Η δημιουργία περιοχών υπό τον έλεγχο του ΔΣΕ έφερε στο προσκήνιο την ανάγκη οργάνωσης της κοινωνικής και πολιτικής ζωής και συγκρότησης λαογέννητων θεσμών για την επίλυση των οξυμένων προβλημάτων και αναγκών των εργατικών - λαϊκών δυνάμεων. Μέσα σ' αυτές τις συνθήκες - συνθήκες ένοπλης πάλης - ο ΔΣΕ ανέπτυξε μια συστηματική εκπαιδευτική προσπάθεια, αναδεικνύοντας τη μόρφωση ως αναπόσπαστο στοιχείο του αγώνα του. Οι δεσμοί του ΔΣΕ με τον λαό εκφράζονταν όχι μόνο στη συμμετοχή και τη στήριξη την οποία αυτός του πρόσφερε, αλλά και στο περιεχόμενο της παιδείας, την οποία ο ΔΣΕ οργάνωνε - μιας παιδείας κοντά στις ανάγκες και τα βιώματα αυτού του λαού.

Στην προσπάθεια αυτή, ο ΔΣΕ αξιοποίησε σημαντικά την εμπειρία που είχε αποκτηθεί κατά την περίοδο της Κατοχής από τις εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες της ΕΑΜικής Αντίστασης, προσαρμόζοντάς την στις συνθήκες του νέου ένοπλου αγώνα. Η εκπαιδευτική δραστηριότητα του ΔΣΕ είχε ιδεολογικό προσανατολισμό διαμετρικά αντίθετο από εκείνον του αστικού κράτους, στοχεύοντας στη διαμόρφωση συνειδητών ανθρώπων του αγώνα, φορέων μιας διαφορετικής κοινωνικής και πολιτικής προοπτικής.

H επίλυση των μορφωτικών αναγκών του λαού και η διαμόρφωση εκπαιδευτικής πολιτικής, που θα κάλυπτε τις άμεσες ανάγκες και θα έθετε τις βάσεις για τη συνολική πνευματική και υλική του εξύψωση αποτέλεσαν βασικό μέλημα του ΔΣΕ.

Με την Πράξη 5 του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ θεσμοθετήθηκε η εξάχρονη, υποχρεωτική και δωρεάν στοιχειώδης εκπαίδευση στη δημοτική, με ειδική μέριμνα για τις εθνικές μειονότητες και εκπαίδευση στη μητρική τους γλώσσα. Τα Λαϊκά Συμβούλια με τη στήριξη του ΔΣΕ ανέλαβαν την οργάνωση, τη στελέχωση και τον εφοδιασμό των σχολείων.¹ Με νεότερες αποφάσεις και διαταγές του ΓΑ του ΔΣΕ και προκειμένου να εξασφαλιστεί η προώθηση της εκπαιδευτικής του πολιτικής εντάθηκε η στήριξη των Λαϊκών Συμβουλίων, τόσο με τη συνδρομή της νεολαίας και κυρίως της ΕΠΟΝ, όσο και με την αξιοποίηση μαχητών που δεν ήταν απαραίτητοι στις άμεσες στρατιωτικές ανάγκες του ΔΣΕ.

Η ίδρυση της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης το 1947, με υπουργό Παιδείας τον Πέτρο Κόκκαλη, ενίσχυσε την εφαρμογή της εκπαιδευτικής πολιτικής, καθώς άνοιξαν πάνω από το 70% των δημοτικών σχολείων στις ελεύθερες περιοχές, μοιράστηκαν βιβλία και γραφική ύλη, οργανώθηκαν συσσίτια και σχολικές επιτροπές, ενώ με φροντίδα του Υπεύθυνου Παιδείας κάθε Αρχηγείου καταγράφονταν συστηματικά τα κενά και οι ανάγκες, για να αντιμετωπίζονται έπειτα κεντρικά.²

Το πρόβλημα στελέχωσης των σχολείων αντιμετωπίστηκε με Λαϊκά Διδασκαλεία, που ιδρύθηκαν με απόφαση της ΠΔΚ για την επιμόρφωση όσων είχαν ένα επαρκές μορφωτικό επίπεδο, προκειμένου να αξιοποιηθούν ως δάσκαλοι. Το ΓΑ του ΔΣΕ απέστειλε πρόγραμμα λειτουργίας των φροντιστηρίων, που έδινε τη γενική κατεύθυνση της λειτουργίας τους και μηνιαίο αναλυτικό και ωρολόγιο πρόγραμμα μαθημάτων.

