Ο ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, Δημήτρης Κουτσούμπας, την Κυριακή 29 Μάρτη στις 11 π.μ. θα μιλήσει στην εκδήλωση με τίτλο «Θυσία και Τόλμη για τη νίκη! Κρατάμε τη σημαία ψηλά για τον σοσιαλισμό!», με αφορμή τη συμπλήρωση 80 χρόνων από την ίδρυση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας. Η εκδήλωση θα πραγματοποιηθεί στο Λιτόχωρο (πλατεία Εθνικής Αντιστάσεως) και θα ακολουθήσει καλλιτεχνικό πρόγραμμα.

Στις 10 Αυγούστου 1947 από το Γενικό Αρχηγείο του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας εξαγγέλθηκαν οι «Καταστατικές Διατάξεις της Ελεύθερης Ελλάδας», ο Καταστατικός Χάρτης ή αλλιώς το Σύνταγμα για τις ελεύθερες περιοχές της χώρας.¹ Παράλληλα δημοσιοποιήθηκαν πέντε πράξεις νομικού περιεχομένου. Η πρώτη πράξη αφορούσε την οργάνωση της κοινωνικής - πολιτικής ζωής σε αυτές τις περιοχές (Λαϊκά Συμβούλια, Λαϊκή Πολιτοφυλακή, Λαϊκή Παιδεία, Λαϊκή Δικαιοσύνη).

Ο χαρακτήρας των θεσμών που εγκαθίδρυσε ο ΔΣΕ καθοριζόταν από τον στόχο του να διαμορφωθεί μια Ελλάδα «ανεξάρτητη , ελεύθερη και δημοκρατική» ως αποτέλεσμα της νίκης του. Επρόκειτο ουσιαστικά για την πρόταξη μιας εξουσίας ενδιάμεσης της αστικής και της εργατικής, μια «μεταβατική εξουσία», που αντιστοιχούσε στο λεγόμενο «αστικοδημοκρατικό στάδιο της επανάστασης» που περιλαμβανόταν στη στρατηγική του ΚΚΕ. Και αυτό παρότι ο ΔΣΕ ήταν ένας στρατός υπό την καθοδήγηση του ΚΚΕ και είχε απέναντί του σύσσωμη την αστική τάξη, τα κόμματά της και τους συμμάχους της.^2,3 Υπό αυτό το πρίσμα, σε μια μπροσούρα της εποχής με τίτλο «Οι αγώνες του Δημοκρατικού Στρατού της Ελλάδας» αναφερόταν πως η καινούργια ένοπλη λαϊκή Αντίσταση δημιουργώντας την Ελεύθερη Ελλάδα δημιούργησε ταυτόχρονα και τις συνθήκες για να οργανωθεί η εξουσία πάνω στις λαϊκές δημοκρατικές βάσεις.⁴

Η συγκρότηση των θεσμών οργάνωσης της κοινωνικής και πολιτικής ζωής των ελεύθερων περιοχών βασίστηκε στη μεγάλη εμπειρία των λαογέννητων θεσμών στην Ελεύθερη Ελλάδα της κατοχικής περιόδου, και θεωρούνταν προδρομικό στάδιο ώσπου «...να δημιουργηθεί η Προσωρινή Κυβέρνηση της Ελεύθερης και Δημοκρατικής Ελλάδας», ενώ σύμφωνα με τον ραδιοφωνικό σταθμό του ΔΣΕ οι διατάξεις αποτελούσαν μια τυπική ντε γιούρε τακτοποίηση για κάτι που ουσιαστικά ντε φάκτο υπάρχει.⁵

Ακολούθησε στις 20/10/1947 η απόφαση του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ για την ίδρυση του Σώματος της Λαϊκής Πολιτοφυλακής, με σκοπό να περιφρουρηθεί και να εξασφαλιστεί η τάξη σε ελεύθερες περιοχές, αλλά και να ενισχυθεί το έργο του ΔΣΕ.

Κατά το 1947, ως περιοχές υπό τον έλεγχο του ΔΣΕ αναφέρονταν «όλη η οροσειρά της Πίνδου με τα παρακλάδια της, τα Αγραφα, ο Κόζιακας, ο Ταΰγετος και ο Πάρνωνας».⁶ Οι περιοχές αυτές αυξήθηκαν κάτω από τις νικηφόρες μάχες του ΔΣΕ το 1948. Ενδεικτικό είναι ότι στην Πελοπόννησο τον Μάιο του 1948 οι ελεύθερες περιοχές καταλάμβαναν σχεδόν τα 2/3 της και οι προσπάθειες του κυβερνητικού στρατού να δημιουργηθούν εκεί ζώνες «ανταρτόπληκτων» δεν ευοδώθηκαν.⁷

