Με ένα απέραντο λευκό χιόνι στις κορυφές του υποδέχτηκε ο Γράμμος την ομάδα συντρόφων και φίλων κατά την άφιξή τους την Παρασκευή 27/3, ενώ τη συνόδευσαν τα μέλη της ΚΕ του ΚΚΕ Δημήτρης Γόντικας και Μανώλης Ραπανάκης, καθώς και ο Θανάσης Λεκάτης, μέλος του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ.

Η πρώτη μέρα της εκδρομής ξεκίνησε από τη Νοσοκομειούπολη του Γράμμου, η οποία χτίστηκε σε απυρόβλητο μέρος κάτω από το ύψωμα Σκάλα για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες των μαχών.

Ο Δ. Γόντικας αναφέρθηκε στην εποποιία του ΔΣΕ, στο γεγονός ότι εκείνα τα χρόνια η αστική τάξη ένιωσε τρόμο για την εξουσία της, και στη συνέχεια έκανε αναφορά στη μεγάλη μάχη του Γράμμου το 1948. Ακολούθησε περιήγηση στον χώρο όπου ήταν οι θάλαμοι και περιθάλπονταν οι τραυματίες μαχητές του ΔΣΕ. Το νοσοκομείο είχε τη δυνατότητα να περιθάλψει ταυτόχρονα 1.500 τραυματίες και από εκεί πέρασαν συνολικά πάνω από 5.000.

Ξεχωριστή στιγμή της εκδρομής ήταν η επίσκεψη στο νεκροταφείο, όπου έχουν θαφτεί 41 μαχητές του ΔΣΕ που υπέκυψαν στα τραύματά τους.

Τις επόμενες μέρες ακολούθησαν η επίσκεψη στα μουσεία που έχει επιμεληθεί η ΚΕ του ΚΚΕ στο Νεστόριο Καστοριάς και στο χωριό Καλλιθέα Πρεσπών, όπου οι εκδρομείς αντίκρισαν τα εντυπωσιακά εκθέματα και το σπάνιο φωτογραφικό υλικό που αποτυπώνουν τις βαθιές ιστορικές ρίζες του Κόμματος με τους κατοίκους των τότε ελεύθερων περιοχών, και τη λυσσαλέα επίθεση της αστικής τάξης και των συμμάχων της προκειμένου να τις ξεριζώσει. Αυτό αποτυπώνεται με χαρακτηριστικό τρόπο στις πλάκες που βρίσκονται στους αύλειους χώρους των μουσείων, με τα ονόματα εκατοντάδων νεκρών από τα χωριά των γύρω περιοχών.

Καθ' οδόν από το Νεστόριο προς τα χωριά των Πρεσπών και πλησιάζοντας στην περιοχή της Ιεροπηγής, ο σύντροφος Θ. Λεκάτης περιέγραψε το πώς εξελίχθηκε ο μεγάλος ελιγμός των δυνάμεων του ΔΣΕ από τον Γράμμο στο Βίτσι τον Αύγουστο του 1948.

Ξεχωριστής σημασίας ήταν η επίσκεψη στο μνημείο για τη Συνδιάσκεψη της Πανελλαδικής Δημοκρατικής Ενωσης Γυναικών τον Μάρτη του 1949 στο χωριό Πυξός. Ενα χωριό που κάποτε αριθμούσε 2.500 κατοίκους, οι οποίοι στήριζαν με όλα τα μέσα τον ΔΣΕ, η αστική τάξη το γκρέμισε ολοσχερώς, με αποτέλεσμα σήμερα να μην υπάρχει στην κυριολεξία ούτε πέτρα που να θυμίζει κατοικημένο τόπο. Το μνημείο για τις μαχήτριες του ΔΣΕ αποτυπώνει την τεράστια συμβολή του ΚΚΕ στη γυναικεία συμμετοχή στον κοινωνικό και πολιτικό αγώνα, στις μεγάλες στιγμές της ταξικής πάλης στην Ελλάδα τον 20ό αιώνα.

Οι γυναίκες έφτασαν να αποτελούν το 25% των μάχιμων δυνάμεων του ΔΣΕ, ενώ υπήρχαν διμοιρίες και τάγματα που οι γυναίκες ξεπερνούσαν το 40%, ακόμα και το 50% της δύναμής τους. Σε όλα αυτά αναφέρθηκε η συντρόφισσα Αντωνία Λουκάκου.

Επίσης επισκέφτηκαν το μνημείο στο χωριό Κώττας, εκεί που λίγο καιρό πριν ήταν ένα χωράφι, που οι γελάδες στο περπάτημά τους έβγαζαν στην επιφάνεια τα οστά των μαχητών από τις τελευταίες μάχες του 1949 στα γύρω υψώματα. Σήμερα αυτόν τον χώρο τον κοσμεί ένα εντυπωσιακό μνημείο για τους νεκρούς μαχητές του ΔΣΕ, για να μπορούν οι επόμενες γενιές να αφήνουν «το λουλούδι που τους στέρησαν» στη συνέχεια της πάλης για την απελευθέρωση.

Η εκδρομή ολοκληρώθηκε με επίσκεψη στο μνημείο για τη μάχη της Φλώρινας τον Φλεβάρη του 1949, το οποίο βρίσκεται στο σημείο όπου θάφτηκαν μαζί ζωντανοί και νεκροί μαχητές και μαχήτριες του ΔΣΕ. Ενα μνημείο που πραγματικά στέκεται αντάξιο «γι' αυτούς που νίκησαν τον θάνατο» και μας αφήνει όλους συγκλονισμένους κάθε φορά που το αντικρίζουμε.

Οπως μας γράφουν οι σύντροφοι: «Κρατάμε από αυτήν την πρωτοβουλία το δέος που άφησε σε όλους μας αυτό το ζωντανό μάθημα Ιστορίας, την έμπνευση για τις καθημερινές μάχες που δίνουμε. Κρατάμε το άσβεστο ενδιαφέρον των συντρόφων μαθητών - μελών της ΚΝΕ που δεν σταματούσαν στιγμή να ρωτάνε για την Ιστορία του Κόμματος, για την ηρωική δράση του ΔΣΕ, τη διάθεσή τους να μάθουν περισσότερα.

Συνεχίζουμε με συγκίνηση, γνώση και σιγουριά για την τελική νίκη, τον σοσιαλισμό - κομμουνισμό, κρατώντας τους στίχους του Γ. Ρίτσου: "Οχι, εμείς το δάκρυ δε θ' αφήσουμε να λεκιάσει τον ηρωισμό σου, κι όμως μέσα μας πονά τόσο η καρδιά, κι όσο πιο πολύ πονά, τόσο πιο πολύ μισεί. Θα τολμήσουμε ό,τι τόλμησες και συ''».