«Θα γίνω μεγάλος βιολιστής»¹...Η φράση αυτή, γραμμένη με μολύβι σε ένα κιτρινισμένο τετράδιο του Δημοτικού, έγινε πραγματικότητα και ανήκει στον Ηπειρώτη βιολονίστα - αρχιμουσικό και παιδαγωγό Τάτση Αποστολίδη, ο οποίος έφυγε από τη ζωή πέρυσι (2009) τέτοιες μέρες (31/8).

Γεννημένος στην Καλουτά Ιωαννίνων (10/2/1928) ο Τάτσης (Χριστόδουλος - Χρήστος) Αποστολίδης υπήρξε γιος του αφροδισιολόγου - δερματολόγου Πέτρου Αποστολίδη, του «Κόκκινου Δημάρχου» των Ιωαννίνων την περίοδο κυριαρχίας του ΕΑΜ (Δεκέμβρης 1944 - 27/3/1945) στην πόλη, και της Αθηνάς Καππά, γόνου αστικής οικογένειας της πόλης. Η ενασχόληση του Αποστολίδη με το βιολί ήταν μάλλον τυχαία. Ο ίδιος διηγούνταν: «Βιολί άρχισα τελείως κατά τύχη. Δεν υπάρχει καμία οικογενειακή προϊστορία ή περιβάλλον. Ο πατέρας μου ήταν γιατρός, είχε φίλο έναν Εβραίο των Ιωαννίνων, πολύ φτωχό, που επειδή δεν είχε να τον πληρώσει για τις επισκέψεις του, του πρότεινε να τον μάθει βιολί. Ετσι, από σύμπτωση, ξεκίνησα και εγώ. Του είπε, "ας πάρουμε του μικρού ένα βιολί, να μάθει σιγά σιγά"»².Νωρίτερα επισήμαινε: «Θα 'θελα να πω το όνομά του, διότι πιστεύω ότι όταν λέγεται ένα όνομα, όταν ακούγεται ένα όνομα, τότε κάπου μένει στα τεφτέρια του Θεού. Μπουχρόπουλος λεγόταν και ήταν ένας έμπορος ψιλικών, ο οποίος ήξερε άψογα γαλλικά, όπως άλλωστε όλοι οι Εβραίοι των Ιωαννίνων και έπαιζε και βιολί. Μάλιστα, μετά από χρόνια όταν έπαιξα σε ένα σεμινάριο του Σέρινγκ, άκουσα από το στόμα του το μεγαλύτερο κομπλιμέντο που έχω πάρει σ' όλη μου τη ζωή. "Μου άρεσες πώς έπαιξες, έπαιξες σαν Εβραίος"»³. Κατόπιν γράφτηκε στο Ωδείο των Ιωαννίνων και σπούδασε με την προικισμένη Ολγα Μέντζου, δασκάλα ομοίως πολλών μετέπειτα λαμπρών βιολιστών, όπως οι Ντίνος Κωνσταντινίδης, Δημήτρης Βράσκος, Θόδωρος Τενεζάκης. Αυτά συνέβησαν ως το 1946, όπου αποφοίτησε από τη Ζωσιμαία Σχολή. Στα 1947 έρχονται στην Αθήνα με τη μητέρα του και το 1948 γράφεται στο Ωδείο Αθηνών στην τάξη του Γεωργίου Ευστ. Λυκούδη, απ' το οποίο αποφοίτησε στα 1954. Κατόπιν με Κρατική Υποτροφία μελέτησε στο Παρίσι (1957-1960) κοντά στο διάσημο σολίστα Χένρικ Σέρινγκ και τον παιδαγωγό αδερφό του Ζορζ. Σε διαγωνισμό σεμιναρίου του πρώτου στη Μουσική Ακαδημία της Γαλλικής Νίκαιας, κέρδισε το Α΄ Βραβείο ερμηνεύοντας την 1η Σονατίνα για βιολί και πιάνο, την «Κρητικιά», του φίλου του απ' τα μαθητικά τους χρόνια Μίκη Θεοδωράκη.