Υποδειγματική υπήρξε η λειτουργία του Λαϊκού Διδασκαλείου Πελοποννήσου το 1948, στο οποίο φοίτησαν 75 σπουδαστές σε δυο εκπαιδευτικές περιόδους. Οι απόφοιτοι της πρώτης περιόδου, εφοδιασμένοι με τα διοριστήριά τους από την ΠΔΚ, στελέχωσαν τα σχολεία των ελεύθερων περιοχών της Πελοποννήσου, ανάμεσά τους και τέσσερα Γυμνάσια σε Αρκαδία (Τρόπαια, Ανδρίτσαινα) και Αχαΐα (Λειβάρτζι, Σωποτό).³ Παράλληλα, λειτούργησαν και οι παιδικές κατασκηνώσεις στην Κοντοβάζαινα Αρκαδίας σε δυο περιόδους των 22 ημερών και φιλοξένησαν συνολικά 63 παιδιά.

Λαϊκά Διδασκαλεία λειτούργησαν ακόμη στις Πρέσπες (Αγιος Γερμανός, Ανταρτικό), στην Ξάνθη, στην Ηπειρο, στα Αγραφα και την Καρίτσα Θεσσαλίας.

Η φροντίδα για τη μόρφωση του λαού επεκτάθηκε σε όλο τον πληθυσμό, για την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού, με τη λειτουργία νυχτερινών σχολείων αναλφάβητων. Σε αντίθεση με τους εκπαιδευτικούς θεσμούς του καπιταλιστικού κράτους, που προσανατολίζονταν από διαφορετικές ταξικές προτεραιότητες, ο ΔΣΕ κατόρθωσε σε σύντομο χρονικό διάστημα και σε συνθήκες έντασης της πολεμικής σύγκρουσης να αντιμετωπίσει σε σημαντικό βαθμό τον αναλφαβητισμό, που μάστιζε τόσο τμήμα των κατοίκων των απελευθερωμένων περιοχών, όσο και ένα μέρος των μαχητών του.

Οι μαχητές όφειλαν εκτός από ανεβασμένο επίπεδο στρατιωτικής εκπαίδευσης, να έχουν και ανεβασμένα ιδεολογικοπολιτικά χαρακτηριστικά, για την ανάπτυξη των οποίων τα επίπεδα αναλφαβητισμού ήταν ιδιαίτερα ανασταλτικός παράγοντας. Γι' αυτό με τη φροντίδα και των Πολιτικών Επιτρόπων, σχολές αναλφάβητων λειτούργησαν με πολύ θετικά αποτελέσματα, τόσο μέσα στις μονάδες του ΔΣΕ, όσο και για τους τραυματίες μαχητές μέσα στα νοσοκομεία του ΔΣΕ.⁴

Η εκπαιδευτική προσφορά του ΔΣΕ κατέστησε την παιδεία συλλογικό δικαίωμα και αγαθό του λαού. Η επιδίωξη του ΔΣΕ να οργανώσει θεσμούς λαϊκής εκπαίδευσης προσανατολισμένους από τις κατευθύνσεις των Καταστατικών Διατάξεων και των Πράξεων ενεργοποιούσε μια δημιουργική διαδικασία, στην οποία ο λαϊκός παράγοντας είχε πρωτεύοντα ρόλο. Σε κάθε βήμα της προσπάθειας για την οργάνωση της λαϊκής εκπαίδευσης, ο λαός ήταν πρωταγωνιστής μέσα από τη συμμετοχή του στις συνελεύσεις και στη λήψη των αποφάσεων των Λαϊκών Συμβουλίων, στην κάθε είδους βοήθεια που προσέφερε για την υλοποίηση αυτών των αποφάσεων, από την εργασία για την επισκευή και το άνοιγμα των σχολείων μέχρι την οργάνωση των μαθητικών συσσιτίων και την τροφοδότηση με έμψυχο δυναμικό για την στελέχωση των σχολείων, οι λαϊκές δυνάμεις ήταν στο προσκήνιο και έκαναν υπόθεση δική τους την επίλυση των οξυμένων σε συνθήκες της ένοπλης πάλης προβλημάτων.