Το ερώτημα τι είναι «ελεύθερη περιοχή» ή «ελεύθερη Ελλάδα» απαντιόταν στον Τύπο του ΔΣΕ ως εξής: «Ο όρος αυτός δεν είναι συνώνυμος με τον όρο "ανεξάρτητη περιοχή"... Ο όρος είναι συνυφασμένος με τις πολεμικές καταστάσεις, σημαίνει απόσπαση ενός κομματιού της επικράτειας από τον έλεγχο του κυβερνητικού κρατικού μηχανισμού». Και συνέχιζε: «Ο κυβερνητικός στρατός μπορεί με τις ισχυρές δυνάμεις του να "παραβιάσει" την ελευθερία».⁸

Στις 23 Δεκέμβρη 1947 ο ραδιοφωνικός σταθμός «Ελεύθερη Ελλάδα» μετέδωσε ανακοινωθέν του ΔΣΕ για τον σχηματισμό της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης (ΠΔΚ), τη σύστασή της και τις επιδιώξεις της.⁹ Στο διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό η έμφαση δινόταν στον ένοπλο αγώνα του ΔΣΕ, που έφτασε σε ανώτερο στάδιο, «όχι μόνο απέκρουσε τις απανωτές επιθέσεις (...) επεξέτεινε τις ελεύθερες περιοχές και έβαλε τις πρώτες βάσεις για τη λαϊκοδημοκρατική οργάνωση της ελεύθερης Ελλάδας».¹⁰

Το έργο της ΠΔΚ περιλαμβάνει 24 νόμους, αποφάσεις, διατάγματα, διαγγέλματα. Ανάμεσά τους ο νόμος για την έκδοση εσωτερικού κανονισμού του Σώματος της Λαϊκής Πολιτοφυλακής και για την απονομή σε αυτή των ηθικών αμοιβών (έπαινος, προαγωγή για ανδραγαθία). Ο Εσωτερικός Κανονισμός της Λαϊκής Πολιτοφυλακής αποτελούνταν από 17 κεφάλαια με 47 άρθρα. Τα βασικά κεφάλαια εμπεριέχουν την ίδρυση, την οργανωτική συγκρότηση, την κατάταξη στη Λαϊκή Πολιτοφυλακή, τη λειτουργία, τις ηθικές αρετές, τα γενικά καθήκοντα, την τήρηση υπηρεσιακών βιβλίων, τις δημοκρατικές συνελεύσεις, τις ποινές για πειθαρχικά παραπτώματα και άλλα.¹¹

Η οργάνωση της Λαϊκής Πολιτοφυλακής αποτελούνταν από διοίκηση, υποδιοίκηση, τμήματα. Τα στελέχη της ήταν πολιτοφύλακες, υπαξιωματικοί και αξιωματικοί. Οι βαθμοί των υπαξιωματικών και αξιωματικών αντιστοιχούσαν στους βαθμούς αξιωματικών του ΔΣΕ. Βάσει των διαταγμάτων που δημοσιεύτηκαν στα 75 φύλλα της Εφημερίδας της Προσωρινής Κυβέρνησης, ως αξιωματικοί της Πολιτοφυλακής ονομάστηκαν: 67 ανθυπολοχαγοί (8 γυναίκες), 35 υπολοχαγοί, 21 λοχαγοί, 8 ταγματάρχες, 1 αντισυνταγματάρχης (ο Θανάσης Λαφογιάννης) και 1 συνταγματάρχης (ο Σάββας Μακρίδης). Επίσης, καθήκοντα αξιωματικών Λαϊκής Πολιτοφυλακής του ΔΣΕ εκτελούσαν και αξιωματικοί άλλων όπλων και σωμάτων, όπως ο διοικητής της Λαϊκής Πολιτοφυλακής της Πελοποννήσου Ηλίας Κιαπές (Μπαρμπαλίας), παλιός Ακροναυπλιώτης, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ από το 7ο Συνέδριο, με καταγωγή από το Ραψομμάτι Μεγαλόπολης, αντισυνταγματάρχης Πεζικού του ΔΣΕ, που σκοτώθηκε το 1948 σε ενέδρα κυβερνητικών δυνάμεων στον Αγιο Χριστόφορο Κολλινών Αρκαδίας.¹² Εκτός από τους ονομασμένους αξιωματικούς Λαϊκής Πολιτοφυλακής από την Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση, ο αριθμός υπαξιωματικών και απλών πολιτοφυλάκων στον ΔΣΕ δεν είναι προσδιορίσιμος.

