Τετάρτη 23 Αυγούστου 2017
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 10
ΝΕΟΛΑΙΑ (ΤΕΤΡΑΣΕΛΙΔΟ)
ΟKΤΩΒΡΙΑΝΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ
ΒΑΣΙΛΙ ΑΛΕΞΑΝΤΡΟΒΙΤΣ ΣΟΥΧΟΜΛΙΝΣΚΙ
Εγινε «ένα» με τα παιδιά στο «σχολείο της χαράς»

Ματιές στο έργο ενός ακόμα μεγάλου Σοβιετικού παιδαγωγού

Ο Β. Α. Σουχομλίνσκι
Ο Β. Α. Σουχομλίνσκι
Στο πλαίσιο του αφιερώματος του Τμήματος Παιδείας και Ερευνας της ΚΕ του ΚΚΕ με τίτλο «Οκτωβριανή Επανάσταση και Παιδεία», διατρέξαμε μέχρι τώρα τη σκέψη του ίδιου του Λένιν, καθώς και μεγάλων παιδαγωγών και στελεχών του κόμματος των μπολσεβίκων γύρω από τα θέματα της εκπαίδευσης στο νεοσύστατο πρώτο εργατικός κράτος, είδαμε τα πρώτα βήματα που έγιναν για τη γενίκευση της μόρφωσης πλατιά για όλο το λαό και το θεωρητικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο βασίστηκαν.

Η παιδαγωγική σκέψη, όμως, συνέχισε να αναπτύσσεται και τα επόμενα χρόνια στην ΕΣΣΔ και τα βήματα του σοβιετικού κράτους στον τομέα της εκπαίδευσης είναι αξιοθαύμαστα ακόμα και κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και μετά από αυτόν.

Ετσι, στο σημερινό μας δημοσίευμα, στο πλαίσιο του αφιερώματος, συνεχίζοντας αυτό το πρώτο μέρος που διατρέχει τη σκέψη και τη συμβολή στελεχών του Κόμματος, μεγάλων παιδαγωγών και άλλων επιστημόνων, θα σταθούμε σε έναν ακόμα Σοβιετικό παιδαγωγό που έχει να επιδείξει αξιόλογο έργο παιδαγωγικής δράσης και συγγραφής, που άγγιξε και τους αστούς παιδαγωγούς, τον Βασίλι Αλεξάντροβιτς Σουχομλίνσκι (1918 - 1970).

Ο Β. Α. Σουχομλίνσκι γεννήθηκε στις 28 Σεπτέμβρη του 1918 σε ένα χωριό της σημερινής περιοχής Κιρόβογκραντ της Ουκρανίας. Προερχόταν από αγροτική οικογένεια και ήταν πάντα αριστούχος στις σπουδές του στο σχολείο. Από το 1935 αρχίζει να δουλεύει ως δάσκαλος και το 1938 παίρνει το πτυχίο του από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο της Πολτάβας (το ίδιο όπου φοίτησε και ο Α. Σ. Μακάρενκο). Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου πολέμησε στην πρώτη γραμμή του μετώπου και τραυματίστηκε σοβαρά στη Μάχη της Μόσχας το 1942. Μετά την απελευθέρωση των περιοχών της πατρίδας του, το 1944, επέστρεψε εκεί και διορίστηκε διευθυντής της Περιφερειακής Λαϊκής Εκπαίδευσης, ενώ το 1947 - '48 ανέλαβε διευθυντής του σχολείου του χωριού Παβλίς, όπου ανέπτυξε το πλούσιο παιδαγωγικό του έργο και υπηρέτησε τη θέση αυτή μέχρι το τέλος της ζωής του.

«Στα παιδιά δίνω την καρδιά μου»...