Η λειτουργία των Λαϊκών Διδασκαλείων, μέσω της ταχείας επιμόρφωσης δασκάλων, οι οποίοι προέρχονταν από τον αγωνιζόμενο λαό, αναδείκνυε την ενεργή συμμετοχή του λαού. Η προσαρμογή του ωρολόγιου προγράμματος στις λαϊκές ανάγκες, η καθιέρωση της δημοτικής, η διδασκαλία μαθημάτων προσανατολισμένων στις πραγματικές ανάγκες, αλλά και στη μητρική γλώσσα για τις μειονότητες, εξασφάλιζαν ουσιαστική μόρφωση.

Ειδικά σε ό,τι αφορά τους μειονοτικούς πληθυσμούς, στη Δυτική Μακεδονία προωθήθηκε η ισότιμη στήριξή τους με τη λειτουργία σλαβόφωνων σχολείων και την εκμάθηση γραφής και ανάγνωσης στη μητρική γλώσσα των μαθητών, πράγμα το οποίο αποτέλεσε μια πρωτόγνωρη γι' αυτούς εμπειρία. Η πλέον πρωτοποριακή παρέμβαση του ΔΣΕ πραγματοποιήθηκε στην Ανατολική Μακεδονία - Θράκη και αφορούσε στην εισαγωγή νέου τουρκικού αλφαβήτου με λατινικά στοιχεία, το οποίο συντάχθηκε από δυο συναγωνιστές στον ΔΣΕ, από τον Ελληνα Κιτόπουλο και τον Τούρκο εθελοντή καπετάν Κεμάλ.⁵

Η μέριμνα του ΔΣΕ και της ΠΔΚ για τη μεταφορά περίπου 25.000 παιδιών από τις εμπόλεμες ζώνες στις Λαϊκές Δημοκρατίες, ύστερα από εκκλήσεις των γονιών τους, που στόχευε στη διάσωση παιδιών που κινδύνευαν από την πείνα, τους βομβαρδισμούς και τον εγκλεισμό στις παιδουπόλεις της Φρειδερίκης, αποτυπώνει επίσης το έμπρακτο ενδιαφέρον του ΔΣΕ για την προστασία της ζωής και της σωματικής και ψυχικής υγείας των παιδιών, αλλά και της φροντίδας για την ολόπλευρη εκπαίδευσή τους. Οι χώρες της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, εκδηλώνοντας έμπρακτα τη διεθνιστική αλληλεγγύη και συμπαράστασή τους, παρείχαν δωρεάν σίτιση, στέγαση, μόρφωση και περίθαλψη στα παιδιά, ενώ η ΕΒΟΠ, με Απόφαση του ΚΚΕ και της ΠΔΚ, ανέλαβε την παρακολούθηση και εκπαίδευσή τους.

Η διαμόρφωση εκπαιδευτικής πολιτικής και η προσπάθεια υλοποίησής της στο πλαίσιο ενός θεσμού με ουσιαστική υπόσταση και δυναμική, που στηριζόταν στον αγωνιζόμενο και μαχόμενο λαό, δεν ήταν κάτι τελείως πρωτόγνωρο για το ΚΚΕ. Υπήρχε ήδη μια σημαντική παρακαταθήκη προς αξιοποίηση από την προσπάθεια της ΠΕΕΑ στη διάρκεια της Κατοχής να επεξεργαστεί και να εφαρμόσει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα στις απελευθερωμένες από τον ΕΛΑΣ περιοχές, το οποίο αποτυπώθηκε στο Σχέδιο μιας Λαϊκής Παιδείας.

