε μεγάλες κοινωνικές μάζες αντί να είναι προνόμιο των διαφόρων «γόνων». Φυσικά, ο στόχος δεν ήταν να βγάλει από τον βούρκο της αμάθειας τη μεγάλη κοινωνική πλειοψηφία των εργατών και των αγροτών αλλά, όπως προαναφέρθηκε, το κυνήγι του κέρδους από τους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους.

Το πανεπιστήμιο αυτό οργάνωσε και οριοθέτησε τα επιστημονικά αντικείμενα και διαμόρφωσε προγράμματα σπουδών που παρήγαγαν ολοκληρωμένους επιστήμονες και ειδικούς, πάντα φυσικά στο πλαίσιο μιας κοινωνίας όπου κυβερνά η αστική τάξη και η παραγωγή γίνεται με κριτήριο τα κέρδη της. Μας οδήγησε δε στις μεγαλύτερες ανακαλύψεις και εφευρέσεις από την απαρχή της ανθρωπότητας, σε όλα τα επιστημονικά πεδία. Επιπλέον, σε κάποιες χώρες που πήραν άλλο δρόμο από τον καπιταλιστικό, δηλαδή τον σοσιαλιστικό, οι λαοί τους είδαν εικόνες από το πανεπιστήμιο του μέλλοντος, την ώρα που εκμηδένιζαν τις διαφορές τους με τα ισχυρότερα κράτη του πλανήτη μέσα σε λίγα χρόνια.

Φτάνοντας λοιπόν στο σήμερα, βλέπουμε να περιφέρεται στον δημόσιο λόγο μία «γκρίνια» για το γεγονός ότι τα πανεπιστήμιά μας έχουν μείνει πίσω από την εποχή. Αποκαλυπτικές είναι και οι διάφορες διεθνείς εκθέσεις εργοδοτικών ενώσεων, που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για το γεγονός ότι τα πανεπιστήμια δεν παράγουν απόφοιτους ικανούς να στελεχώσουν άμεσα την παραγωγή.

Το κλειδί για να ερμηνεύσουμε αυτήν την «γκρίνια» είναι πάλι η οικονομία και οι ανάγκες των μεγάλων επιχειρηματικών ομίλων. Διότι η οικονομία πλέον έχει συγκεντροποιηθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό στις πολυεθνικές επιχειρήσεις, οι οποίες ταυτόχρονα έχουν οργανώσει και καθετοποιήσει σε τέτοιο βαθμό την παραγωγική διαδικασία, ώστε να μη χρειάζονται πλέον ολοκληρωμένους επιστήμονες. Απεναντίας, χρειάζονται ένα ευέλικτο, καταρτισμένο με δεξιότητες, κακοπληρωμένο εργατικό δυναμικό, η κατάρτιση του οποίου να είναι ατομική υπόθεση του καθενός. Το τελευταίο σημαίνει, εκτός από τα διάφορα φιλοσοφικά, πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα που προκύπτουν, ότι αυτήν την κατάρτιση - εκπαίδευση ο καθείς την πληρώνει και από την τσέπη του.

Πάνω σε αυτήν τη βάση ξεπήδησε και η αναδιάρθρωση του εκπαιδευτικού χάρτη στην ΕΕ εδώ και τρεις δεκαετίες, με την περίφημη Συνθήκη της Μπολόνια και τον Ευρωπαϊκό Χώρο Εκπαίδευσης. Αντί να έχουμε ένα οριοθετημένο πρόγραμμα σπουδών που παράγει ολοκληρωμένους επιστήμονες, προκρίνονται η «ευελιξία» και ο κατακερματισμός των επιστημονικών αντικειμένων σε διάφορους κύκλους σπουδών. Αντί να έχουμε πτυχία τα οποία να ανταποκρίνονται σε συγκεκριμένα επαγγελματικά δικαιώματα, προκρίνεται η «απόκτηση δεξιοτήτων». Αντί να έχουμε πανεπιστήμια, θα έχουμε παραμάγαζα όπως είναι τα διάφορα κολέγια, ΣΑΕΚ, ΚΕΚ, ΚΕΔΙΒΙΜ. Αντί να έχουμε φοιτητές που θέλουν και θέλουμε να μάθουν και να εξειδικευτούν σε ένα επιστημονικό αντικείμενο, να έχουμε αυριανούς εργαζόμενους που κυνηγάνε πιστωτικές μονάδες.