Ο Τάτσης από μαθητής ακόμη (1943) εντάσσεται στην ΕΠΟΝ. Μαζί με τον αδελφικό του φίλο, αργότερα λαμπρό κινηματογραφιστή, Κώστα Σφήκα (1927 - 24.5.2009) γράφανε χειρόγραφες προκηρύξεις που τις μοίραζαν προς την πλατεία, ενώ ο φίλος τους Σπύρος Σπέγγος, με τους άλλους προς τη Βηλαρά⁴. Ανοιξη του 1944 ο Τάτσης βγαίνει στο βουνό και συναντάται με τον Σπέγγο στο Καπέσοβο. Στην ΕΠΟΝ ο Τάτσης φέρει το ψευδώνυμο «Ρήγας» και εντάσσεται στο πολιτιστικό τμήμα της οργάνωσης παίζοντας βιολί. Στις 15/10/1944 απελευθερώνονται τα Γιάννενα και ο ΕΔΕΣ μπαίνει στην πόλη. Ο Τάτσης συνεχίζει τον αγώνα του στις γραμμές της ΕΠΟΝ μέχρι τη δεκεμβριάτικη μέρα που συλλαμβάνεται με τον πατέρα του από τον ΕΔΕΣ. Προσάγονται στο τμήμα στις 2 η ώρα τη νύχτα και «φιλοξενούνται» με εκατοντάδες άλλους ΕΑΜίτες στη φυλακή του Αγίου Κοσμά (εκεί που σήμερα είναι ο ΟΤΕ, στην 28ης Οκτωβρίου). Στις 21/12 ο ΕΛΑΣ επιτίθεται στην πόλη και μετά από φονικές μάχες την καταλαμβάνει εκδιώκοντας τον ΕΔΕΣ. Στις 28/12 μπαίνουν στα Γιάννενα ο Σαράφης και ο Αρης και φωτογραφίζονται από τον Κώστα Μπαλάφα.

Πατέρας και γιος Αποστολίδης, όμηροι γαρ, ακολούθησαν πεζή τις δυνάμεις του ΕΔΕΣ που υποχωρούσαν στην Πρέβεζα. Χάριν γνωριμίας τους με έναν χωροφύλακα γλίτωσαν τη μεταγωγή στην Κέρκυρα. Επέστρεψαν με τα πόδια στα Γιάννενα μετά από λίγες μέρες (συναντώντας τυχαία και τον Αρη με τους μαυροσκούφηδες) και στη διαδρομή ο Πέτρος Αποστολίδης μαθαίνει ότι τα εργατικά και εμπορικά συνδικάτα της πόλης τον εξέλεξαν δήμαρχο.

Για τη φυλάκισή του από τους Γερμανούς ο Τάτσης διηγείται στον Δ. Μαλλούχο: «Ημουν μικρός και μαζί με τον πατέρα μου στη φυλακή, αλλά εκείνος βγήκε πιο γρήγορα από μένα. Εγώ κρίθηκα πιο επικίνδυνος, επειδή ήμουν νεότερος. Και μάλιστα κατά τύχη δεν πήγα στη Γερμανία στα στρατόπεδα. Στα ζάρια ήταν η ιστορία. Δύο δύο μας ανακρίνανε. Τον έναν τον έστελναν, τον άλλον όχι. Ηταν θέμα οικονομίας που κάνανε. Υπολογισμού».

Την περίοδο αυτή, ο «Ρήγας», όπως μας είχε διηγηθεί, είχε συλλέξει και καταγράψει (νότες και στίχοι) για λογαριασμό της ΕΠΟΝ διάφορα αντάρτικα τραγούδια της Ηπείρου, τα οποία είχαν εκδοθεί σε μικρού σχήματος βιβλιαράκι, όμως δυστυχώς δε βρέθηκε ως σήμερα αντίτυπο.

Μετά από καιρό (τέλη 1947), όταν πλέον ο Τάτσης με τη μητέρα του έμεναν στην οδό Κλεομένους 29, στο φτωχό τότε Κολωνάκι, και αφού ο πατέρας του είχε γυρίσει από τον Αϊ - Στράτη, μια ομάδα αστυφυλάκων τους συλλαμβάνει οικογενειακώς οδηγώντας τους στην Ασφάλεια. Την επομένη ελευθερώνουν τον Τάτση με τη μητέρα του, ενώ ο γιατρός πατέρας οδηγείται στην Ικαριά, κατόπιν στο Μακρονήσι κ.ο.κ.⁵

Είκοσι χρόνια μετά - όπως μας διηγούνταν την περίοδο της μαθητείας μας κοντά του στο Ωδείο Αθηνών - λίγες μέρες πριν το πραξικόπημα της 21ηςΑπριλίου 1967, το ζεύγος Τάτση και Ερσης Αποστολίδη ηχογράφησε με τη Συμφωνική Ορχήστρα του ΕΙΡ ένα Διπλό Κοντσέρτο (δυστυχώς δε συγκρατήσαμε, εάν ήταν του Μπαχ ή του Βιβάλντι) με αποτέλεσμα να έχει την ατυχία μόλις οι πραξικοπηματίες επίταξαν το Ραδιομέγαρο, να βρουν πάνω πάνω τη συγκεκριμένη ταινία και να τη χρησιμοποιήσουν, για πολύ λίγο ευτυχώς, ως εναρκτήριο σήμα των εκπομπών τους.