Παρά τις αντίξοες συνθήκες της σκληρής ταξικής αναμέτρησης, το ενδιαφέρον για μια ολοκληρωμένη εκπαιδευτική πρόταση, ανάλογη με εκείνη της κατοχικής περιόδου δεν εξέλειπε. Με δεδομένες τις αντικειμενικές δυσκολίες που δημιουργούσαν οι συνθήκες του νέου ένοπλου αγώνα, αξιοποιήθηκαν οι αρχές της εργασίας, της άμεσης πραγματικότητας και της αυτοδιοίκησης μέσα στη σχολική κοινότητα, όπως είχαν αποτυπωθεί στο Σχέδιο μιας Λαϊκής Παιδείας⁶ της ΠΕΕΑ, και καθορίστηκαν οι βάσεις οργάνωσης των λαογέννητων θεσμών εκπαίδευσης, οι οποίες αποτυπώνονταν τόσο θεωρητικά όσο και πρακτικά στα Αναλυτικά Προγράμματα που συντάχθηκαν με ευθύνη της ΠΔΚ.

Στην πράξη, το σχολείο προσανατολίστηκε στη δημιουργική και κοινωνικά χρήσιμη εργασία, στη σύνδεση της γνώσης με τις ανάγκες της ζωής και στην ενεργή συμμετοχή των μαθητών μέσω θεσμών αυτοδιοίκησης και κοινωνικής δράσης.⁷ Ο δάσκαλος νοούνταν ως κοινωνικός παιδαγωγός με ενεργό ρόλο τόσο στη διαπαιδαγώγηση των μαθητών όσο και στη στήριξη του ένοπλου αγώνα.

Ενδεικτική του θεωρητικού προσανατολισμού της επιμόρφωσης των δασκάλων ήταν η διδασκαλία του μαθήματος «Λαϊκοδημοκρατικά προβλήματα» και η αξιοποίηση της αρθρογραφίας του «Ανταίου», ενός περιοδικού που εκδιδόταν με τη συνδρομή κομμουνιστών, ΕΑΜιτών και άλλων προοδευτικών επιστημόνων και διανοουμένων και αντιπαρέθετε τις επεξεργασίες και προτάσεις του ΚΚΕ για τη δυνατότητα ανάπτυξης βαριάς βιομηχανίας, στηριγμένης στις εγχώριες πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας, στις προτάσεις της αστικής οικονομικής και πολιτικής σκέψης. Η πλειοψηφία των επιστημόνων του κύκλου του «Ανταίου» αποτέλεσε και τον πυρήνα της ΕΠ-ΑΝ, της Εταιρείας «Επιστήμη - Ανοικοδόμηση», ιδρυτικό μέλος της οποίας υπήρξε ο υπουργός Παιδείας της ΠΔΚ, Πέτρος Κόκκαλης. Η ΕΠ-ΑΝ επεξεργάστηκε σημαντικές προτάσεις ανοικοδόμησης, συνδέοντας την παιδεία με τους συνολικότερους στόχους του αγώνα του ΔΣΕ.

Μπορεί, επομένως, οι συνθήκες της ένοπλης πάλης να δημιουργούσαν άμεσα καθήκοντα, που αφορούσαν καταρχάς τη στήριξη της ίδιας της εκπαιδευτικής διαδικασίας, όμως σε μια λογική προοπτικής δεν έπαυαν να τίθενται και ζητήματα που αφορούσαν τον ιδεολογικό προσανατολισμό και την κατεύθυνση που όφειλε να έχει η παιδεία στη διαδικασία οικοδόμησης μιας νέας εξουσίας, προσανατολισμένης από τις ανάγκες και τα συμφέροντα της συντριπτικής κοινωνικής πλειοψηφίας, κυρίως της εργατικής τάξης και των φτωχών αγροτών. Φυσικά, αυτός ο προσανατολισμός περιοριζόταν αντικειμενικά από αδυναμίες στη στρατηγική του ΚΚΕ, αλλά και από τις ίδιες τις εξελισσόμενες απαιτήσεις της ταξικής πάλης.