Στα βασικά καθήκοντα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής περιλαμβάνονταν η επιτήρηση της εφαρμογής της νομοθεσίας της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης, η διατήρηση της τάξης, η εκτέλεση ενταλμάτων, οι συλλήψεις πρακτόρων και κατασκόπων, η φροντίδα για τα μέτρα ασφάλειας στις συνελεύσεις και στις συγκεντρώσεις. Το κάθε τμήμα τηρούσε βιβλίο υπηρεσίας, συμβάντων, κρατουμένων, διαχείρισης τροφίμων κ.ά. Κάθε μέλος της Λαϊκής Πολιτοφυλακής είχε ατομικά ημερολογιακό βιβλιάριο όπου αναγράφονταν όλες οι αναφορές.

Στο άρθρο 4 του Κανονισμού της Λαϊκής Πολιτοφυλακής αναφερόταν ρητά ότι όσο διαρκεί η πολεμική περίοδος συγκροτούνται κινητά τμήματα που θα δρουν σε ημιελεύθερα και στα κατεχόμενα χωριά, προχωρώντας σε επιθετικές κρούσεις, σαμποτάζ, στρατολογίες, μοίρασμα διαφωτιστικού υλικού, συγκεντρώνοντας πληροφορίες για τις δυνάμεις και τις κινήσεις του εχθρού. Τα κινητά αυτά τμήματα όταν υπήρχε ανάγκη εντάσσονταν σε μάχιμα τμήματα του ΔΣΕ.

Οι λαϊκοί πολιτοφύλακες όφειλαν να είναι υπόδειγμα λαϊκού αγωνιστή, να βοηθούν και να υποστηρίζουν τον λαό, να μη δέχονται δώρα για οποιαδήποτε υπηρεσία που θα προσέφεραν, να διαπαιδαγωγούν και να εμψυχώνουν με το παράδειγμά τους συναγωνιστές τους.

Στην πρώτη επέτειο της ίδρυσης της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης ο υπουργός Δικαιοσύνης Μιλτιάδης Πορφυρογένης σημείωνε: «Η υπόσχεση που έδωσε η ΠΔΚ για την ανάπτυξη των λαϊκών δημοκρατικών θεσμών πραγματοποιήθηκε παρ' όλες τις δυσκολίες που έφερε ο πόλεμος, μια που γι' αυτόν κινητοποιήθηκε ολόκληρος ο πληθυσμός της ελεύθερης Ελλάδας».¹³ Πράγματι, σε όλη τη διάρκεια του αγώνα του ΔΣΕ οι κάτοικοι παρέμειναν ιδιαίτερα συνεπείς και προσηλωμένοι στους λαογέννητους θεσμούς.

Η στερέωση των θεσμών συμβάδιζε με την ανάπτυξη του ένοπλου αγώνα και οι κάτοικοι των ελεύθερων περιοχών προσέφεραν κάθε είδους βοήθεια που απαιτούνταν για τη δράση του ΔΣΕ, όπως τροφοδότησή του σε έμψυχο δυναμικό και υλικά μέσα (τροφή και ρουχισμό), κατασκευή οχυρωματικών έργων, συγκέντρωση πληροφοριών, μεταφορές τραυματιών κ.ά. Χαρακτηριστικό είναι ένα άρθρο του περιοδικού «Δημοκρατικός Στρατός» που ανέφερε: «Παλλαϊκή συμβολή σήμερα δεν πολεμάνε μόνο οι αντάρτες και αντάρτισσες αλλά πολλές φορές στην πρώτη γραμμή έξω από τη στρατιωτική υποχρέωση πολεμάνε γέροι, γριές, μωρομάνες, κορίτσια, παιδιά φτιάχνοντας οχυρωματικά έργα, μεταφέροντας τους τραυματίες, τα τρόφιμα για τον στρατό, πολεμοφόδια συγκεντρώνοντας εισφορές, εράνους σε τρόφιμα».

Τα όργανα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής επεδίωκαν τη συμμετοχή και συμπαράσταση στο έργο τους από τον λαό των απελευθερωμένων περιοχών, και σύμφωνα με τον υπουργό Εθνικής Οικονομίας και Επισιτισμού της ΠΔΚ Λεωνίδα Στρίγκο, σε πολύ λίγες περιπτώσεις χρειάστηκε η παρέμβαση της Λαϊκής Πολιτοφυλακής για πειθαρχικά παραπτώματα.

Η Λαϊκή Πολιτοφυλακή της Σάμου, με ανακοίνωσή της στις 20/11/1948 που έφερε την υπογραφή του διοικητή της, Γ. Βαλούκα, καλούσε τον λαό στις ελεγχόμενες από τον ΔΣΕ περιοχές να βοηθήσει με κάθε τρόπο τη Λαϊκή Πολιτοφυλακή να πραγματοποιήσει την αποστολή της. Η συμμετοχή των κατοίκων όφειλε να εκδηλώνεται με καταγγελία στα όργανα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής ενεργειών που στρέφονταν ενάντια στη ζωή, στην τιμή, στην οικογένεια του κάθε κατοίκου, με έκφραση χωρίς δισταγμό της γνώμης, αλλά συνάμα με σεβασμό και εφαρμογή των διαταγών της Λαϊκής Πολιτοφυλακής και όλων των οργάνων του αγώνα.¹⁴

