Ο Μαξίμ Γκόρκι δεν αρκέστηκε να περιγράψει μια εποχή, όπου η Ιστορία έβραζε, προσπάθησε να την αλλάξει.

Γεννήθηκε σαν σήμερα πριν από 158 χρόνια, στο χωριό Νίζνι Νόβγκοροντ της Ρωσίας, και υπήρξε ο πρώτος που έδωσε φωνή στους «χωρίς φωνή». Στους εργάτες, στους άστεγους, στους περιθωριοποιημένους και στους εξαθλιωμένους της τσαρικής Ρωσίας. Ηρθε σε επαφή μαζί τους, δούλεψε δίπλα τους από τα 10 του χρόνια, γνώρισε την εκμετάλλευση, την αθλιότητα, τη φτώχεια και τον κατατρεγμό. Βοηθός τσαγκάρη, λαντζέρης σε καράβι, αχθοφόρος στην Οδησσό, νυχτοφύλακας σε ψαράδικο, φούρναρης, καθαριστής καμινάδων, εργάτης στα χωράφια, ρακένδυτος και πεινασμένος έγραψε για τους προλετάριους, ως ένας από αυτούς.

Η προσφορά του Αλεξέι Μαξίμοβιτς Πέτσκοφ, όπως είναι το πραγματικό όνομα του Γκόρκι, δεν περιορίστηκε στη λογοτεχνία. Υπήρξε πολιτική, κοινωνική και βαθιά ανθρώπινη. Μέσα από το έργο του, αλλά και τη ζωή του, διαμόρφωσε ένα πρότυπο διανοούμενου που δεν στέκεται ουδέτερος. Που παίρνει θέση. Συγκρούεται. Αμφισβητεί. Γι' αυτό και δεν είναι απλώς ένας μεγάλος συγγραφέας. Είναι μια συνείδηση σε διαρκή εγρήγορση, που δεν ανέχεται κάθε τι πλαστό και ψεύτικο.

«Τα ψέματα» - έλεγε - «είναι η θρησκεία των σκλάβων και των αφεντικών. Η αλήθεια είναι ο θεός του ελεύθερου ανθρώπου».

Σήμερα, σε έναν κόσμο που άλλαξε μορφή αλλά όχι ουσία, τα μηνύματα του Γκόρκι αποκτούν νέα δύναμη. Οπως:

• Η αξιοπρέπεια της εργασίας.

Για εκείνον, η εργασία δεν είναι μόνο μέσο επιβίωσης. Είναι μέσο αυτογνωσίας και κοινωνικής χειραφέτησης. Σε μια εποχή επισφαλούς εργασίας και «ευέλικτων» σχέσεων, η ιδέα αυτή επιστρέφει ως διεκδίκηση.

• Η γνώση ως όπλο.

Ο ίδιος, σχεδόν αυτοδίδακτος, πίστευε βαθιά ότι η γνώση είναι η βάση της ελευθερίας. Οχι η επιφανειακή πληροφόρηση, αλλά η συνειδητή κατανόηση του κόσμου.

• Η ανάγκη της συλλογικότητας.

Ο Γκόρκι δεν πίστεψε ποτέ στον ατομικό σωτήρα. Η αλλαγή, για εκείνον, είναι συλλογική υπόθεση. Σε έναν κόσμο ακραίου ατομικισμού, αυτή η θέση φαντάζει ανατρεπτική.

• Η απομυθοποίηση της εξουσίας.

Δεν χαρίζεται στους ισχυρούς. Κριτικάρει, αποκαλύπτει, αποδομεί.

Το έργο του αποτελεί μια ζωντανή καταγραφή της κοινωνικής αθλιότητας, αλλά και της ανθρώπινης αντοχής, χωρίς να εξιδανικεύει. Η γραφή του είναι κοφτερή, σχεδόν ωμή, γιατί η πραγματικότητα που περιγράφει δεν επιτρέπει ωραιοποιήσεις.

Στις «Σελίδες της Επανάστασης», όπως και στα θεατρικά και πεζογραφικά του έργα, ο Γκόρκι λειτουργεί σαν καθρέφτης μιας κοινωνίας σε αποσύνθεση. Και ταυτόχρονα σαν προειδοποίηση ότι καμία κοινωνία δεν μπορεί να σταθεί πάνω στη φτώχεια, στην εκμετάλλευση και την άγνοια.