Ο θεωρητικός προσανατολισμός της λαϊκής εκπαίδευσης σε κάθε περίπτωση φαίνεται να ήταν εναρμονισμένος με τον χαρακτήρα της εξουσίας που εγκαθίδρυσε ο ΔΣΕ, που κινούνταν στο πλαίσιο της προγραμματικής διακήρυξης του ΚΚΕ για την ολοκλήρωση του αστικοδημοκρατικού μετασχηματισμού της εξουσίας ως θεωρούμενου αναγκαίου σταδίου πριν το πέρασμα στον σοσιαλισμό, στρατηγικής που αντανακλούσε τις αντίστοιχες επεξεργασίες στη στρατηγική του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος.

Το περιεχόμενο της Πράξης 5 του ΓΑ του ΔΣΕ εμπεριείχε επί της ουσίας βασικά γνωρίσματα της Λαϊκής Παιδείας στο Πρόγραμμα της Λαϊκής Δημοκρατίας, όπως αυτό διατυπώθηκε το 1943.⁸ Παράλληλα, όμως, η έμφαση που δίνονταν μέσα από τα Αναλυτικά Προγράμματα στην κοινωνικά χρήσιμη εργασία, με καταμερισμό αρμοδιοτήτων και αυξημένη απαιτητικότητα στις μεγαλύτερες τάξεις, άφηνε να διαφανεί ότι οι προσπάθειες για τη χάραξη εκπαιδευτικής πολιτικής από τον ΔΣΕ και την ΠΔΚ, αξιοποιώντας και την εμπειρία από την εκπαιδευτική παρέμβαση της ΠΕΕΑ, αντιμετωπίζονται ως μέρος ενός σχεδίου που θα ανοίξει τον δρόμο για ριζικότερες αλλαγές. Αυτές περνούσαν, ωστόσο, μέσα από τον δρόμο της λαϊκής δημοκρατίας.

Η αλλαγή στη στρατηγική του ΚΚΕ τον Γενάρη του 1949, με την παράκαμψη του αστικοδημοκρατικού σταδίου, δεν θα μπορούσε σε αυτήν τη φάση να αποτυπωθεί και σε θεωρητικές επεξεργασίες επιμέρους τομέων, όπως η Παιδεία, καθώς μια τέτοιας σημασίας αλλαγή στη στρατηγική χρειάζεται χρόνο, τριβή και ωρίμανση για να αφομοιωθεί σε επίπεδο θεωρητικής επεξεργασίας και τέτοιες προϋποθέσεις που δεν υπήρχαν στο σημείο όπου βρισκόταν η ένοπλη πάλη στη δεδομένη συγκυρία.

Η κατάσταση που επικρατούσε στον χώρο της αστικής εκπαίδευσης την ίδια περίοδο ήταν δραματική, καθώς τα περισσότερα από τα ήδη οξυμένα προβλήματα επανεμφανίστηκαν σε μεγαλύτερη ένταση και με ακόμα μεγαλύτερες επιπτώσεις. Εκατοντάδες σχολικά κτίρια παρέμεναν κατεστραμμένα ή επιταγμένα. Η ήδη επιβαρυμένη υγεία των παιδιών είχε σοβαρά επιδεινωθεί λόγω του υποσιτισμού και των ασθενειών. Η μαθητική διαρροή και τα ποσοστά αναλφαβητισμού είχαν εκτιναχθεί, καθώς εκατοντάδες χιλιάδες παιδιά δεν πήγαιναν σχολείο, έχοντας στερηθεί στις περισσότερες περιπτώσεις τη βασική εκπαιδευτική εξέλιξη, αφού στα χρόνια της Κατοχής τα σχολικά έτη είχαν δραματικά συρρικνωθεί.⁹