Ο Αποστολίδης δεν έμαθε βιολί για να κάνει καριέρα όπως έλεγε, αλλά γιατί αγαπούσε τη μουσική στο μεγαλείο της. Από το 1947-48, εργάζεται για τα προς το ζην στο Θέατρο Κουν παίζοντας μουσική του Χατζιδάκι, σφυρίζοντας μαζί σε ένα σημείο ένα βαλς, ενώ έπαιζε βιολί! Αισθανόταν τόσο ευτυχής «μέχρι το σημείο να πιστεύω ότι πρέπει να πληρώνω και όχι να με πληρώνουν»^6.

Στα 1952 σχηματίζει με συμμαθητές του της μουσικής δωματίου του Ωδείου Αθηνών το «Ελληνικό Κουαρτέτο», με το οποίο εμφανίσθηκε σε πάνω από 100 συναυλίες σε Ελλάδα και εξωτερικό (1952-57, 1961-90). Αποτελούνταν απ' το ζεύγος Αποστολίδη, Γιάννη Βατικιώτη και Αιμίλιο Σασαρώλη (αργότερα πήγε ο Τέλης Κατσικάκης και για κάποιο διάστημα ο Σωτήρης Ταχιάτης) παρουσιάζοντας πάμπολλα έργα Ελλήνων και ξένων συνθετών σε α΄ εκτέλεση (1ο+2ο κουαρτέτο του Γ. Σισιλιάνου, 3ο+4ο του Δ. Δραγατάκη, 3οτου Ν. Σκαλωτά, Respighi, W. Schumann, Martinu, Schostakovitsch, Weberκ κ.ά.).

Στην Κρατική Ορχήστρα Αθηνών έγινε μόνιμος το 1955 (γράφοντας προϋπηρεσία πεντέμισι ετών) παίζοντας μάλιστα για κάποιο διάστημα στο ίδιο αναλόγιο με τον Νίκο Σκαλκώτα. Διετέλεσε «εξάρχων» της ΚΟΑ (1965-84) και της ΣΟΕΙΡ (1960-1973). Ως σολίστ με την ΚΟΑ εμφανίσθηκε 31 φορές και δεκάδες ακόμη με τις λοιπές ελληνικές ορχήστρες, τη Φιλαρμόνικα Ουνγκάρικα υπό τον Μ. Καρύδη στο Ηρώδειο, κ.ά.

Σε «ντούο» συνεργάσθηκε με τους πιανίστες Αργύρη Κουνάδη, Νίκο Αθηναίο και Αρη Γαρουφαλή. Με τον τελευταίο σχημάτισαν (1971) λαμπρό «ντουέτο» παρουσιάζοντας τα περισσότερα έργα του ελληνικού και ξένου ρεπερτορίου σε αμέτρητες συναυλίες σε όλη την επικράτεια.

Δίδαξε στο Ωδείο Αθηνών (1955-57, 1960-2007) στις τάξεις βιολιού, μουσικής δωματίου και Μαθητικής Ορχήστρας, μετατρέποντάς την από μικρό σύνολο εγχόρδων σε πλήρη Συμφωνική Ορχήστρα. Από την τάξη του πέρασαν δεκάδες βιολιστές μεταξύ των οποίων οι Δ. Γιάννου, Γ. Γεωργιάδης, Σπ. Ράντος, Μ. Μητροπούλου, Ν. Χαλιάσας, Ο. Κορέλλης.

Ιδρυσε τη «Μικρή Ορχήστρα Εγχόρδων», την οποία και διηύθυνε. Διηύθυνε ακόμη το Σύνολο «Μαρσύας», την «Ελληνική Καμεράτα» του Μιχάλη Σέμση, τη ΣΟΕΡΤ, την ΚΟΑ κ.ά.