Τα παραπάνω επιβεβαιώνουν το λαϊκό έρεισμα του ΔΣΕ, τον αντικειμενικά προσδιορισμένο ταξικό του χαρακτήρα και την επαναστατική του δυναμική. Παρ' όλα αυτά, δεν επαρκούσαν για την εξέλιξή του σε επαναστατικό στρατό για την ανατροπή της καπιταλιστικής εξουσίας. Απαιτούνταν ανάλογη διακηρυγμένη στόχευση, που εκείνη την περίοδο απουσίαζε και καθορίστηκε ουσιαστικά μόλις το 1949.

Η δράση της Λαϊκής Πολιτοφυλακής στον αγώνα του ΔΣΕ ήταν αξιοσημείωτη. Στο Δελτίο του ΔΣΕ της 3ης Μαΐου 1948 αναφερόταν πως η Λαϊκή Πολιτοφυλακή στην Ελεύθερη Ελλάδα, πιστή στο καθήκον της και φρουρός της ασφάλειας του λαού, δεν ξεχνά και την πολεμική της αποστολή. Στο Τσάγεζι Θεσσαλίας πήρε μέρος στις επιχειρήσεις ενάντια στη φρουρά του Συκουρίου. Στις 22 Φλεβάρη 1948 απόσπασμα από 10 πολιτοφύλακες και 2 αξιωματικούς της Λαϊκής Πολιτοφυλακής έδωσε μάχη ενάντια σε λόχο των ΜΑΥ στην περιοχή Σίνα - Κερασιά στην Καλαμπάκα, πέτυχε να αποκόψει τον δρόμο της διαφυγής του εχθρού και στη συνέχεια, με τη συνδρομή τμημάτων του ΔΣΕ, να τους αιχμαλωτίσει.¹⁵

Στις 14 Απρίλη 1948, στην Απόφαση του Πολιτικού Γραφείου της ΚΕ του ΚΚΕ για την κατάσταση και δουλειά του Αρχηγείου Ρούμελης, υπογραμμιζόταν ιδιαίτερα η πείρα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής Ρούμελης, που «έχει ως κύρια αποστολή την υπεράσπιση του λαού της περιοχής», «τη στερέωση της Λαϊκής Εξουσίας στον ελεγχόμενο από τον ΔΣΕ χώρο». Τονιζόταν πως η Λαϊκή Πολιτοφυλακή συνέβαλλε στον αγώνα με τις ενεδρευτικές της δράσεις, με συλλογή πληροφοριών, με κρούσεις και παρενοχλήσεις του Εθνικού Στρατού όταν οι δυνάμεις του ΔΣΕ βρίσκονταν εκτός χώρου, με επιχειρήσεις κοντά στις πόλεις, με τα σαμποτάζ στις πόλεις.¹⁶ Ο Υποστράτηγος Γιάννης Αλεξάνδρου (Διαμαντής) θεωρούσε ενδεδειγμένη δράση τη συγκεντρωμένη δύναμη για αποφασιστικά συντριπτικά χτυπήματα από τα τακτικά τμήματα του ΔΣΕ, ταυτόχρονα με την παραπλάνηση του εχθρού από τη δράση μικροομάδων, τη Λαϊκή Πολιτοφυλακή, τους σκοπευτές, τα Κέντρα Πληροφοριών, με σκοπό τη συνεχή φθορά του αστικού στρατού.¹⁷

Στο ίδιο πνεύμα, στο περιοδικό του ΔΣΕ ο Βασίλης Μπαρτζιώτας κατέγραφε την καλά συντονισμένη επίδοση στο μαζικό σαμποτάζ από τα τμήματα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής, των Κέντρων Πληροφοριών (ΚΠ) και των ομάδων Πολιτικών Επιτρόπων Πόλεων - Υπαίθρου (ΠΕ - ΠΥ) στις περιοχές Γρεβενών - Νεάπολης, Κοζάνης - Πτολεμαΐδας, Φλώρινας - Αμυνταίου και προπάντων στη Θεσσαλονίκη. Επιπροσθέτως, εξήρε τη συμμετοχή των μαχητών της Πελοποννήσου στο μαζικό σαμποτάζ που κατέστρεφε τις εχθρικές συγκοινωνίες μόνο με σκαπανικά εργαλεία.¹⁸