Παράλληλα, αξιοποιώντας το προϋπάρχον νομικό οπλοστάσιο και εγκαινιάζοντας μια σειρά από Συντακτικές Πράξεις με αφετηρία το Γ' Ψήφισμα (Ιούνης του 1946), το καπιταλιστικό κράτος επισημοποίησε το καθεστώς της «Λευκής Τρομοκρατίας» και θωράκισε και νομικά την άγρια καταστολή του απέναντι στους κομμουνιστές και άλλους ριζοσπάστες αγωνιστές. Επειτα, με τη συνδρομή του Θ' Ψηφίσματος, το καπιταλιστικό κράτος επιτάχυνε τις διώξεις και τις πλαισίωσε με την ιδεολογική πλατφόρμα της «εθνικοφροσύνης», γύρω από την οποία συσπειρώθηκαν όλες οι αστικές δυνάμεις της εποχής.

Το πρωτοφανές κύμα διώξεων περίπου 3.500 - 4.000 εκπαιδευτικών εντάσσεται στη συνολική προσπάθεια του μεταπολεμικού αστικού κράτους να ανασυγκροτηθεί και να περιθωριοποιήσει τις δυνάμεις του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, που, παρά τη στρατιωτική ήττα του Δεκέμβρη του 1944, διατηρούσαν πολύ μεγάλη επιρροή στον λαό. Με τη συγκρότηση ενός ασφυκτικού πλαισίου, προσαρμοσμένου στις συνθήκες της νέας περιόδου, οι αστικές δυνάμεις επιδίωξαν όχι μόνο την πλήρη εξόντωση των «αντεθνικώς δρώντων», αλλά και τη θεσμική ισχυροποίηση του κράτους απέναντί τους.

Παράλληλα, η σχολική ζωή συνοδεύτηκε από σκληρά μέτρα ελέγχου και καταστολής, με απαγόρευση κάθε ριζοσπαστικής και πολιτικής δραστηριότητας των μαθητών.

Η εκπαιδευτική προσπάθεια του ΔΣΕ είχε βαθιά κοινωνική, πολιτική και ιδεολογική σημασία. Αποτέλεσε οργανικό τμήμα του ένοπλου αγώνα, αλλά και μιας ευρύτερης προσπάθειας κοινωνικής μεταβολής. Η οργάνωση σχολείων, μαθητικών συσσιτίων και μαθημάτων για παιδιά και ενήλικες ενίσχυσε ουσιαστικά την εμπιστοσύνη των κατοίκων προς τον ΔΣΕ. Οι άνθρωποι έβλεπαν ότι ο ένοπλος αγώνας δεν αφορούσε μόνο τη σύγκρουση με τον αντίπαλο, αλλά και τη βελτίωση της καθημερινής ζωής και του μέλλοντος των παιδιών τους.

Η εκπαιδευτική πολιτική του ΔΣΕ συνέβαλε στην αποτελεσματικότερη οργάνωση της ζωής στις ελεύθερες περιοχές, άρα και στην καλύτερη στήριξη του ένοπλου αγώνα. Μέσα από τη συλλογική συμμετοχή σε σχολεία, συσσίτια, συνελεύσεις και επιτροπές, αντιμετωπίζονταν στοιχειώδεις ανάγκες, επιτρέποντας στους αγωνιστές και τις οικογένειές τους να ανταποκρίνονται καλύτερα στις απαιτήσεις που διαμορφώνονταν στις συνθήκες της ένοπλης σύγκρουσης.

Σ' αυτήν την κατεύθυνση συνέβαλε και η μέριμνα του ΔΣΕ όχι μόνο για τη στρατιωτική εκπαίδευση, αλλά και τη γενικότερη μόρφωση των μαχητών. Ενας μαχητής που κατανοούσε την κοινωνική πραγματικότητα, τον σκοπό και τις ιδεολογικές στοχεύσεις του αγώνα μπορούσε να συμβάλει πιο συνειδητά και πιο αποτελεσματικά, τόσο στο μέτωπο όσο και στην οργάνωση της ζωής στις ελεύθερες περιοχές. Η εξάλειψη ή ο περιορισμός του αναλφαβητισμού σήμαινε ταυτόχρονα ανύψωση του ηθικοπολιτικού επιπέδου των μαχητών, που αποκτούσαν βαθύτερη αίσθηση του ρόλου τους στον συλλογικό αγώνα.

