Κάθε Δευτέρα και Τρίτη στο Θέατρο «Βασιλάκου» (Προφήτου Δανιήλ 3 και Πλαταιών) ανεβαίνει το νέο έργο της Νεφέλης Μαϊστράλη, «Αθανασία», σε σκηνοθεσία Θανάση Ζερίτη. Η Ελλη Τρίγγου υποδύεται την ομώνυμη ηρωίδα και μαζί της είναι οι Θανάσης Βλαβιανός, Ευαγγελία Καρακατσάνη, Ειρήνη Μπούνταλη, Γιώργος Νούσης και Αλέξανδρος Τούντας.

Ενα σύγχρονο ελληνικό θεατρικό έργο που εξετάζει με σαρκασμό και συγκίνηση την ανάγκη του ανθρώπου να πιστέψει. Η «αθανασία» γίνεται σύμβολο μιας κοινωνίας που αναζητεί θαύματα ανάμεσα στις οθόνες και στα social media, αποκαλύπτοντας τον μηχανισμό κατασκευής μιας «αγιοσύνης» στην εποχή του θεάματος.

Αξίζει να αναφέρουμε ότι το θεατρικό έργο κυκλοφόρησε πρόσφατα και από τις εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή».

Με αφορμή το νέο τους εγχείρημα, ο «Ριζοσπάστης» απευθύνθηκε στην Νεφέλη Μαϊστράλη και στον Θανάση Ζερίτη. Μια ενδιαφέρουσα κουβέντα για την «αθανασία», το εμπόριο ελπίδας, αλλά και τον ρόλο των social media. Βέβαια, τη συζήτησή μας δεν θα γινόταν να μην απασχολήσει και η Τέχνη με την οποία αναμετρούνται. Μια Τέχνη που δεν «βολεύεται», που σκοπό της έχει να ενισχύσει προβληματισμούς, να ενεργοποιήσει, να εμπνεύσει, να παρακινήσει...

Νεφέλη Μαϊστράλη: Συνδυαστικά προέκυψε. Με τριβέλιζε χρόνια το θέμα της πίστης ως ανθρώπινη ανάγκη, της συστηματοποιημένης θρησκείας και της πολιτικής δύναμης που έχει, των τρόπων λειτουργίας ενός εξωγενούς παράγοντα και δη πνευματικού ταγού που θα μας «λυτρώσει» απ' όλα τα δεινά, το εμπόριο που στήνεται γύρω από μια «αγιότητα», το πόσο συνδεδεμένη είναι η θρησκεία με το κράτος, καθώς και η αμύθητη περιουσία που κατέχει, παρά την οικονομική κρίση που μπορεί να έχει το ποίμνιό της. Στις «Σπυριδούλες» είχα προσεγγίσει το θέμα με επίκεντρο την ταξική ανισότητα, παραφράζοντας το «Πάτερ Ημών», ως την απέλπιδα προσπάθεια των οικιακών εργατριών να ενδυναμωθούν, κόντρα στη βαρβαρότητα που τους επιβάλλεται. Αυτήν τη φορά θέλησα να ανοίξω τη συζήτηση γύρω από την πίστη ως εμπορεύσιμο αγαθό και αντικείμενο εκμετάλλευσης. Εψαχνα μια ιστορία για να μπορώ να προσεγγίσω, να διερευνήσω και να στοχαστώ πάνω σ' αυτές τις θεματικές, και όταν ανακαλύψαμε από κοινού με τον Θανάση (σ.σ. τον σκηνοθέτη της παράστασης, Θανάση Ζερίτη) την αληθινή ιστορία της φερόμενης ως «Αγίας Αθανασίας του Αιγάλεω» και την περίπτωση του «θαυματουργού νερού» του Καματερού, είχαμε στα χέρια μας όλα εκείνα τα κομμάτια που μπορούν να μας εμπνεύσουν γύρω από το θέμα. Ωστόσο, επιλέξαμε να το φέρουμε στο σήμερα, για να υπογραμμίσουμε το επίκαιρο του ζητήματος.