Τον Νοέμβρη του 1948 ο υποστράτηγος του ΔΣΕ Κώστας Καραγιώργης κοινοποίησε διαταγή σε όλες τις υποδιοικήσεις της Λαϊκής Πολιτοφυλακής για την τακτική ναρκοπολέμου, αναφέροντας ότι ο εχθρός εφαρμόζει ναρκοπόλεμο και στον «δικό μας χώρο», με αποτέλεσμα να υπάρχουν θύματα στα χωριά της Ευρυτανίας και της Φθιώτιδας. Για την αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης είχαν σταλεί αξιωματικοί σαμποτέρ σε όλα τα τμήματα Κέντρων Πληροφοριών και της Λαϊκής Πολιτοφυλακής για μαθήματα και εξάσκηση ναρκοθέτησης εχθρικών περιοχών και αποναρκοθέτησης των ελεύθερων περιοχών. Επίσης, με τη διαταγή του συνιστούσε περισσότερα μέτρα ασφάλειας, περισσότερες πληροφορίες, αλλά και παραμονή στον χώρο εντοπισμού ναρκών και ανατίναξής τους, ώστε ο εχθρός, θεωρώντας πως οι δυνάμεις της Λαϊκής Πολιτοφυλακής έπεσαν σε ναρκοπέδιο και πραγματοποιώντας αυτοψία, να εγκλωβίζεται και να συλλαμβάνεται.¹⁹

Πράγματι, το σαμποτάζ με ναρκοπόλεμο είχε εξελιχθεί σε μεγάλο πονοκέφαλο για τις αστικές δυνάμεις. Κατά τους τελευταίους μήνες του 1948, οι συνολικές απώλειες του Γ' Σώματος του αστικού στρατού ανήλθαν σε 1.455 άντρες. Ποσοστό 30% επί των απωλειών οφείλονταν σε νάρκες.²⁰ Ιδιαίτερη δράση σημειώθηκε στους άξονες της κίνησης του στρατού, στο συγκοινωνιακό δίκτυο, στην καταστροφή τροχοφόρων που μετέφεραν αξιωματικούς του Εθνικού Στρατού και στελέχη του αστικού πολιτικού συστήματος και του κράτους. Επίσης, κλιμακώθηκε η καταστροφή τεχνικών έργων με ναρκοθέτηση. Στις κατοικημένες περιοχές αυξήθηκαν οι ανατινάξεις και οι πυρπολήσεις των οχυρωμένων κτιρίων, η καταστροφή του πολεμικού υλικού στις αποθήκες, αλλά και εγκαταστάσεων και εργοστασίων. Από νάρκη τμήματος της Λαϊκής Πολιτοφυλακής στον δρόμο Ξάνθης - Σταυρούπολης ανατινάχθηκε εχθρικό τζιπ. Σκοτώθηκαν ένα ταγματάρχης, ένας λοχαγός και δύο στρατιώτες του αστικού στρατού.²¹

Το «Δελτίο Δράσης της Διοίκησης της Λαϊκής Πολιτοφυλακής της Ανατολικής Μακεδονίας» αναφέρει ακόμα ότι από νάρκη που τοποθέτησε το τμήμα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής της Δράμας στον δρόμο Παγονέρι - Ζυρνόβου ανατινάχτηκαν δύο μεγάλα στρατιωτικά εχθρικά αυτοκίνητα.

Πολλοί πολιτοφύλακες βραβεύτηκαν με μετάλλιο εξαιρετικής σαμποταριστικής δράσης, όπως ο υπολοχαγός Λαϊκής Πολιτοφυλακής Αθανασιάδης Γεώργιος και ο ανθυπολοχαγός Μαυρίδης Γεννάδιος των τμημάτων της Δυτικής Μακεδονίας, υποδιοίκησης Γρεβενών.

Αλλη σημαντική συνεισφορά της Λαϊκής Πολιτοφυλακής στον αγώνα του ΔΣΕ υπήρξε ο μικροπόλεμος. Με καθημερινές παραπλανητικές αψιμαχίες στα μετόπισθεν, οι δυνάμεις της Λαϊκής Πολιτοφυλακής προξένησαν στα κυβερνητικά στρατεύματα σημαντικές φθορές, αναγκάζοντας τον αστικό στρατό να απασχολεί γι' αυτές υπολογίσιμες δυνάμεις του.

Σημαντική συνεισφορά της Λαϊκής Πολιτοφυλακής στον αγώνα του ΔΣΕ υπήρξε η επιστράτευση των καινούργιων δυνάμεων. Ο Λεωνίδας Στρίγκος στο περιοδικό «Δημοκρατικός Στρατός» σημείωνε: «Η Λαϊκή Πολιτοφυλακή, με τις επαφές που δημιουργεί και με τις διεισδύσεις σε ημιελεγχόμενες και ελεγχόμενες περιοχές, μπορεί να επιστρατεύσει εκατοντάδες νέους, όπως μας δείχνει το παράδειγμα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής Βίτσι, που έως τώρα με τη δουλειά της επιστράτευσε 1.200 μαχητές τους τελευταίους μήνες».²²

