ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

Την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής αποτύπωσε μοναδικά ο ζωγράφος της Αντίστασης, Βάλιας Σεμερτζίδης, ο οποίος, όταν ήρθε ο καιρός και έπρεπε να επιλέξει πού ανήκει, γνώριζε ότι έπρεπε να ακολουθήσει τη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Σε όλο το έργο του, αυτός ο οποίος παρέμεινε αυτοδίδακτος στα Ελληνικά του, αφού η πρώτη γλώσσα του ήταν η ρωσική, υπηρέτησε την Τέχνη με την ορθοστασία του πιστού του σοσιαλιστικού οράματος.

«Η καλλιτεχνική δημιουργία είναι πάντα στενά δεμένη με τα γενικά προβλήματα της ζωής. Εκφράζοντας στο έργο τέχνης την αλήθεια της ζωής, τον αγώνα ενός λαού για τη ζωή, μέσα στις σημερινές συνθήκες, δίνουμε την εικόνα της ιστορικής κολοσσιαίας μεταβολής που συντελείται στις μέρες μας», είχε διατυπώσει τον τρόπο που αντιλαμβανόταν τη λειτουργία της εικαστικής δημιουργίας, σε συνέντευξη που είχε δώσει στον τεχνοκρίτη και ιστορικό της Τέχνης Γιώργο Πετρή («Επιθεώρηση Τέχνη», αριθμός φύλλου 53-54, Μάης - Ιούνης 1959).

Και συνέχιζε να χτίζει την άποψή του, πάνω στο ίδιο σκεπτικό, με όρους διευκρίνισης: «Αν δεν αντλήσουμε δύναμη και ιδέες, από την αλήθεια αυτή, στη δημιουργία του έργου τέχνης, δεν είναι δυνατό να φτιάξουμε έργο αληθινό, πραγματικά προοδευτικό.

Η ρίζα της δύναμης της Τέχνης βρίσκεται στη στενή σχέση της με τη ζωή του λαού, με τις πρωτοπόρες επιδιώξεις του. Οσο πιο βαθιές και γερές είναι οι ρίζες που δένουν τη ζωή και την Τέχνη, τόσο πιο σπουδαίοι οι καρποί της.

Η δύναμη και η σημασία του καλλιτέχνη βρίσκεται, πριν απ' όλα, στο πόσο καθαρά και γεμάτα απαντά με το έργο του, στα μεγάλα προβλήματα που συγκινούν τις πλατιές μάζες των συγχρόνων του, στο πόσο το έργο συμβάλλει στην πορεία της ανθρωπότητας προς τα εμπρός».

Σε αυτό το σημείο, όμως, ας αναφέρουμε ολίγα βιογραφικά του Βάλια Σεμερτζίδη, προτού συναντηθεί με την περίοδο της ζωής που μοναδικά τον καθόρισε και τον σφράγισε, την Αντίσταση.

Ο Βαλεντίνος (Βάλιας) Σεμερτζίδης του Λαζάρου γεννιέται στις 18 Φλεβάρη 1911 στο Κρασνοντάρ του Καυκάσου, από πατέρα Πόντιο και μητέρα Ρωσίδα, και πεθαίνει στην Αθήνα την 1η Φλεβάρη 1983. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η οικογένεια έρχεται στην Ελλάδα και μένει στην Κοκκινιά μέχρι την έναρξη του δεύτερου μεγάλου πολέμου.

Η Σχολή Καλών Τεχνών τον υποδέχεται το 1928 και τέσσερα χρόνια αργότερα, το Εργαστήρι του Κωνσταντίνου Παρθένη είναι ανοιχτό για τον ταλαντούχο σπουδαστή. Παράλληλα επείγει ο βιοπορισμός, γι' αυτό τον αναζητεί σε πολλά και διαφορετικά πεδία: Στον χορό, στη Σχολή που διατηρεί ο πατέρας του, στις φωτογραφικές μεγεθύνσεις και σπανιότερα στις κινηματογραφικές αφίσες, είτε με εικονογραφήσεις περιοδικών.