Elina Giounanli/nophoto.gr

Θανάσης Ζερίτης: Η Ιστορία δείχνει ότι ο μεσσιανισμός είναι διαχρονικό φαινόμενο, και στο όνομα του όποιου θεού έχουν γίνει έκτροπα. Δεν νομίζω ότι βρισκόμαστε σε μια πιο ορθολογική περίοδο, παρόλο που η τεχνολογία κυριαρχεί. Και αυτό είναι ακόμη πιο παράδοξο και ανησυχητικό. Η τυφλή πίστη γεννά μισαλλοδοξία και φανατισμό, πέρα από κάθε λογική. Και αυτό σίγουρα βολεύει αυτούς που κινούν τα νήματα και ελέγχουν θρησκευτικούς στρατούς, δίνοντας υποσχέσεις για πνευματικά ανταλλάγματα σε μια άλλη ζωή. Στο μεταξύ, όσο βαθαίνει η οικονομική και κοινωνική κρίση, όλο και περισσότεροι κοιτάζουν προς τα πάνω για να σωθούν, αντί να κοιτάξουν δίπλα. Εμείς αυτό το «δίπλα» προσπαθούμε να κοινωνήσουμε, ώστε να περιοριστεί η αναζήτηση της ελπίδας σε σωτήρες και να ενισχυθούν η αλληλεγγύη και η αντίσταση.

- Πώς εμπλέκονται τα social media; Τι ρόλο παίζουν στο συγκεκριμένο έργο, και πώς βλέπετε τον ρόλο τους γενικότερα;

Ν. Μ.: Τα social media είναι ο χώρος όπου η Αθανασία κατορθώνει να προσηλυτίσει το ποίμνιό της, να εγκαθιδρύσει το αφήγημά της και να αποκτήσει φανατικούς οπαδούς που νιώθουν αβοήθητοι και ελπίζουν να λυτρωθούν, προσφέροντας τον οβολό τους σε μια θρησκευτική περσόνα που υποστηρίζει ότι συνομιλεί με τον Θεό. Μέσω της πλατφόρμας ανοίγεται ένας συνεχής και ανέλεγκτος δίαυλος επικοινωνίας με τους χρήστες της, ένα πεδίο συνεχούς πλύσης εγκεφάλου των υποψήφιων πιστών. Η επικοινωνία στις μέρες μας είναι ένα πολύ δυνατό «χαρτί» της άρχουσας τάξης. Δαπανώνται εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ στο χτίσιμο της δημόσιας εικόνας ενός πολιτικού προσώπου, ή στο πώς θα κατορθώσει να επηρεάσει το εκλογικό σώμα μέσω επικοινωνιακών τρικς. Τον τελευταίο καιρό σημαντικές πολιτικές αποφάσεις αναρτώνται πρώτα στα social media και στις επίσημες σελίδες των εκάστοτε προσώπων, και ύστερα ανακοινώνονται επίσημα. Η πληροφορία τρέχει, οι οθόνες είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής και η συμμετοχή στα κοινά έχει σε έναν μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από την ανάρτηση της προσωπικής γνώμης σε πλατφόρμες εν είδει «δημοκρατικού» φόρουμ, όπου συνήθως διασπείρονται ψευδείς ειδήσεις ή αναλαμβάνουν δράση τρολς του διαδικτύου για να δημιουργήσουν το επικρατές αφήγημα. Είναι εν εξελίξει ο ρόλος των social media, και συχνά μου 'ρχεται στο νου το κουτί της Πανδώρας. Σε κάθε περίπτωση, είναι κοινός τόπος ότι έχουν παρεισφρήσει στις συνειδήσεις των ανθρώπων και έχουν μετασχηματίσει τους όρους του «παιχνιδιού». Το «viral» έχει μπει για τα καλά στη ζωή μας, και στην ουσία αφορά μια εικόνα που καρφώνεται στον νου χιλιάδων ανθρώπων και δεν λέει να βγει...

Elina Giounanli/nophoto.gr

Θ. Ζ.: Καταπιανόμαστε με θέματα που μας καίνε, με θέματα που αισθανόμαστε ότι τη δεδομένη χρονική στιγμή πρέπει και αξίζει να ειπωθούν. Ξεκινάμε να δουλεύουμε πάνω σε ιστορίες, και όταν «σπάμε» το εξωτερικό βρισκόμαστε μπροστά στην πολιτική διάσταση των πραγμάτων, διότι εκεί εντοπίζουμε τον πυρήνα όλων. Η εκκίνησή μας με τους «Αριστερόχειρες» αφορούσε τη βαθιά πεποίθηση ότι όσα μας συμβαίνουν τη δεδομένη στιγμή σχετίζονται με την ελλιπή ή κατασκευασμένη γνώση που έχουμε για τη σύγχρονη ελληνική Ιστορία. Μια Ιστορία πολύ πιο κοντινή μας από την Ακρόπολη και πολύ πιο επιδραστική από τον Χρυσό Αιώνα του Περικλή.