Ανάλογη είναι η μαρτυρία του Γεώργιου Μανώλη, μέλους της Λαϊκής Πολιτοφυλακής Γρεβενών. Η έφιππη ομάδα τους με έδρα στο χωριό Ελάφι αποτελούνταν από 8 μέλη. Είχαν υπό την επίβλεψή τους 17 χωριά, από τα οποία μόνο 6 είχαν κατοίκους, καθώς τα άλλα είχαν ερημώσει με τις ενέργειες του αστικού στρατού, που διά της βίας μετέφερε τους κατοίκους στα αστικά κέντρα, απαγορεύοντάς τους την επαφή με τα σπίτια τους. Τον Μάιο του 1949 η ομάδα τους πήρε εντολή από τη διοίκηση της 33ης Μονάδας του ΔΣΕ να επιστρατεύσει 150 νέους και νέες. Ξεπέρασε το πλάνο και έστειλε στον ΔΣΕ 300 άτομα.²³

Συναφή είδηση αντλούμε από το «Δελτίο Δράσης» της διοίκησης της Λαϊκής Πολιτοφυλακής Ανατολικής Μακεδονίας - Θράκης του Απρίλη 1949, που μας πληροφορεί ότι τα τμήματα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής της περιοχής Λευκίμμης μπήκαν στο χωριό Ταχίου και συγκέντρωσαν δύο αμάξια με τρόφιμα για τον ΔΣΕ, στρατολόγησαν επτά κατοίκους και έναν παπά.

Κομβική ήταν η συμβολή της Λαϊκής Πολιτοφυλακής στον τομέα των πληροφοριών. Οι ομάδες της διείσδυαν στα εχθρικά μετόπισθεν για συγκέντρωση πληροφοριών σχετικά με τη διάταξη των εχθρικών δυνάμεων και για μοίρασμα προκηρύξεων. Αλλοτε διενεργούσαν νυχτερινές κρούσεις στα εχθρικά φυλάκια, κάνοντας ταυτόχρονα διαφωτιστική δουλειά στους στρατιώτες.²⁴

Στις 3 Μάρτη 1948 στο Δελτίο Ειδήσεων του ΔΣΕ δημοσιεύτηκε η απόφαση των Λαϊκών Συμβουλίων της Ελεύθερης Ελλάδας να αποσταλούν ελληνόπουλα στις Λαϊκές Δημοκρατίες, με τη συγκατάθεση των γονέων τους. Σε κάθε 25 παιδιά αντιστοιχούσε μία δασκάλα - παιδαγωγός, που εκλεγόταν σε συνέλευση των γονέων. Τις φάλαγγες των παιδιών μέχρι τα σύνορα της Αλβανίας, της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας συνόδευαν τα όργανα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής και, όποτε κρινόταν αναγκαίο, τμήματα του ΔΣΕ.

Τον Μάη του 1948 στον ΔΣΕ καθιερώθηκε ο θεσμός των Πολιτικών Επιτρόπων Πόλεων (ΠΕ-Π) και λίγους μήνες αργότερα, τον Νοέμβρη του 1948, ο θεσμός των Πολιτικών Επιτρόπων για την Υπαιθρο (ΠΕ-Υ), καθώς θεωρήθηκε σκόπιμο να δοθούν πολεμικά χτυπήματα στις πόλεις όσο και στην ύπαιθρο, να ενισχυθεί το πολεμικό έργο του ΔΣΕ στα μετόπισθεν, αλλά και να λυθεί το πρόβλημα των εφεδρειών στρατολογώντας μαχητές και μαχήτριες από τις πόλεις και τα χωριά. Στη συνέχεια, στις 30 - 31 Γενάρη 1949, η 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ έκρινε πως στις πόλεις ο θεσμός ΠΕ-Π πέτυχε, δικαιώθηκε από τη ζωή, έδωσε θετικά αποτελέσματα και θα έπρεπε να στερεωθεί, να αναπτυχθεί.²⁵

Στην πορεία όμως της δράσης του ΔΣΕ διαπιστώθηκε αλληλοεπικάλυψη αρμοδιοτήτων και περιοχών μεταξύ της Λαϊκής Πολιτοφυλακής και των Πολιτικών Επιτρόπων των Πόλεων- Υπαίθρου (ΠΕ-ΠΥ).²⁶ Ετσι, το Ανώτατο Πολεμικό Συμβούλιο προχώρησε στη διάλυση των Κέντρων Πληροφοριών και της Λαϊκής Πολιτοφυλακής. Σύμφωνα με οδηγίες που δόθηκαν στα τμήματα, οι κάτοικοι και μαχητές που δρούσαν στα Κέντρα Πληροφοριών και στη Λαϊκή Πολιτοφυλακή «και είναι κατάλληλοι» εντάσσονταν στις ομάδες ΠΕ-ΠΥ, ενώ οι υπόλοιποι κατατάσσονταν στον ΔΣΕ.²⁷ Ωστόσο, παρατηρούμε ότι διατάγματα με ονομασίες αξιωματικών της Λαϊκής Πολιτοφυλακής συνέχισαν να δημοσιεύονται στην εφημερίδα της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης και τον Ιούλη του 1949.