«Την ηθική των αφεντικών την αντιπάθησα, όσο και την ηθική των δούλων. Μια τρίτη ηθική έβλεπα να διαμορφώνεται μέσα μου. Δίνε το χέρι σου σε όποιον σηκώνεται».

Αυτή η φράση συνοψίζει όλη τη φιλοσοφία του Γκόρκι.

• Η «ηθική των αφεντικών» δεν είναι παρά η ηθική της εξουσίας. Η «ηθική» που δικαιολογεί την εκμετάλλευση, την ανισότητα, την κυριαρχία. Είναι η λογική του «ισχυρού» που παρουσιάζεται ως φυσική τάξη πραγμάτων. Είναι απρόσωπη, τεχνοκρατική και υποδύεται την «αναγκαία». Μιλά τη γλώσσα της αγοράς, της αποδοτικότητας, της ανάπτυξης. Αλλά στο βάθος της διατηρεί την παλιά δοκιμασμένη συνταγή: Οι λίγοι αποφασίζουν, οι πολλοί προσαρμόζονται.
• Η «ηθική των δούλων» δεν είναι η ηθική της αντίστασης. Είναι η ηθική της υποταγής, η αποδοχή της μοίρας, η μικροεκδίκηση, η εσωτερικευμένη ήττα. Είναι η ψυχολογία του ανθρώπου που δεν πιστεύει ότι μπορεί να αλλάξει τον κόσμο. Η σύγχρονη «ηθική των δούλων» εκφράζεται ως μοιρολατρία, δηλαδή πως «τίποτα δεν αλλάζει», «όλοι ίδιοι είναι», «κοίτα τον εαυτό σου». Μια μορφή παραίτησης που μεταμφιέζεται σε ρεαλισμό.

Εδώ βρίσκεται το επαναστατικό πνεύμα του μεγάλου συγγραφέα - που υπήρξε και στενός φίλος του Λένιν - ο οποίος μας καλεί να αρνηθούμε και τις δύο, επιλέγοντας τη συνειδητή δράση.

Η γνωστή φράση του, «δίνε το χέρι σου σε όποιον σηκώνεται», δεν είναι μια ποιητική εικόνα. Είναι ίσως από τις πιο δυνατές πολιτικές και ηθικές θέσεις του 20ού αιώνα. Είναι πολιτική πράξη, είναι κοινωνική ηθική, είναι πρόταση ζωής.

Σήμερα, στον 21ο αιώνα, η φράση αυτή αποκτά σχεδόν προφητική διάσταση.

Γιατί; Γιατί ζούμε σε μια εποχή όπου οι ανισότητες διευρύνονται, η εργασία αποδομείται, η πολιτική απαξιώνεται και ο ατομικισμός προβάλλεται ως λύση.

Σε έναν κόσμο που προωθεί τον ανταγωνισμό, ο Γκόρκι συνεχίζει να υπενθυμίζει τη δύναμη της αλληλεγγύης. Να ζητά να μην αποδεχόμαστε την αδικία ως κανονικότητα και να στηρίζουμε όσους αγωνίζονται, όχι από οίκτο αλλά από κοινή μοίρα.

Ζητά από τον αναγνώστη και σήμερα να μετατρέψει τη σκέψη σε πράξη, τη γνώση σε στάση ζωής. Στον σημερινό κόσμο, που συνηθίζει να εναλλάσσει τον κυνισμό με την αυταρέσκεια, ο Γκόρκι επιμένει στην ευθύνη του ανθρώπου απέναντι στον άλλον άνθρωπο και στην υπενθύμιση ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται, ούτε κατακτάται ατομικά. Χτίζεται μέσα από σχέσεις, μέσα από συνειδητές επιλογές, μέσα από την άρνηση να αποδεχτούμε τον άδικο κόσμο όπως είναι.

Ο ίδιος είχε γράψει: «Πολύ νωρίς κατάλαβα πως τον άνθρωπο τον πλάθει η αντίστασή του στο περιβάλλον του». Ισως εκεί βρίσκεται και η μεγαλύτερη παρακαταθήκη του. Οχι στην περιγραφή της αδικίας, αλλά στην επιμονή ότι μπορεί να ανατραπεί.

Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, ο Γκόρκι είναι μια πρόσκληση. Οχι μόνο να σταθούμε όρθιοι, αλλά και να μην αφήσουμε κανέναν να σηκωθεί μόνος.

Γιατί αν ήταν από μια μεριά και έβλεπε το αντίθετο, θα ακουγόταν να λέει: «Μικροαστός είναι κάποιος που προτίμησε τον εαυτό του».