Η προσφορά του Αποστολίδη στην ελληνική μουσική κυρίως είναι μεγάλη. Ερμήνευσε δεκάδες έργων που γράφτηκαν γι' αυτόν ή όχι, πολλά δε σε α΄ εκτέλεση, όπως τα κοντσέρτα για βιολί των Γ. Α. Παπαϊωάννου, Δραγατάκη, Προκόφιεφ (2ο), Μπάρμπερ, Βιότι (22ο), Μότσαρτ (Συμφωνία Κοντσερτάντε για βιολί και βιόλα) και η Μουσική για βιολί του Μπέκερ - όλα με την ΚΟΑ. Ακόμη έργα των Καρυωτάκη, Σισιλιάνου, Σκαλκώτα, Κριτσωτάκη, Κόντη, Ντ. Κωνσταντινίδη, Θεοδωράκη, Κουνάδη, Καλομοίρη, Κάββουρα κ.ά. Θεωρούσε δε ο ίδιος πολύ τυχερό τον εαυτό του που έτυχε άρρηκτης φιλίας από τους Θεοδωράκη, Κουνάδη, Σισιλιάνο και Δραγατάκη πριν γίνουν διάσημοι, έργα των οποίων παρουσίασε δεκάδες φορές.

Πλούσια είναι και η δισκογραφία του που περιλαμβάνει έργα Μπραμς, Προκόφιεφ, Καλομοίρη, Σκαλκώτα, Σισιλιάνου, Θεοδωράκη, Κουνάδη, Γ. Α. Παπαϊωάννου και Δραγατάκη. Σημειώνουμε και το ντοκιμαντέρ για τη ζωή του Αποστολίδη με τίτλο «Ο Βιολιστής Τάτσης Αποστολίδης» που γύρισε ο φίλος του Κώστας Σφήκας στα 1977. Πολύ ωραία η στιγμή που ακούγεται η 1η σελίδα από το «Ρόντο Καπριτσιόζο» του Σεν-Σανς με τον Αποστολίδη, τη ΣΟΕΙΡ και τον Τότη Καραλίβανο στο πόντιουμ. Ισως το ωραιότερο ορχηστρικό «ακκομπανιάρισμα» που έχουμε ακούσει στο έργο αυτό!

Για την προσφορά του στην ελληνική μουσική τιμήθηκε το 2006 με το Μεγάλο Ελληνικό Βραβείο της ΟΥΝΕΣΚΟ μαζί με τους μαέστρους Δημήτρη Αγραφιώτη και Γιώργο Χατζηνίκο. Εχει λάβει κι άλλα βραβεία και διακρίσεις.

Ο Αποστολίδης εμφανίσθηκε στα Γράμματα ώριμος με το βιβλίο του «Δεκαπέντε Ιστορίες και μια Βόλτα με Ποδήλατο», Εκδ. «Κέδρος», Αθήνα 2001. Δεν είναι άλλωστε η πρώτη του απόπειρα. Στο παρελθόν είχε ξαναδημοσιεύσει πέντε από αυτές τις ιστορίες στα λογοτεχνικά περιοδικά «Το Δέντρο» και «Εντευκτήριο». Το βιβλίο εν πολλοίς το χρωστάμε στο φίλο του λογοτέχνη Τάσο Γουδέλη, όπως θα δούμε παρακάτω.

Πρόκειται για τη σταχυολόγηση μικρών αυτοβιογραφικών κειμένων που ξεχειλίζουν από μουσική. Διαβάζουμε για τους βιολιστές Δαβίδ Οϊστραχ και Μπρόνισλαβ Χούμπερμαν, την 9η του Μπετόβεν - από τα πρώτα έργα που άκουσε στη ζωή του στο σπίτι της θείας Ρωξάνης, μαζί με δίσκους της Κάκιας Μένδρη και του Αττίκ - την εβραϊκή συνοικία, πρόσωπα και καταστάσεις, θύμησες του Εμφυλίου... Γλώσσα λιτή, σαφής, κατανοητή. Οικονομία εκφράσεων, φανφαρολογιών, κοσμητικών επιθέτων και λογιών λογιών «ιστοριών». Αλλωστε έχουμε πήξει από αυτές, έλεγε. Τρανή απόδειξη σεμνότητας το βιογραφικό του στην αρχή του βιβλίου. Μόνο 13 λέξεις! «Ο Τάτσης Αποστολίδης γεννήθηκε στα Γιάννενα. Ζει και εργάζεται στην Αθήνα. Είναι βιολιστής». Ποτέ του δεν του άρεσαν άλλωστε τα λιβανωτά και οι εκθειασμοί⁷.