Στις 29 με 30 Αυγούστου, με την πτώση του υψώματος Κάμενικ του Γράμμου, οι κύριες δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού χωρίς να συνθηκολογήσουν υποχώρησαν συντεταγμένα προς το αλβανικό έδαφος. Στις 15 Οκτώβρη 1949 η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση απηύθυνε Διάγγελμα προς τον Ελληνικό Λαό γνωστοποιώντας πως με απόφαση και διαταγή του Γενικού Αρχηγείου του ΔΣΕ σταμάτησε ο πόλεμος.

Ωστόσο, σε όλη την ελληνική επικράτεια παρέμειναν τμήματα από τις αντάρτικες ομάδες, ξεκομμένοι αγωνιστές και σημαντικός αριθμός ομάδων Πολιτικών Επιτρόπων Πόλεων - Υπαίθρου και Λαϊκών Πολιτοφυλάκων που δρούσαν στα μετόπισθεν. Τα τμήματα των ομάδων ειδοποιήθηκαν να μεριμνήσουν ώστε να παραμείνουν οι πιο υγιείς και δοκιμασμένοι αντάρτες μέχρι νεωτέρας εντολής, και ταυτόχρονα να βοηθήσουν ώστε να προωθηθούν προς τα σύνορα οι εναπομείναντες μαχητές. Δρώντας κάτω από απερίγραπτες δυσκολίες και δίνοντας απεγνωσμένο αγώνα οπισθοφυλακής, το εγχείρημα της προώθησης ξεκομμένων μαχητών και τραυματιών στις Λαϊκές Δημοκρατίες στο μεγαλύτερο του μέρος ολοκληρώθηκε επιτυχώς. Το τίμημα όμως αυτού του εγχειρήματος ήταν δραματικό, οι απώλειες μεγάλες. Οσοι κατάφεραν να επιζήσουν και να μην αιχμαλωτιστούν πέρασαν στις Λαϊκές Δημοκρατίες σχεδόν έναν χρόνο μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου. Ο Γιώργος Μανώλης αναφέρει χαρακτηριστικά ότι για το δικό του τμήμα της Λαϊκής Πολιτοφυλακής ο εμφύλιος πόλεμος τελείωσε στις 2 Ιούνη 1950, και όχι τον Αύγουστο του 1949.

Οπως φαίνεται και από τα παραπάνω, η Λαϊκή Πολιτοφυλακή αποτέλεσε έναν λαογέννητο θεσμό, με το δικό της μερίδιο συμβολής σε όλη την περίοδο της ένοπλης ταξικής σύγκρουσης. Μια ένοπλη ταξική σύγκρουση η οποία ανταποκρίθηκε στην ιστορική αναγκαιότητα, ενέπνευσε οράματα και ελπίδες, ανέδειξε ηρωικές μορφές και άφησε σημαντικότατες παρακαταθήκες.

Παραπομπές:

1. Το διάγγελμα του Αρχηγείου του ΔΣΕ συντάχθηκε από το κλιμάκιο της ηγεσίας του ΚΚΕ που βρισκόταν στο Βελιγράδι. Βλ. Φίλιππος Ηλιού, «Ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος. Η εμπλοκή του ΚΚΕ», εκδόσεις «Θεμέλιο», Αθήνα 2005, σελ. 175.

2. Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ 1939 - 1949, Β2 τόμος, «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2018, σελ. 305.

3. Βλ. Φιλιώ Τόλια, «Η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση (ΠΔΚ). Οι θεσμοί, το νομοθετικό της έργο και ο χαρακτήρας της εξουσίας», στο Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ, «Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας. Συλλογή κειμένων. Εγγραφα από το Αρχείο του ΚΚΕ», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2016, σελ. 203.

4. «Οι αγώνες του Δημοκρατικού Στρατού της Ελλάδας», Εκδοτικό Ελεύθερης Ελλάδας, Νοέμβρης 1947, σελ. 46.

5. «Οι αγώνες του Δημοκρατικού Στρατού της Ελλάδας», Εκδοτικό Ελεύθερης Ελλάδας, Νοέμβρης 1947, σελ. 30.

6. «Κριτική των επιχειρήσεων», στο «Οι αγώνες του Δημοκρατικού Στρατού της Ελλάδας», Εκδοτικό Ελεύθερης Ελλάδας, Νοέμβρης 1947, σελ. 6.

7. Αρίστος Καμαρινός, «Ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Πελοπόννησο 1946-1949», Πέμπτη έκδοση, «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2008.