Ν. Μ.: Δουλεύουμε με γνώμονα όσα μας κινούν, μας συγκινούν, μας εμπνέουν και μας συσπειρώνουν.

- «Πιστεύω σε εμάς», ακούμε στην παράσταση. Εσείς σε τι πιστεύετε; Και, τελικά, σε αυτές τις συνθήκες στις οποίες ζούμε μέχρι πού μπορούν να φτάσουν η Τέχνη και οι άνθρωποί της;

Ν. Μ.: Πιστεύω στο «εμείς», στη συλλογικότητα, στο κίνημα, στη συσπείρωση, στη ζύμωση, στην επανάσταση. Η Τέχνη είναι μια μικρογραφία της κοινωνίας, ένας καθρέφτης της. Συμπορεύεται με τη ζωή και αντανακλά όσα συμβαίνουν γύρω μας. Θα φτάσει εκεί που θα φτάσουμε όλοι μαζί.

- Τι άλλο έχετε στα σκαριά ή στις σκέψεις σας; Επόμενα σχέδια;

Θ. Ζ. / Ν. Μ.: Ευχόμαστε η «Αθανασία» και οι «Σπυριδούλες» να συνεχίσουν το ταξίδι τους, και συζητάμε για μια νέα παράσταση, με φόντο το στεγαστικό!

Elina Giounanli/nophoto.gr

Σε μια ισοπεδωμένη τάξη λοιπόν, δίπλα σε ματωμένα τετράδια και τσάντες, ξεκίνησε μια ιστορική σύσκεψη τεσσάρων γυναικών, που δεν συνήθισαν να περιμένουν άδεια για να μιλήσουν:

Η Αλεξάνδρα Κολοντάι, η πρώτη γυναίκα πρέσβειρα παγκοσμίως και Λαϊκή Επίτροπος για την Πρόνοια, δίπλα στον Λένιν, η Ρόζα Λούξεμπουργκ η «κόκκινη Ρόζα», ή «αητός της επανάστασης», ηγετική προσωπικότητα του γερμανικού προλεταριάτου, η Ντολόρες Ιμπαρρούρι, «la Pasionaria», το σύμβολο της αντίστασης, η πρώτη γυναίκα ΓΓ του ΚΚ Ισπανίας, και η Κλάρα Τσέτκιν, επιφανής παράγοντας του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος, που με δική της πρόταση καθιερώθηκε η 8η Μάρτη ως Παγκόσμια Μέρα της Γυναίκας.

Δεν μοιάζουν με φαντάσματα, αλλά σαν κάποιες που ξέρουν καλά, γιατί, πού και πότε αποφάσισαν να συναντηθούν.

Η Τσέτκιν ρώτησε χωρίς προλόγους:

«Λοιπόν; Εχουμε ακόμη την 8η Μάρτη, όπως τη σχεδιάσαμε ή την κάνανε κι αυτήν εμπορική προσφορά;»

Η Λούξεμπουργκ χαμογέλασε λοξά:

«Η ιστορία έχει χιούμορ. Την ημέρα που θελήσαμε να είναι απεργία, προσπαθούν να την κάνουν hashtag. Συμφωνείς Κλάρα;»

Εκείνη αισθάνεται την ανάγκη να διευκρινίσει, με την ελπίδα να την ακούσουν εκεί έξω: «Αυτό το καταταλαιπωρημένο γυναικείο ζήτημα, ας ξεκαθαρίσουμε γι' άλλη μια φορά πως είναι εκείνο το κοινωνικό πρόβλημα που συνθέτει την ανισοτιμία του φύλου, με το καθεστώς της ταξικής εκμετάλλευσης. Αυτό πρέπει να καταλάβουν».

Κάποτε αυτά ήταν επαναστατικά αιτήματα κι όταν τα διεκδικούσαμε, μας έλεγαν αιθεροβάμονες».

«Ναι, αλλά όμως», απάντησε η Λούξεμπουργκ, «η ύπαρξη γυναικών στην εξουσία δεν εγγυάται ότι το φύλο αναιρεί την ταξική θέση».