«Αυτό που μ' έκανε να γράψω αυτές τις ιστορίες, διότι δεν είμαι συγγραφέας, ήταν ακριβώς το ότι προσπάθησα - έκανα ένα πείραμα με τον εαυτό μου, που το δέχτηκαν κατά κάποιο τρόπο μερικοί φίλοι μου λογοτέχνες κ.λπ., όπως ο Τάσος ο Γουδέλης, ο οποίος με πίεσε μάλιστα να κάνω αυτό το βήμα και να προδημοσιεύσω κάποια κείμενά μου στο "Δέντρο" - να δω αν θα μπορούσα να γράψω ένα κείμενο μικρό, με δομές μουσικές. Δεν εννοώ για ομοιοκαταληξίες όπως είναι στην ποίηση, ή μουσική των ίδιων των λέξεων, αυτό το θεωρώ δευτερεύον. Μιλώ για τη φόρμα τη μουσική, για τα "ατσελλεράντι", τα "ντιμινουέντι", τις πιο πλατιές φράσεις κ.λπ., άρα και στο κείμενο... βρίσκω μια μεγάλη αναλογία στην ποίηση και τη μουσική προπαντός. Μισώ τα επίθετα, τις μεγάλες περιγραφές και τις πολύπλοκες ιστορίες. Νομίζω ότι πια έχει εξαντληθεί αυτό το πράγμα»⁸.

Τα παραπάνω έκαμαν τον Κώστα Π. Βλάχο, άξιο ομοίως πνευματικό τέκνο των Ιωαννίνων και πρόεδρο της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών, να κατατάξει τον συμπατριώτη του στο βιβλιαράκι του «Ο Τάτσης Αποστολίδης ως πεζογράφος», Ιωάννινα 2008, πλάι στους Γιαννιώτες Κώστα Κρυστάλλη και Δημήτρη Χατζή μεταξύ άλλων, ωσάν έναν ακόμη πεζογράφο των Ιωαννίνων, αφού πατά πολύ στέρεα, όπως αποδεικνύεται, με το άλλο του πόδι στο χώρο της λογοτεχνίας.

Αλλωστε, η ποίηση και η λογοτεχνία συμβάδιζαν πάντα με τη μουσική στη ζωή του δασκάλου μας Τάτση Αποστολίδη.

Βιβλιογραφία:

Ζακυθηνός Αλέξης, Δισκογραφία Ελληνικής Κλασικής Μουσικής, Εκδ. «Δωδώνη», Αθήνα - Γιάννινα, 1993

Καλογερόπουλος Τάκης, Κρατική Ορχήστρα Αθηνών, Προϊστορία και Ιστορία, Εκδ. ΚΟΑ, Αθήνα, 2004

Καλογερόπουλος Τάκης, Λεξικό της Ελληνικής Μουσικής «Απ' τον Ορφέα έως Σήμερα», Εκδ. Γιαλλελής, Αθήνα, 1998

Τζάθα Χριστίνα, Γραμματεύς εκτός Ορχήστρας, Μικρό Χρονικό της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, Εκδ. «Γκοβόστη», Αθήνα, 1990

Πηγή:

Αρχείο Χρήστου Ηλ. Κολοβού

Παραπομπές:

1. «Μουσικής Πολύτονον», τ. 24, Σεπτ. - Οκτ. 2007, συνέντευξη στον Κ. Λυγνό.

2. Ο.π.

3. Συνέντευξη στην εκπομπή του Διον. Μαλλούχου στο Γ΄ Πρόγρ. της ΕΡΑ, στις 20 Δεκ. 2004.

4.http://metaxifilon.blogspot.com, αφιέρωμα της 4.9.2009 με τίτλο: «Τάτσης Αποστολίδης. Από την ΕΠΟΝ στην κορυφή της μουσικής».

5. Αποστολίδης Πέτρος, Οσα Θυμάμαι, 1900-1969, τ.Β΄, Η Συνέχεια (1900-1922 και 1923-1969), «Κέδρος», Αθήνα 1983

6. Συνέντευξη στην εκπομπή του Διον. Μαλλούχου στο Γ΄ Πρόγρ. της ΕΡΑ, στις 20 Δεκ. 2004.

7. Ευγενία Ζωγράφου, «Βιβλίο», 14/2/2002, εφ. «Ριζοσπάστης».

8. Συνέντευξη στην εκπομπή του Διον. Μαλλούχου στο Γ΄ Πρόγρ. της ΕΡΑ, στις 20 Δεκ. 2004.