Αφιέρωσε τριάντα πέντε χρόνια της σύντομης ζωής του στην ανατροφή και την εκπαίδευση των παιδιών. Και η δουλειά του διακρίνεται ακριβώς από την αγάπη του για τα παιδιά. Στις περισσότερες φωτογραφίες του εμφανίζεται περιστοιχισμένος από παιδιά, να μιλάνε, να τους διαβάζει, να κάνουν εργασίες ή να παρατηρούν τη φύση. Αφιέρωσε τη ζωή του στα παιδιά και για το βασικότερο, βραβευμένο βιβλίο του, διάλεξε τον τίτλο «Στα παιδιά δίνω την καρδιά μου». Εβλεπε ένα άτομο σε κάθε ξεχωριστό παιδί: «Για μένα θα ήταν η πιο μεγάλη τιμωρία, αν ένα παιδί περνούσε από τη ζωή μου, μην αφήνοντας ούτε ίχνος στη μνήμη μου, στην καρδιά μου. Αν φύγει από εσένα ωχρό, απρόσωπο, πάει να πει ότι δεν μπόρεσες να αφήσεις κάτι στην ψυχή του. Είναι αμφίβολο αν υπάρχει πιο θλιβερό τέλος για έναν παιδαγωγό. Διότι αυτό που ονομάζεται αγωγή είναι μια μεγάλη διαδικασία επανάληψης του εαυτού σου στον Ανθρωπο», έγραφε.

Επιχειρώντας δε να δώσει έναν ορισμό της εκπαίδευσης, σημειώνει τη σημασία της επιστημονικής πρόβλεψης, της δυνατότητας «να σπείρεις στον άνθρωπο εκείνους τους σπόρους που θα φυτρώσουν μετά από δέκα χρόνια» και επισημαίνει: «Εκπαίδευση είναι η ενότητα της πνευματικής ζωής του παιδαγωγού και των μαθητών, ενότητα των ιδανικών, των ενδιαφερόντων, των προσπαθειών, των σκέψεων, των συγκινήσεών τους».

Στις περισσότερες φωτογραφίες του είναι περιστοιχισμένος από παιδιά
Στις περισσότερες φωτογραφίες του είναι περιστοιχισμένος από παιδιά
Αντιπαλεύοντας τις αντιλήψεις ότι πρέπει τα παιδιά να είναι προστατευμένα, να τους κρύβουμε τις στενοχώριες, τα προβλήματα και τις ασχήμιες της ζωής, ο Β. Σουχομλίνσκι προσέγγιζε τα παιδιά με την αλήθεια και την ειλικρίνεια, πιστεύοντας ακράδαντα ότι τα παιδιά πρέπει να αντλούν χαρά από τη διαδικασία της μάθησης: «Η ζωή του ανήλικου πρέπει να είναι χαρούμενη. Αυτός είναι ο σπουδαιότερος κανόνας του παιδαγωγικού συστήματος. Η χαρά ως πηγή αισιοδοξίας του παιδιού, της αυτοπεποίθησής του, είναι η προϋπόθεση των γόνιμων σχέσεων με το περιβάλλον, χωρίς την οποία είναι αδύνατη η πνευματική εξέλιξη». Το σχολείο του Παβλίς, όπου αφοσιώθηκε και ξεδίπλωσε την παιδαγωγική του, ονομάστηκε «το σχολείο της χαράς» κι αυτό, καθώς όπως ο ίδιος έγραφε: «Ο κομμουνισμός είναι πρώτα απ' όλα η ευτυχία, η χαρά όλων των ανθρώπων. Αγωνιζόμαστε ώστε κανένας να μην προσπαθεί να εγκλωβίσει την ευτυχία στη δικιά του γωνιά, να μην την περιφράσσει με ψηλό φράχτη, αλλά να τη δημιουργεί από κοινού με τους άλλους ανθρώπους, να την αναζητεί στις σχέσεις με τους συντρόφους του, να την ανακαλύπτει στη συλλογική εργασία».

Σε αυτό το πνεύμα ο Σουχομλίνσκι διαπαιδαγωγεί τον άνθρωπο ώστε να αποκτά την έμφυτη τάση να κάνει πάντα το καλό και να αντλεί χαρά από αυτό.