Η μαζική, εθελοντική συμμετοχή των Σλαβόφωνων στις τάξεις του ΔΣΕ συνδέθηκε στενά με την ισότιμη μεταχείρισή τους από τον λαϊκό στρατό. Η αναγνώριση της γλώσσας και της πολιτιστικής τους κληρονομιάς, η συμμετοχή τους στα όργανα λαϊκής εξουσίας και η πρόσβασή τους στην εκπαίδευση λειτούργησαν ως απάντηση στην πολύπλευρη καταπίεση του καπιταλιστικού κράτους. Παράλληλα, αντισταθμίστηκε και η προσπάθεια του αστικού στρατού να δημιουργήσει «νεκρές ζώνες» και να απομονώσει πληθυσμούς από τον ΔΣΕ.

Μέσα από την εκπαιδευτική προσπάθεια του ΔΣΕ αμφισβητήθηκε στην πράξη το «προνόμιο» της αστικής τάξης να μονοπωλεί την εκπαίδευση των εργατικών - λαϊκών δυνάμεων και, κατ' επέκταση, μέσα από τη χειραγώγησή τους να καθορίζει τις πολιτικές εξελίξεις. Οι εργατικές - λαϊκές μάζες ήρθαν στο προσκήνιο ως υποκείμενα της Ιστορίας, με το όπλο, αλλά και με το βιβλίο στο χέρι. Ο απλός άνθρωπος, ο αγρότης, ο εργάτης, ο μαχητής, διεκδικούσε να γίνει ο ίδιος πρωταγωνιστής και διαμορφωτής του μέλλοντός του, σπάζοντας τα όρια που έθετε η ταξική εκμετάλλευση και η πολύμορφη καταπίεση του καπιταλιστικού κράτους.

Η εμπειρία της οργάνωσης της λαϊκής εκπαίδευσης από τον ΔΣΕ, όπως και η θετική ανταπόκριση των κατοίκων των απελευθερωμένων περιοχών αποτελεί πολύτιμη παρακαταθήκη για την ταξική πάλη σήμερα, γιατί δείχνει στην πράξη πώς μπορεί να λειτουργεί η εκπαίδευση, που βάζει στο επίκεντρο τον εργαζόμενο άνθρωπο.

Μέσα από τη λαϊκή εκπαίδευση, αναδεικνύεται χειροπιαστά τι μπορεί να δημιουργήσει ο λαός όταν αισθάνεται ότι κάτι είναι πραγματικά δικό του, όταν συμμετέχει, αποφασίζει, ελέγχει και συνδιαμορφώνει το περιεχόμενο και τους σκοπούς αυτής της προσπάθειας. Τα σχολεία, τα συσσίτια, η καταπολέμηση του αναλφαβητισμού, η μέριμνα για τα παιδιά και τους μαχητές δείχνουν τις τεράστιες δημιουργικές δυνατότητες που απελευθερώνονται, όταν ο ίδιος ο λαός παίρνει στα χέρια του την υπόθεση της μόρφωσης και της ζωής του.

Η εκπαιδευτική προσπάθεια του ΔΣΕ λειτουργεί παράλληλα ως ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης, παραδειγματισμού και προσφοράς για τον σημερινό αγώνα για το δίκιο και την προκοπή του λαού. Δείχνει ότι ακόμα και σε συνθήκες ένοπλης σύγκρουσης ως απόρροιας όξυνσης της ταξικής πάλης, μπορούν να μπουν θεμέλια για μια παιδεία που υπηρετεί τις λαϊκές ανάγκες, που στηρίζει τον συλλογικό αγώνα και ανοίγει ορίζοντες για μια ανώτερη κοινωνία χωρίς ταξική εκμετάλλευση. Πρόκειται για διδάγματα τα οποία οφείλουν να αξιοποιήσουν κυρίως οι κομμουνιστές εκπαιδευτικοί και όσοι συμπορεύονται μαζί τους.

