ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ

«Είναι γνωστό, με πόση καρτερία και αφοβιά, ο Ελληνικός λαός βρέθηκε ξαφνικά ύστερα από μία λαμπερή μα λιγόχρονη, αναγκαστική πολεμική περίοδο, κάτω από την πιο βάρβαρη και ανελέητη σκλαβιά. Από την άλλη μέρα κιόλας οι Αθηναίοι σαν άνοιξαν τα πορτοπαράθυρά τους, που είχαν κατάκλειστα την προηγουμένη για να μην αντικρύσουν την είσοδο των κατακτητών, και ξεκίνησαν θαρρετοί και αδιάφοροι για τις δουλειές τους, αντικατάστησαν αμέσως τον καθημερινό χαιρετισμό "Καλημέρα" με το "Καλή Λευτεριά"».

Κι έτσι, από το πρώτο μερόνυχτο της σκλαβιάς, η καθεμία και ο καθένας με τα έργα του και από το μετερίζι της επαγγελματικής θέσης του εντάσσεται, χωρίς δεύτερη σκέψη, στην Αντίσταση, με αιμοδότη και καθοδηγητή το ΚΚΕ.

«Μια τέτοιας μορφής αντίσταση ήταν και η εκδοτική», σχολιάζει ο Χρυσόστομος Γανιάρης, ο οποίος, λόγω οικονομικών προβλημάτων, έκλεισε τον οίκο του και αναγκάστηκε να πιάσει δουλειά σ' ένα μεγάλο εκδοτικό μαγαζί, στον «Αετό»:

Κι συνεχίζει, περιγράφοντας την ατμόσφαιρα εκείνων των υπόδουλων ημερών:

«Οι συνθήκες τότε της ζωής: η αναδουλειά, ο περιορισμός στο σπίτι, οι ατέλειωτες νύχτες, οι ευνοϊκές για διάβασμα, όχι όμως και για την έκδοση βιβλίων, με το λίγο και άσχημο χαρτί, με τους αδυνατισμένους εργάτες, με τα παρακολουθούμενα τυπογραφεία και τις λογοκρισίες».

Αυτόπτης μάρτυρας ο ίδιος ο αφηγητής σ' ένα περιστατικό βίας, με πρωταγωνιστές δυο Γερμανούς αλεξιπτωτιστές:

«Οταν ο εκδ. οίκος "Αετός" κυκλοφόρησε τον Ιούνη του '41 το βιβλίο του Θ. Κορνάρου "Καλοί και κακοί", στη βιτρίνα του, μαζί με τα φρεσκοτυπωμένα αντίτυπα, τοποθετήσαμε για στολίδι και για προσέλκυση του κοινού έναν πίνακα του ζωγράφου Δ. Δάβη, που παρίστανε έναν Κρητικό (Σφακιανό) με μαύρα γένια και μαύρο μαντήλι στο κεφάλι.

Δεν πέρασε πολλή ώρα και δυο Γερμανοί αλεξιπτωτιστές όρμησαν ουρλιάζοντας και άρπαξαν τον πίνακα και τον πέταξαν κάτω έτοιμοι να τον ποδοπατήσουν. Ευτυχώς, μια γρήγορη και κατάλληλη χειρονομία ενός υπαλλήλου τον έσωσε από τη γερμανική μπότα, με μικρές ζημιές».

Θέλω να πιστεύουμε ότι έχετε έστω μια ελάχιστη εποπτεία για το κατοχικό περιβάλλον των εκδόσεων, το οποίο αν και αρνητικό σ' όλες τις φάσεις συγγραφής, εκτύπωσης και διακίνησης, στην πλειονότητά το εργατικό δυναμικό του, με τα χέρια και το μυαλό, ψηλά κράτησε τη σημαία του οράματος για έναν καινούριο σοσιαλιστικό κόσμο, όταν θα ερχόταν η λυτρωτική στιγμή της απελευθέρωσης.

Η Αθήνα αρχίζει να αναπνέει από τον Οκτώβρη του 1944, αν και έχει υποστεί τα πάνδεινα, ακόμη και κατά την υποχώρηση των ναζί. Λίγους μήνες μετά, την 25η Μάρτη και την Πρωτομαγιά του 1945 εκδίδονται δύο λευκώματα:

«Για τη χιλιάκριβη τη λευτεριά. 1821-1945» και «Πρωτομαγιά. Θυσιαστήριο της Λευτεριάς» («Ο Ρήγας», Εκδοτικός Οργανισμός, Αθήναι, 1945).

Σήμερα θα σταθούμε στο δεύτερο, καθώς τυπώνεται στον έναν χρόνο από τη μαύρη επέτειο της εκτέλεσης των 200 κομμουνιστών, την Πρωτομαγιά του 1944, στην Καισαριανή. Περιέχει εννέα ξυλογραφίες - τυπώνονται στο πάνω μέρος - και συνοδεύονται από ισάριθμα εκτεταμένα ανυπόγραφα κείμενα δίκην λεζάντας.

Στο εξώφυλλο τρεις μαυροφορεμένες λαϊκές γυναίκες - οι δύο με άνθη στα χέρια - οι οποίες είναι στητές και υπερήφανες μετά τη θυσία. Το δίστιχο του δημοτικού τραγουδιού τονίζει την πολιτική και ιδεολογική στάση τους: «Εδώ δεν πρέπουν κλάματα, δεν πρέπουν μοιρολόγια/ μόν' δυο ζυγιές βιολιά, και μπαταριές ντουφέκια».