8. «Κριτική των επιχειρήσεων», στο «Οι αγώνες του Δημοκρατικού Στρατού της Ελλάδας», Εκδοτικό Ελεύθερης Ελλάδας, Νοέμβρης 1947, σελ. 6.

9. «Εμπρός», Πέμπτη 25 Δεκέμβρη 1947, σελ. 8

10. ό.π, σελ. 1.

11. «Εφημερίδα της Προσωρινής Κυβέρνησης», Αριθ. Φύλλου 11, χρόνος 1ος, 15 Απρίλη 1948, σελ. 27 - 30.

12. Λέφα Γιάννη Λέων Δ. Φ., «Ο Δημοκρατικός Στρατός Πελοποννήσου (Δημιουργία - Ανάπτυξη - Ηττα)», τόμος Α, εκδόσεις «Αλφειός», Αθήνα 1998, σελ. 342.

13. Μιλτιάδη Πορφυρογένη, «Ενας χρόνος. Η Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση», «Δημοκρατικός Στρατός». Φωτογραφική αναπαραγωγή από τα πρωτότυπα τεύχη του περιοδικού «Δημοκρατικός Στρατός», τεύχος 1 (Γενάρης 1949), τόμος Β', Γενάρης - Σεπτέμβρης 1949, Αθήνα 1996, σελ 34.

14. «Ο Αγώνας του Δημοκρατικού Στρατού στη Σάμο (Συλλογικό)», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 1978, σελ. 178.

15. Δελτίο ΔΣΕ, 3/5/1948.

16. Απόφαση του Πολιτικού Γραφείου της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ για την κατάσταση και τη δουλειά του αρχηγείου Ρούμελης, «Δημοκρατικός Στρατός» τεύχος 5 (Μάης 1948) τόμος Α, Γενάρης - Δεκέμβρης, ό.π., σελ. 148.

17. Αλεξάνδρου Γιάννη (Διαμαντή), Υποστράτηγου, «Με τη μάχη κερδίσαμε τον χώρο μας. Με τη μάχη θα λύσουμε τα προβλήματά μας», «Δημοκρατικός Στρατός» τεύχος 12 (Δεκέμβρης 1948) τόμος Α, Γενάρης - Δεκέμβρης, ό.π., σελ. 503.

18. Βασίλη Μπαρτζιώτα, «Η στρατιωτικοπολεμική δουλιά στις πόλεις και την κατεχόμενη ύπαιθρο», «Δημοκρατικός Στρατός» τεύχος 3 (Μάρτης 1949) τόμος Β, Γενάρης - Σεπτέμβρης 1949, ό.π., σελ. 147 - 148.

19. Κώστας Καραγιώργης, arxeiokke.gr.

20. Αρχηγείον Στρατού - Διεύθυνσις Ιστορίας Στρατού, «Ο Ελληνικός Στρατός κατά τον Αντισυμμοριακόν Αγώνα (1946 - 1949). Επιχειρήσεις του Γ' Σώματος Στρατού (1947 - 1949)», Εκδοσις Διευθύνσεως Ιστορίας Στρατού, Αθήναι 1976, σελ. 425.

21. «Χρονικό της δράσης του Δημοκρατικού στρατού (Από 1-30 Ιούνη 1949)», τεύχος 7 (Ιούλης 1949), τόμος Β', Γενάρης - Σεπτέμβρης 1949, ό.π., σελ. 519.

22. Λεωνίδα Στρίγγου, «Ενότητα λαού και στρατού (ορισμένα προβλήματα)», «Δημοκρατικός Στρατός» τεύχος 12 (Δεκέμβρης 1948) τόμος Α, Γενάρης - Δεκέμβρης, ό.π., σελ. 451.

23. Γεώργιος Μανώλης, «Με μια υποχρέωση και ένα καθήκον μαζί», Αθήνα 2009, σελ. 146.

24. Τάκη Ψημμένου, «Αντάρτες στ' Αγραφα (1946-1950). Αναμνήσεις ενός αντάρτη», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 1998, σελ. 197 - 198.

25. «Η Ελλάδα στον δρόμο προς τη νίκη, μπροστά στην αποφασιστική καμπή», στο «Το ΚΚΕ. Επίσημα Κείμενα», τόμ. 6, εκδ. «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 1981, σελ. 337, όπως παρατίθεται στο: Τόλια Φιλομένη (Φιλιώ), «Ο Πολιτικός Επίτροπος στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ)», «Σύγχρονη Εποχή», Αθήνα 2015, σελ. 446 - 447.

26. Εγγραφο 206602, Εκθεση για την κατάσταση και δουλειά στη Δυτική Μακεδονία, Γ. Γρίβας, 7/6/1949, Αρχείο ΚΚΕ.

27. ό.π.