Το πανεπιστήμιο που μας έφτασε μέχρι και στην εξερεύνηση του Διαστήματος φαίνεται ότι «έχει φάει τα ψωμιά του», σύμφωνα με τους διάφορους «σοφούς» και «σοφές» που «προσαρμόζονται» στη σύγχρονη εποχή. Αλλά αυτό είναι μια εσωτερική αντίφαση που θα την πληρώσει η άρχουσα τάξη. Αφενός διότι οι γέφυρες με προεντεταμένο σκυρόδεμα δεν κατασκευάζονται με tutorials, ούτε οι εγχειρήσεις ανοιχτού θώρακα γίνονται με συμβουλές από το ChatGPT. Αφετέρου, η ανάγκη του καπιταλισμού για καινοτομία και επιστημονικές ανακαλύψεις, που παρήγαγε το μαζικό πανεπιστήμιο του «παρελθόντος», δεν θα καλυφθεί ποτέ από τις διάφορες spin off, τα venture capitals και τον περιορισμό της γνώσης σε μια χούφτα πανεπιστήμια προορισμένα για την ελίτ. Βέβαια, η άρχουσα τάξη για ακόμα μια φορά θα επιδιώξει να ρίξει το βάρος αυτής της χασούρας στον πλέον «συνήθη ύποπτο», δηλαδή στους εργαζόμενους και τα λαϊκά στρώματα.

Δεν νομίζουμε ότι υπάρχει ούτε πανεπιστημιακός ούτε φοιτητής ο οποίος να έχει αντικειμενικά συμφέρον από μια τέτοια εξέλιξη, εκτός φυσικά κι αν έχει στην ιδιοκτησία του κάποια δικιά του βιομηχανική μονάδα. Γι' αυτό και πρέπει σύσσωμη η ακαδημαϊκή κοινότητα να ορθώσει ανάστημα απέναντι σε αυτούς τους σχεδιασμούς, οι οποίοι εκφράζονται με τις διάφορες νομοθετικές πρωτοβουλίες όλων των κυβερνήσεων που έχουν περάσει μέχρι στιγμής. Είναι όμως λύση η ρομαντική προσκόλληση στο πανεπιστήμιο του παρελθόντος;

Εδώ θα απαντήσουμε τολμηρά και θα πούμε ότι όχι, ο μόνος τρόπος να μην παραδώσουμε ΚΕΚ αντί για πανεπιστήμια στις νέες γενιές δεν είναι να αναπολούμε το πανεπιστήμιο του παρελθόντος. Η γραμμή αυτή έχει δοκιμαστεί και έχει αποτύχει, διότι είναι σαν να αντιπαραθέτεις μία (ηρωική κατά τ' άλλα) ίλη ιππικού απέναντι σε τανκς. Απεναντίας, θα πρέπει να διαμορφώσουμε μια συνολική και στρατηγική αντιπαράθεση με την άρχουσα τάξη και τους σχεδιασμούς της, με το βλέμμα στο μέλλον. Δηλαδή στο σύγχρονο πανεπιστήμιο των κοινωνικών αναγκών, ενταγμένο σε μια κοινωνία με επιστημονικό και κεντρικό σχεδιασμό, όπου ο λαός θα είναι νοικοκύρης στον τόπο του, χωρίς να ταΐζει τα παράσιτα της άρχουσας τάξης, και όπου η παραγωγική διαδικασία θα γίνεται με γνώμονα τις κοινωνικές ανάγκες και όχι το καπιταλιστικό κέρδος. Και για να μην κρυβόμαστε πίσω από το δάχτυλό μας, η κοινωνία αυτή έχει όνομα και λέγεται Σοσιαλισμός!