Τα εικαστικά έργα έχουν τις υπογραφές των Γιώργου Βελισσαρίδη (1909-1994), Αλέξανδρου Κορογιαννάκη (1906-1966), Βάσως Κατράκη (1914-1988), Γιώργου Μανουσάκη (1914-2003), Α. Τάσσου (1914-1985).

Οι θεματικές ενότητες με τους χαρακτηριστικούς - με κεφαλαία γράμματα - τίτλους τους: «ΒΑΣΑΝΙΣΤΗΡΙΑ», «ΟΙ ΔΙΑΚΟΣΟΙ ΣΤΟ ΘΥΣΙΑΣΤΗΡΙΟ», «ΤΟ ΕΡΜΟ ΔΟΞΑΤΟ», «Η ΗΡΩΙΚΗ ΚΡΗΤΗ», «ΟΙ ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΡΕΣ ΑΝΑΠΗΡΟΙ», «ΚΑΤΑΚΑΫΜΕΝΑ ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ», «ΟΙ ΚΡΕΜΑΣΜΕΝΟΙ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ», «Η ΠΟΛΥΒΑΣΑΝΙΣΜΕΝΗ ΚΟΚΚΙΝΙΑ», «Η ΣΦΑΓΗ ΤΟΥ ΔΙΣΤΟΜΟΥ».

Τα δυο ανοιξιάτικα λευκώματα του 1945 τα κρίνει ο ζωγράφος Σπύρος Βασιλείου (1903-1985), στο περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα» (τεύχος 2, Σάββατο 12 Μάη 1945):

«Στα λευκώματα αυτά έχουνε δουλέψει ανώνυμα οι Ελληνες χαράκτες που δεν αφήσανε το καλέμι τους να σκουριάσει τις δύσκολες μέρες και νύχτες του σκοταδιού.

Στρατιώτες στην πρώτη γραμμή υπηρετήσανε τον αγώνα τον καλόν με την τέχνη τους, που μια μέρα θα πρέπει να γίνει ευρύτερα γνωστή. Και συνεχίζουνε ακούραστοι.

(...) Ξαναθυμίζουν την γνήσια, καλαίσθητη ρωμέικη τυπογραφική παράδοση, που άρχισε τελευταία να ξαναγεννιέται, είναι φανερό πως οι καλλιτέχνες που δουλέψανε πονούν και συμπάσχουν με τον βασανισμένο Λαό».

Από τη θεματική ενότητα «Οι διακόσοι στο θυσιαστήριο» εστιάζουμε στην πεζογραφική προσέγγιση της τραγωδίας, αφαιρώντας τις πληροφορίες:

«Την Πρωτομαγιά του 1944 όπως και κάθε χρονιά ξεφάντωνε η γη με τα λουλούδια. Στα σπίτια όμως δεν εκρεμάσαμε μάηδες, γιατί είμαστε ακόμα σκλαβωμένοι. Τα τριαντάφυλλα στέκονταν ανέγγιχτα έξω στα περιβόλια. Ο ήλιος έλαμπε μα η ψυχή μας ήταν μαύρη.

(...) Και πήραν από το κατάξερο Χαϊδάρι εκατόν ενενήντα πέντε άντρες και πέντε γυναίκες και τους πήγαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, εκεί που τόσοι άλλοι θυσιαστήκανε για τη λευτεριά. Κ' οι διακόσοι αντάμα τραγούδαγαν:"Εχετε γεια βρυσούλες, κάμποι, βουνά, ραχούλες". Και μιλούσαν με αστείρευτο θάρρος και λέγαν συναμεταξύ τους: "Μια ζωή χρωστάει ο καθένας, χαράστον που τηνε δίνει για την αγάπη του κόσμου". Και πάλι λέγαν: "Για ιδές τούτη τη μέρα που γιορτάζουμε μεις οι δουλευτές, μας παίρνουν την ψυχή". "Καλύτερα" λέει άλλος" γιατί τούτη τη μέρα σα θα γιορτάζουν θα θυμούνται και μας". Και κει που τους κατέβασαν βλέποντας τις γυναίκες της Καισαριανής να κλαίνε τους φώναζαν: "Εμείς πάμε, για να ζήσετε εσείς σαν άνθρωποι. Μην κλαίτε. Συνεχίστε τη δουλειά. Θα νικήσουμε".

Κ' οι δήμιοι τούς σκουντάγαν και τους βρίζαν. "Γρήγορα. Αειντε γρήγορα να ξεμπερδεύουμε" έλεγαν. Και τους διατάζαν να γδυθούν. Και τους αράδιαζαν είκοσι-είκοσι και τους ντουφέκιζαν. Κ' έρχονται άλλοι είκοσι τραγουδώντας δίχως τρομάρα κ' έπαιρναν τη θέση τους στον τοίχο. Και τα γδυτά τους πόδια βούταγαν μέσα στο αίμα των αδερφιών τους και ψυχορραγούσαν εκεί μπροστά. Μα κανένας δεν ελιποψύχησε. Ολοι στάθηκαν παληκαρίσια ίσαμε που ξαπλώθηκε κι' ο τελευταίος. Λεβέντικα παλέψανε, λεβέντικα πεθάνανε.

Και τότε κόψαμε τα λουλούδια, κ' απ' όλες τις άκρες της πόλης κινήσαμε και πήγαμε και γεμίσαμε με δαύτα το χώμα το ποτισμένο με το φρέσκο αίμα. Και στις καρδιές ολωνών φούντωσε η εκδικήτρα οργή. Κι' ορκιστήκαμε να πάρουμε το αίμα πίσω».