Με απόλυτο σεβασμό στον ψυχισμό των παιδιών

Σοβιετική αφίσα του 1951: Τιμή και δόξα στους Σοβιετικούς δασκάλους
Σοβιετική αφίσα του 1951: Τιμή και δόξα στους Σοβιετικούς δασκάλους
Από τα παρακάτω αποσπάσματα από έργα του, παίρνουμε μια γεύση από τις σκέψεις του για τα κίνητρα της μάθησης και για τη διδακτική του, που σέβεται απόλυτα τον ψυχισμό του παιδιού:

«Το περιεχόμενο της μάθησης πρέπει να εξετασθεί όχι μόνο από την άποψη της πρακτικής χρησιμοποίησης των γνώσεων σε μελλοντική εργασία. Οχι, οι γνώσεις είναι απαραίτητες για τον άνθρωπο γιατί είναι άνθρωπος».

«Η διανοητική εργασία των παιδιών διαφέρει από τη διανοητική εργασία των ενηλίκων. Για το παιδί ο τελικός στόχος κατάκτησης των γνώσεων δεν μπορεί να γίνει το βασικό κίνητρο των διανοητικών του προσπαθειών, όπως αυτό συμβαίνει στον ενήλικο. Το κίνητρο να θέλει να μάθει βρίσκεται στο χαρακτήρα της παιδικής διανοητικής εργασίας, στη συναισθηματική απόχρωση της σκέψης στις διανοητικές συγκινήσεις. Αν δεν υπάρχει αυτό το κίνητρο, δεν μπορείς να κάνεις το παιδί να κάθεται με το βιβλίο».

«Η σκέψη στο μάθημα αρχίζει, όταν παρουσιάζεται η ανάγκη στον μαθητή να απαντήσει στην ερώτηση. Για να παρουσιάζεται αυτή η ανάγκη, σημαίνει ότι ο στόχος της διανοητικής αγωγής πέτυχε. Αυτή είναι η πιο δύσκολη δουλειά και ο πιο πιστός δείκτης της παιδαγωγικής τέχνης. Το παιδί ψάχνεται, προσπαθεί να βρει απάντηση μόνο σε μια τέτοια ερώτηση, κάποιες πλευρές της οποίας του είναι γνωστές».

«Υπάρχουν δάσκαλοι που θεωρούν επιτυχία τη δημιουργία στο μάθημα της "ατμόσφαιρας της διαρκούς διανοητικής έντασης". Συνήθως αυτό γίνεται με τους εξωτερικούς παράγοντες που παίζουν το ρόλο τροχοπέδης στην προσοχή του παιδιού: Συχνές υπενθυμίσεις (άκου προσεκτικά), απότομο πέρασμα από ένα είδος της δουλειάς στο άλλο, έλεγχος των γνώσεων αμέσως μετά την παράδοση (αν δεν θα ακούσεις, θα πάρεις κακό βαθμό), ανάγκη να κάνουν κάποιες πρακτικές ασκήσεις μετά το θεωρητικό μέρος.

Εκ πρώτης όψεως, όλα αυτά τα μέσα διδασκαλίας δημιουργούν την επίφαση της έντονης δουλειάς: Τα είδη δουλειάς αλλάζουν, όπως στο καλειδοσκόπιο. Τα παιδιά, συγκεντρώνοντας την προσοχή τους, ακούνε την κάθε λέξη του δασκάλου. Στην τάξη κυριαρχεί ησυχία. Αλλά με τι τίμημα πετυχαίνεται αυτή η κατάσταση και τι αποτελέσματα έχει; Η συνεχής ένταση των δυνάμεων για προσοχή σ' αυτήν την ηλικία δεν μπορεί να αναγκάζει τον μαθητή του να είναι συγκεντρωμένος, εξαντλεί, ατονεί, εξασθενεί το νευρικό σύστημα του παιδιού. Να μην χάνεται μια στιγμή χωρίς έντονη διανοητική δουλειά, τι μπορεί να είναι πιο ανόητο σε μια τόσο λεπτή εργασία, όπως είναι η διαμόρφωση του ανθρώπου; Τέτοια προσήλωση στη δουλειά ενός παιδαγωγού σημαίνει να "ξεζουμίσουν" τα πάντα από τα παιδιά. Μέσα από αυτά τα "αποτελεσματικά" μαθήματα, το παιδί πάει σπίτι του εξαντλημένο. Εύκολα εκνευρίζεται και διεγείρεται. Πρέπει να ξεκουραστεί, αλλά έχει να κάνει τα μαθήματα του σπιτιού και από ένα μόνο βλέμμα στην τσάντα με τα βιβλία και τα τετράδια του έρχεται να κάνει εμετό (...)