Η Ιμπαρρούρι, που οι συμπατριώτες της την βάφτισαν «λουλούδι του πάθους», δεν σχολίασε. Σκέφτηκε μόνο πως οι γυναίκες του 2026 μπορεί να έχουν περισσότερα δικαιώματα στα χαρτιά, έχουν όμως περισσότερη επισφάλεια στην πράξη. Μπορεί να μπήκαν μαζικά στην αγορά εργασίας, αλλά η αγορά άλλαξε μορφή. Μισθοί χαμηλότεροι, ωράρια θολά, φροντίδα παιδιών και ηλικιωμένων να βαραίνει πάντα τους ώμους τους.

Η Ρόζα συμβουλεύτηκε το σημειωματάριό της. «Κάπου σημείωσα πως η ισότητα μοιάζει με μετοχή, ανεβαίνει αργά και πέφτει γρήγορα στις κρίσεις».

Η Αλεξάνδρα υπενθύμισε: «Ναι, αλλά η εργασία παραμένει το κλειδί. Οσο η γυναίκα εξαρτάται οικονομικά, θα εξαρτάται και κοινωνικά. Μόνο που τώρα σ' αυτήν την εποχή η εκμετάλλευση φοράει ταγιέρ και μιλάει για "ευελιξία"».

Η Ντολόρες - αυτή που κάποτε φώναξε «Δεν θα περάσουν!» - γέλασε πικρά. «Ευελιξία; Στην εποχή μου τη λέγαμε "ανάγκη". Τώρα τη λένε "gig economy". Το ίδιο πράγμα, με καινούριο λογότυπο».

«Το θέμα είναι πως η διπλή βάρδια δεν καταργήθηκε», μονολόγησε η Αλεξάνδρα. «Απλώς κάποιοι φροντίζουν να γίνεται αόρατη».

Η Λούξεμπουργκ άλλαξε θέμα: «Εκτός από τη δουλειά, όμως, υπάρχουν κι άλλες μορφές βίας και εκμετάλλευσης, τι γίνεται με αυτές;».

Η ερώτηση αιωρήθηκε για λίγο και αμέσως μετά συμφώνησαν και οι 4... Σήμερα, για παράδειγμα, οι γυναίκες ενώ έχουν σε πολλές χώρες δικαίωμα στην άμβλωση, σε άλλες το χάνουν και κάπου αλλού προτείνεται να μπει σε... διαβούλευση. Μπορούν να μιλούν ανοιχτά για παρενόχληση, αλλά πληρώνουν συχνά το τίμημα.

«Ε βέβαια. Η ελευθερία δεν είναι μόνιμη κατάκτηση», είπε η Ιμπαρρούρι. «Είναι καθημερινή μάχη. Το μάθαμε με αίμα».

Η Τσέτκιν ανασήκωσε το φρύδι. «Βλέπω το πώς ο καπιταλισμός "χρησιμοποίησε" τον φεμινισμό. Τον πουλάει μέχρι και σε μπλουζάκια».

Η Ρόζα χαμογέλασε. «Αν ο αγώνας για τα δικαιώματα των γυναικών δεν έχει κοινωνικό - ταξικό περιεχόμενο, τότε εύκολα γίνεται αξεσουάρ. Ο βαθμός χειραφέτησης της γυναίκας αποτελεί το φυσικό μέτρο της γενικότερης χειραφέτησης. Δεν πρέπει να ξεχνιέται αυτό».

«Θα 'θελα να γινόταν να βρεθεί ένας τρόπος να μην ξεχνάνε και κάτι άλλο, πολύ σοβαρό», τις διακόπτει η Ντολόρες. «Το θέμα της βίας εναντίον τους, που δεν είναι "απόκλιση". Το βλέπουμε γύρω μας. Ριζώνει μέσα στην ανισοτιμία. Οσο δεν είναι ανεξάρτητες οικονομικά, όσο δεν υπάρχουν δημόσιες δομές προστασίας, τόσο θα εγκλωβίζονται σε κακοποιητικές σχέσεις».

«Εχεις δίκιο», της λέει η Κλάρα πιάνοντάς την απ' το χέρι: «Η βία δεν είναι "ιδιωτική υπόθεση", είναι κοινωνική ευθύνη, αλλά όμως είναι και πεδίο οργανωμένης διεκδίκησης».

Η Ιμπαρρούρι έσφιξε τα χείλη. «Κι όταν μια γυναίκα σκοτώνεται από τον σύντροφό της, να ξέρουν πως δεν είναι ιδιωτική τραγωδία. Είναι κοινωνικό σύμπτωμα».