Τέλος, η οργάνωση της λαϊκής εκπαίδευσης από τον ΔΣΕ διδάσκει και διαπαιδαγωγεί ηθικά και πολιτικά. Καλλιεργεί αξίες όπως η αλληλεγγύη, η συλλογικότητα, η ανιδιοτέλεια, η ευθύνη απέναντι στον διπλανό και στο σύνολο, αλλά και πολιτική συνείδηση για τον χαρακτήρα της καπιταλιστικής εξουσίας και την ανάγκη ανατροπής της. Επομένως, η εμπειρία αυτή δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν, αλλά αποτελεί «ζωντανό σχολείο» για τις σημερινές και τις αυριανές γενιές αγωνιστών, ώστε να χειραφετηθούν από την αστική τάξη και να αποφασίσουν συνειδητά να συγκρουστούν μαζί της, αξιοποιώντας όλες τις μορφές πάλης.

Παραπομπές:

1. Προκήρυξη. Πράξεις και Αποφάσεις του Γενικού Αρχηγείου του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, Ιούλης - Αύγουστος 1947.

2. Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ, Εγγραφο 77126, Κατ/σεις, έγγραφα για τη Λαϊκή Παιδεία, από ΑΑΜΘ για Δ/νση Εσωτερικών Υποθέσεων ΓΑ του ΔΣΕ, 1947-1948, 1.2.1948.

3. Δελτίο Ειδήσεων του ΓΑ του ΔΣΕ, φ. 292, 20.12.1948. Δ. Παλαιολογόπουλος, Ο Εμφύλιος Πόλεμος στην επαρχία Καλαβρύτων, 1946-1949, εκδόσεις «Παρασκήνιο» 2001, σελ. 95.

4. Δελτίο Ειδήσεων του ΓΑ του ΔΣΕ, φ. 319, 16.1.1949.

5. Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ, Εγγραφο 502685, Εκθεση του Υπεύθυνου Παιδείας της Κυβερνητικής Αντιπροσωπείας στην ΑΜΘ για τη λειτουργία των τουρκικών σχολείων της Θράκης το σχολικό έτος 1947 - 1948.

6. Σχέδιο μιας Λαϊκής Παιδείας. Εισήγηση του ΕΑΜ και της ΕΠΟΝ στη Γραμματεία Παιδείας της ΠΕΕΑ, 1944, σελ. 28 - 32.

7. Αρχείο της ΚΕ του ΚΚΕ, Εγγραφο 502679, Εγκύκλιος Αρχ. Ξάνθης: «Με ποια ζητήματα θα καταπιάνεται ο υπεύθυνος της παιδείας σε κάθε σχολειό», 1948.

8. Λαοκρατία και Σοσιαλισμός, εκδόσεις «Ριζοσπάστη», Αθήνα, 1943, σελ. 27 - 28.

9. Ρ/Σ ΔΣΕ, Η Εκπαίδευση, 13.10.1947.

Τιμώντας τη συμπλήρωση 80 χρόνων από την ίδρυση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος, το Τμήμα Πολιτισμού της ΚΕ του ΚΚΕ και η Τομεακή Οργάνωση Καλλιτεχνών της ΚΟ Αττικής διοργανώνουν εκδήλωση αφιερωμένη στη δράση των φωτο-κινηματογραφικών συνεργείων του ΔΣΕ και ειδικότερα στο έργο του σκηνοθέτη Μάνου Ζαχαρία, την Πέμπτη 30 Απρίλη, στις 7.30 μ.μ., στην Αίθουσα Συνεδρίων του ΚΚΕ στον Περισσό.

Θα προβληθεί η ταινία «Η αλήθεια για τα παιδιά της Ελλάδας», σε παραγωγή του ΔΣΕ, που αποτελεί και το σημαντικότερο σωζόμενο κινηματογραφικό έργο του συνεργείου.

Θα προβληθεί επίσης η ταινία «Γωνία Αρμπάτ και Μπουμπουλίνας», σε παραγωγή «Mosfilm» (1972).