Οχι, δεν γίνεται με τέτοιο τίμημα να πετυχαίνουμε την προσοχή, τη συγκέντρωση, τη διανοητική ενέργεια των παιδιών. Οι διανοητικές δυνάμεις και η ενέργεια των μαθητών, ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία, δεν είναι ένα πηγάδι χωρίς πυθμένα, από το οποίο μπορούμε να αντλούμε συνεχώς. Για να πάρουμε από αυτό το πηγάδι πρέπει να έχουμε στο νου μας, και μάλιστα πολύ προσεκτικά. Και το πιο βασικό είναι πως πρέπει τακτικά να συμπληρώσουμε το απόθεμα της ενέργειας του παιδιού. Οι πηγές της συμπλήρωσης αυτής είναι: Παρακολούθηση των αντικειμένων και των φαινομένων του περιβάλλοντος, ζωής μέσα στη φύση, διάβασμα το οποίο προκαλεί το ενδιαφέρον, τη θέληση να μάθει κάτι και όχι ο φόβος πως θα τον ρωτήσουν, "ταξίδια" στις πηγές της ζωντανής σκέψης και του λόγου (...)

Υπάρχει στη ζωή του σχολείου ένα ανεπαίσθητο πράγμα, το οποίο μπορεί να ονομαστεί "ψυχική ισορροπία". Σ' αυτόν τον όρο βάζω το εξής περιεχόμενο: Το συναίσθημα του παιδιού, η πληρότητα της ζωής, η διαύγεια της σκέψης, η πίστη στις δυνάμεις, η πίστη στη δυνατότητα της υπερνίκησης των δυσκολιών. Η χαρακτηριστική ιδιομορφία της ψυχικής αυτής ισορροπίας είναι η ήρεμη κατάσταση της σκόπιμης εργασίας, οι ομαλές φιλικές σχέσεις, η έλλειψη της ερεθιστικότητας. Χωρίς ψυχική ισορροπία, είναι αδύνατο να δουλεύουμε σωστά, εκεί που διαταράσσεται αυτή η ισορροπία, η ζωή της τάξης μετατρέπεται σε κόλαση: Οι μαθητές προσβάλλουν και εκνευρίζουν ο ένας τον άλλο, στο σχολείο κυριαρχεί η νευρικότητα. Με ποιο τρόπο μπορούμε να δημιουργήσουμε και - το πιο βασικό - πώς να ενισχύσουμε την ψυχική ισορροπία; Η εμπειρία των καλύτερων παιδαγωγών με έπεισε πως το πιο βασικό σ' αυτήν τη σφαίρα της διαμόρφωσης είναι η συνεχής διανοητική δραστηριότητα χωρίς υπερκόπωση, βιασύνη και συντριβή των ψυχικών δυνάμεων».

(Τα αποσπάσματα του Β. Α. Σουχομλίνσκι που παραθέτονται είναι επιλογή από το βιβλίο της Ελένης Παπαδοπούλου «Β. Σουχομλίνσκι: Το "Σχολείο της Χαράς"»)


Κορυφή σελίδας

Τετρασέλιδα του «Ρ»
Διαβάστε στο «Ρ»
Ο καιρός
Weather data from openweathermap.org