ΜΕΡΟΣ ΠΕΜΠΤΟ Δ'

Σήμερα δεν θα συνεχίσουμε την αναφορά μας σε αυτήν την τομή στην ελληνική παιδαγωγική, με σημείο αναφοράς τα δυτικά κέντρα, που σε αυτά διαμορφώνεται η επιστήμη της διαπαιδαγώγησης των νέων ανθρώπων. Θα επαναφέρουμε την αφήγησή μας πάνω στη βιογραφία του δάσκαλου που έμελλε να κυνηγηθεί για τις προοδευτικές ιδέες του και κατ' επανάληψη να βρεθεί εκτός σχολικής τάξης.

Μετά τους τραμπουκισμούς των εκατόγχειρων του ντόπιου και βρετανικού αντικομμουνισμού, ο Κωνσταντίνος Καλαντζής βρίσκει κατά τον ηρωικό Δεκέμβρη του '44, και συγκεκριμένα την προτελευταία μέρα αυτού του μήνα, το σπίτι του λεηλατημένο και τη βιβλιοθήκη του καμένη! Δεν ευοδώνεται ούτε η μάταιη προσπάθειά του να διασώσει έργα του ποιητή Κωστή Παλαμά!

Το αλγεινό γεγονός αποτυπώνεται σε σύντομο βιογραφικό σημείωμα της 10ης Φλεβάρη 1984, στο οποίο περιγράφει και τους σωματικούς πόνους που ένιωσε από τη ράβδο των οργάνων της αστικής τάξης:

«Γνώρισα πολλές φορές τις μεταμεσονύχτιες συλλήψεις στο σπίτι μου, τα μπουντρούμια της Γενικής Ασφάλειας, το ξύλο και την αγριότητα των βασανιστών».

Μετά τις δεκεμβριανές μάχες τον βρίσκουμε στην Χαλκίδα, όπως μαθαίνουμε από την αχρονολόγητη υποσημείωση στο ποίημα «Δειλινό στη Χαλκίδα», που δημοσιεύεται στο περιοδικό «Νέα Γενιά». Ας την αναπαράγουμε: «Οταν έπεσε η Αθήνα, αρχές του Γενάρη 1945, ένα τσούρμο νέοι, γέροι, γυναίκες και παιδιά, κυνηγημένοι από τις ορδές του Σκόμπυ, φτάσαμε πρόσφυγες στη Χαλκίδα».

Από την κόρη του, την ομότιμη καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθήνας Αναστασία Καλαντζή - Αζίζι, μαθαίνουμε ότι ο πατέρας της και η σύζυγός του και μητέρα της, η δασκάλα Ξανθίππη (Πιπίτσα) Βακαρέλλη - Καλαντζή, πήγαν με τα πόδια μέχρι τη Θεσσαλονίκη το 1945.

Επιστρέφουν στις αρχές του φθινοπώρου της ίδιας χρονιάς στην Αθήνα, όπου ζουν, σε κατάσταση ημιπαρανομίας, σε ένα υπόγειο. Από χειρόγραφο σημείωμα του ίδιου περιγράφονται οι συνθήκες τρομοκρατίας τις οποίες έζησε το προοδευτικό ζευγάρι στο πετσί του. Είναι γραμμένο με τη ματιά του παρατηρητή και όχι του δρώντος υποκειμένου:

«Τέλη του 1945, αλήτες, πρώην προδότες και κοινωνικά κατακάθια, "αγανακτισμένοι πολίτες" όπως αυτοαποκαλούνταν, την έπιασαν μαζί με τον σύζυγό της, Κώστα Καλαντζή, έξω απ' το Μουσείο. Ρίχτηκαν πάνω της σαν λυσσασμένα σκυλιά, ουρλιάζοντας "Πιάσαμε τους δολοφόνους της Καισαριανής, ρουφήξανε αίμα, ξεκοιλιάζανε", άλλος έλεγε πως του σκοτώσανε τον πατέρα, άλλος τη μητέρα και τον αδελφό! Τους χτυπούσανε με κλωτσιές, με γροθιές, με πέτρες, εκείνης της ξεριζώσανε και τα μαλλιά. Μισοπεθαμένους τους σύρανε μέσα από την Πατησίων, την Γ' Σεπτεμβρίου, την Αγίου Κωνσταντίνου, στο Θησείο. Εκεί τους στήσανε σε έναν τοίχο αλαλάζοντας "εκτέλεση, εκτέλεση" και πυροβολώντας στον αέρα. Μια περίπολος από Ελληνες αστυνομικούς και Αγγλους του Σκόμπυ τούς απόσπασε από τα χέρια τους και τους έφερε στα μπουντρούμια της Γενικής Ασφάλειας».

Εναν χρόνο μετά, τον Ιούνη του 1946, γεννιέται η κόρη τους, που φέρνει ένα κάποιο φως στη ζωή των βασανισμένων εκπαιδευτικών. Ομως, τι τα θέλετε, ο Κώστας Καλαντζής δεν θα προλάβει να χαρεί τα γεννητούρια του μονάκριβου σπλάχνου τους. Συλλαμβάνεται από τα μίσθια όργανα της Γενικής Ασφάλειας Αθηνών και εξορίζεται στην Ικαρία.