Η Κολοντάι χαμογέλασε. «Ξέρετε τι σκέφτομαι; Αν ζούσα σήμερα, ίσως να έγραφα μανιφέστα σε αυτές τις πλατφόρμες που έχουν. Θα εξηγούσα με όλους τους τρόπους γιατί η ισότητα θα παραμένει σύνθημα, χωρίς κοινωνικές δομές στήριξης».

Το τσάι είχε σχεδόν τελειώσει. Η συζήτηση στράφηκε στις νέες γυναίκες.

«Τις βλέπω», είπε η Ιμπαρρούρι. «Τις βλέπω να παλεύουν στους δρόμους ενάντια στους πολέμους, την αδικία, την εκμετάλλευση, τη διαφθορά, για το κλίμα, για τα δικαιώματα, για την ειρήνη. Εχουν θυμό, αλλά και πίστη και χιούμορ. Είναι δυνατές και τις χαίρομαι».

Η Ρόζα συμπλήρωσε: «Χωρίς χιούμορ δεν γίνεται επανάσταση».

Η Κλάρα πρόσθεσε: «Το σημαντικό είναι να μη χαθεί η συλλογικότητα. Ο ατομικός θρίαμβος δεν σημαίνει κοινωνική αλλαγή».

Το ρολόι πλησίασε μεσάνυχτα. Η 8η Μάρτη θα ξεκινούσε σε λίγο.

«Λοιπόν, τι λέτε;» ρώτησε η Κλάρα. «Είμαστε αισιόδοξες;»

Η Ρόζα απάντησε πρώτη. «Η ιστορία δεν προχωρά ευθεία. Κάνει κύκλους. Αλλά κάθε κύκλος αφήνει κάτι πίσω».

Η Κολοντάι επεσήμανε: «Οι γυναίκες σήμερα έχουν φωνή που δεν φιμώνεται εύκολα. Αυτό είναι κατάκτηση».

Η Ιμπαρρούρι σηκώθηκε όρθια. «Και αν χρειαστεί, θα ξαναφωνάξουν. Με άλλες λέξεις. Αλλά με την ίδια ένταση. Γιατί η μεγαλύτερη ήττα δεν είναι η καταπίεση, είναι η συνήθεια».

Ο χώρος γύρω τους άρχισε να ξεθωριάζει. Οι τέσσερις μορφές έγιναν αχλύ. Εμειναν μόνο οι ματωμένες σχολικές τσάντες και οι κοριτσίστικες ζακέτες.

Εμεινε και μια φράση να αιωρείται, σαν τίτλος πρωτοσέλιδου, σαν γκράφιτι σε τοίχο, σαν μήνυμα:

Η θέση της γυναίκας σήμερα είναι αποτέλεσμα αγώνα και προϋπόθεση δημοκρατίας.

Την επόμενη μέρα, τα λουλούδια θα παραδοθούν. Οι δηλώσεις θα γίνουν. Τα hashtags θα πολλαπλασιαστούν.

Αλλά κάπου, σε μια γωνιά της Ιστορίας, θα συναντιούνται ακόμα τέσσερις ανήσυχες προσωπικότητες, με τις οποίες ταυτίστηκαν εκατομμύρια γυναίκες σ' όλο τον κόσμο, αποσπώντας στοιχεία από την προσωπικότητα και τις αντιλήψεις τους και συνδέοντας το όραμά τους με τα δικά τους οράματα.

Κι η Κολοντάι δεν θα κουραστεί να επιμένει: «Οι γυναίκες θα γίνουν ελεύθερες και ίσες, μόνο σ' έναν δίκαιο και ειρηνικό κόσμο, όπου η εργασία θα έχει κοινωνικοποιηθεί».

Οι γυναίκες αυτές μπορεί και να μην πάψουν ποτέ να ανησυχούν, αν δεν καταλάβουμε πως η 8η Μάρτη δεν είναι γιορτή, αλλά προειδοποίηση.

Πως η ισότητα δεν θα έρθει ποτέ από τα πάνω, αλλά μόνο όταν οι «από κάτω» διεκδικούν.

Θα συνεχίσουν να αγωνιούν γι' αυτόν τον παράλογο κόσμο - που έχει πάρει φωτιά από παντού - και να θέτουν το ίδιο ενοχλητικό ερώτημα:

«Και τώρα; Με τόσο θάνατο γύρω σας, τι σκέφτεστε να κάνετε με αυτό το σύστημα;».