Επαγγελματικά κάνει την πρώτη εμφάνισή του το 1935, στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης, ενώ την επόμενη χρονιά γίνεται μέλος της ομάδας «Ελεύθεροι Καλλιτέχνες». Το 1937 λαμβάνει μέρος στο παριζιάνικο «Salond' Automne», με το κομβικό έργο του «Βράχος στο Αιγάλεω», το οποίο αποσπά θετικές κριτικές από μεγάλα γαλλικά περιοδικά Τέχνης.

Από την πρώτη μέρα της ιταλικής και της γερμανικής Κατοχής βρίσκεται στις γραμμές του αγωνιστή λαού, υπό την καθοδήγηση του ΚΚΕ. Αυτή η περίοδος στέκεται το ορόσημο στην καλλιτεχνική δημιουργία του, όπως εξομολογείται στον καθηγητή Χρίστο Αλεξίου («Βάλιας Σεμερτζίδης. Συνομιλίες με τον Χρίστο Αλεξίου», «Μουσείο Μπενάκη», Αθήνα, 2012):

«Ορόσημο μεγάλο στην ιστορία μου - κι όπως θα έπρεπε να ήταν σ' όλη τη νεοελληνική τέχνη, και δυστυχώς δεν είναι - είναι η Κατοχή, που σε πολύ λίγους (...) από τους ζωγράφους (...) είμαι ο μόνος, πάντως, που έφτασε κάπου, όχι σαν καταγραφή (...) ενός περιστατικού (...) το οποίο εισχωρεί σ' όλο το έργο μου».

Από το γενικό, μεγάλο πλαίσιο, ας επικεντρωθούμε στο μερικό, που είναι η θυσία των 200 κομμουνιστών, με πρώτο ανάμεσα στους πρώτους τον Ναπολέοντα Σουκατζίδη. Από την ίδια συνομιλία ο Σεμερτζίδης εξηγεί πώς συνέλαβε και πραγματοποίησε το έργο «Χορός - 1η του Μάη 1944» (λάδι, 1966, 120x240 εκ.):

«Αισθανόμουν την ανάγκη ο Σουκατζίδης με τα ανοιχτά χέρια να γεμίζει όλη την επιφάνεια του έργου, σαν να γεμίζει όλο τον κόσμο. Η επιφάνεια για μένα αυτή τη στιγμή είναι ο κόσμος όλος (...). Κι εδώ που τον βάζω, μπροστά, είναι σαν να αγκαλιάζει όλο τον κόσμο και τον πάει μπροστά στο θάνατο».

Για να φιλοτεχνήσει την προβεβλημένη μορφή ενός από τους εκτελεσμένους ήρωες του Σκοπευτηρίου, που αποτελεί σάρκα από τις σάρκες τους, αναζητεί τεκμήρια, όπως φωτογραφίες του Σουκατζίδη όταν ήταν παιδί:

«Η θέση είναι καθαρά μαρξιστική. Δεν έχει εδώ ρομαντισμούς και φιλολογία. Είναι πια ο ήρωας μιας ορισμένης τάξης ανθρώπων κι αυτόν θέλω να προβάλω, τον κομμουνιστή. Δεν είναι μόνο ο μεγάλος άνθρωπος, ο μεγάλος ήρωας, αλλά είναι και ο κομμουνιστής (...) κι αυτό είναι που με συνεπήρε. Αμφιβάλλω αν θα μπορούσε (...) να σταθεί έτσι μπροστά στους Γερμανούς ένας άνθρωπος που δεν είχε σαφή συνείδηση της θέσης του και του αντιπάλου με το ντουφέκι που είχε μπροστά του, συνείδηση τόσο σαφή όσο μπορούσε να έχει ένας μαρξιστής, και μάλιστα στο ύψος του Σουκατζίδη».