Στο μεταξύ το υπουργείο Παιδείας δεν έχει ειδοποιηθεί για τον εκτοπισμό του, εξ ου και τον καλεί σε απολογία στις 22 Απρίλη 1947, ως διδάσκοντα στο Πρότυπο Ειδικό Σχολείο Αθηνών. Αφήνεται από την εξορία και υποχρεώνεται να παρουσιαστεί στην Καισαριανή, στις 29 Σεπτέμβρη 1947.

Εναν μήνα μετά, τον Οκτώβρη του 1947, αποσπάται «διά το συμφέρον της υπηρεσίας, ιδία υπαιτιότητι και ιδίαις δαπάναις», στο Δημοτικό Σχολείο Αυλακίου της Περιφέρειας Αγρινίου. Ωστόσο, ο κυνηγημένος δάσκαλος ποτέ δεν θα παρουσιαστεί, γι' αυτό αποσπάται - πάλι και με το ίδιο αιτιολογικό - στο 1ο Δημοτικό Σχολείο Πετρούπολης για τη χρονιά 1948 - 1949.

Η απόσπαση πραγματοποιείται με την πράξη αρ. 16 του Εκπαιδευτικού Συμβουλίου Σχολικής Εκπαιδεύσεως, με την οποία δεν συμφωνεί ο αγωνιστής εκπαιδευτικός και αιτείται απόσπαση σε σχολείο του Παγκρατίου. Οπως καταλαβαίνετε, το αίτημά του απορρίπτεται, με το αιτιολογικό: «Ο εν λόγω δημοδιδάσκαλος δεν συνεμορφώθη μέχρι σήμερον προς την άνω απόφασιν του Συμβουλίου, επιδειξάμενος ούτω απειθαρχίαν προς τας διαταγάς των Προϊστάμενων του Αρχών, επιπλέον δ' εκλήθη και εις απολογίαν».

Για την κρίσιμη δεκαετία του '40 και πώς αυτή επέδρασε στην προσωπικότητα του Κώστα Καλαντζή αποφαίνεται ο Σωτήρης Π. Τσιώλης στη διδακτορική διατριβή του, «Η συμβολή του Κωνσταντίνου Καλαντζή στη διαμόρφωση των σύγχρονων διδακτικών μεθόδων για την αγωγή των ατόμων με Ειδικές Ανάγκες στην Ελλάδα»:

«Δεν γνωρίζουμε ποιες είναι οι απόψεις του για τα πολιτικά δρώμενα της εποχής, και κυρίως για τις εξελίξεις στον χώρο του ΚΚΕ. Γνωρίζουμε όμως από προφορικές μαρτυρίες ότι θεωρούσε τον αγώνα του Δημοκρατικού Στρατού κορυφαία στιγμή της ταξικής πάλης. Δεν είναι γνωστό αν πήρε μέρος στις εκλογές του 1946 ή όχι. Το εκλογικό βιβλιάριό του της εποχής δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει κάποιο τεκμήριο για τη ζωή του τη διετία 1949 - 1951, εκτός από το γεγονός ότι προετοιμάζεται να φύγει για τη Βιέννη, όπως προκύπτει από τα έγγραφα που συλλέγει για τις σπουδές του εκεί».

Σε αυτό το σημείο πρέπει να σημειώσουμε ότι μεγάλο μέρος του αρχείου του Κώστα Καλαντζή καταστράφηκε το 2018, από τη φονική πυρκαγιά στο Μάτι. Γι' αυτό η έρευνα του μελετητή του έργου του παρουσιάζει μέγιστη σημασία:

«Η δεκαετία του '40 άφησε ανεξίτηλα σημάδια στη ζωή του Καλαντζή. Στο αρχείο του διασώζονται μόνο 3 τεύχη του περιοδικού "Παιδαγωγική" και κανένα τεύχος της "Πνευματικής Ζωής", παρόλο που συμμετείχε στις συντακτικές ομάδες και των δυο περιοδικών. Από τη συνδικαλιστική του δραστηριότητα δεν υπάρχει κανένα τεκμήριο. Το μόνο τεκμήριο από τη δράση του στο ΕΑΜ είναι το αντίγραφο της έκδοσης του ΕΑΜ Ανατολικών Συνοικιών.

Είναι προφανές ότι ένας άνθρωπος, αντιπρόσωπος στη ΓΣ της ΔΟΕ, μέλος της Αριστερής Παράταξης των Δασκάλων, ο οποίος εργάστηκε στον τομέα διαφώτισης του ΕΑΜ, θα έπρεπε να έχει κάποια κείμενα από αυτήν την εποχή. Το πώς ένιωθε όλα αυτά τα χρόνια προκύπτει από κάποιους στίχους από το αδημοσίευτο ποίημά του "Εντυπώσεις από τη Σοβιετική Ενωση":

"Ευλογημένη χώρα των απλών του μόχτου ανθρώπων, κοιμήθηκα χωρίς βραχνά με το καντήλι της Ειρήνης, βγήκα στους δρόμους σου χωρίς του φόβου τη σκιά"».

Το ερχόμενο Σαββατοκύριακο θα αναφερθούμε στις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, όπου εκπόνησε τη διατριβή του «Η Παιδεία εν Ελλάδι 1935 - 1951».