Αναμφίβολα η άρνηση του Μεταξά στο ιταλικό τελεσίγραφο, όπως και η ιταλική επίθεση κατά της Ελλάδας, δεν είναι δυνατό να εξηγηθούν με ιδεολογικούς όρους ή τουλάχιστον όχι αποκλειστικά με τέτοιους όρους. Στην πραγματικότητα όσο και αν το καθεστώς της 4ης Αυγούστου ήταν συγγενικό ή ομοειδές - τηρουμένων των αναλογιών - με τα φασιστικά καθεστώτα της Ευρώπης, δεν ήταν η ιδεολογική του φύση που καθόριζε τις διεθνείς συμμαχίες του, αλλά, κυρίως, η οικονομική βάση πάνω στην οποία στηριζόταν. Αν έτσι δούμε τα πράγματα, βρισκόμαστε στο σωστό δρόμο της αναζήτησης των αιτιών που εξηγούν γιατί ο Μεταξάς αρνήθηκε να υποκύψει στην ιταλική πρόκληση. Το ελληνικό μονοπωλιακό κεφάλαιο που στήριξε τη μεταξική δικτατορία - και κυρίως το ναυτιλιακό - είχε ισχυρούς δεσμούς με τον Αγγλικό ιμπεριαλισμό. Επίσης από τα ξένα κεφάλαια που υπήρχαν στη χώρα πιο ισχυρή θέση κατείχε το βρετανικό, στη συνέχεια ακολουθούσε το γαλλικό και μετά το αμερικανικό. Οσο κι αν βελτιώθηκαν οι οικονομικές σχέσεις με τη Γερμανία στη διάρκεια της δικτατορίας, σε καμιά περίπτωση δεν υπονομεύτηκε η βρετανική κυριαρχία στην Ελλάδα. Η μεταξική δικτατορία ουδέποτε αμφισβήτησε την πρόσδεση της χώρας στο άρμα του βρετανικού ιμπεριαλισμού. Ο ίδιος, μάλιστα, ο Μεταξάς στο "Τετράδιο των σκέψεων", που κρατούσε παράλληλα με το ημερολόγιό του, στις 6/5/1940 έγραφε: "Είναι φυσικό, κράτη παραθαλάσσια σαν εμάς να είμεθα φιλικά με τους Αγγλους και κράτη μεσόγεια σαν τη Βουλγαρία, με τους Γερμανούς. Η διαφορά των πολιτευμάτων δεν παίζει ρόλο, γιατί και το Αγγλικό το δρόμο μας θα ακολουθήση. Γι' αυτό είναι τραγική η θέσις της Ιταλίας... Και η Ιταλία στο βάθος, τη φιλία προς την Αγγλία ζητά. Μόνο που αυτή ακολουθεί το δρόμο του μεγάλου, ενώ εμείς είμαστε μικροί" (Ι. Μεταξά: "Το προσωπικό του ημερολόγιο", τόμος Δ', σελ. 467). Ακόμη πιο σαφής ήταν ο Μεταξάς όταν εξηγούσε τη θέση της Ελλάδας απέναντι στην Αγγλία - και σ' ότι αφορούσε την περιβόητη ουδετερότητα - μιλώντας στις αρχές Μάη του '40 με το Βρετανό δημοσιογράφο Αρθουρ Μάρτον: "είμεθα ουδέτεροι - εκμυστηρευόταν ο Ελληνας δικτάτορας στο συνομιλητή του - εφ' όσον χρόνον η Αγγλία θέλει να είμεθα ουδέτεροι. Τίποτε δεν κάνομε χωρίς συνεννόησιν με την Αγγλία και, τις περισσότερες φορές ό,τι κάνομε γίνεται κατά σύστασιν ή παράκλησιν της Αγγλίας. Η Ελλάς είναι ζωτικό τμήμα της αγγλικής αυτοκρατορικής αμύνης". ("Τα μυστικά αρχεία του Φόρεϊν Οφφις", εκδόσεις "Πάπυρος", σελ. 76).

Από όσα αναφέραμε μέχρι στιγμής είναι φανερό πως η Ελλάδα της 4ης Αυγούστου δε θα μπορούσε να αποδεχτεί τις ιταλικές απαιτήσεις ερχόμενη σε σύγκρουση με τη Μεγάλη Βρετανία. Κι αυτή την πραγματικότητα την εξήγησε με απολύτως σαφή και κατηγορηματικό τρόπο ο δικτάτορας, μιλώντας στους διευθυντές και τους αρχισυντάκτες του αθηναϊκού Τύπου (σε μια συζήτηση με απόρρητο χαρακτήρα), στις 30/10/1940, στο Γενικό Στρατηγείο. Συγκεκριμένα, αφού αναφέρθηκε επί μακρόν στο τι προηγήθηκε του πολέμου, στις επαφές που είχε με τον Χίτλερ και στην απαίτηση του τελευταίου να προσχωρήσει η Ελλάδα στον "άξονα" παραχωρώντας εδάφη σε Ιταλία και Βουλγαρία, ο Μεταξάς πρόσθεσε: "Δηλαδή θα έπρεπε διά ν' αποφύγωμεν τον πόλεμο να γίνομεν εθελονταί δούλοι και να πληρώσωμεν αυτήν την τιμήν με το άπλωμα του δεξιού χεριού της Ελλάδος προς ακρωτηριασμόν από την Ιταλίαν και του αριστερού από τη Βουλγαρίαν.

Φυσικά δεν ήτο δύσκολον να προβλέψη κανείς ότι εις μιαν τοιαύτην περίπτωσιν οι Αγλλοι θα έκοβαν και αυτοί τα πόδια της Ελλάδος. Και με το δίκαιόν των. Κυρίαρχοι πάντοτε της θαλάσσης δε θα παρέλειπαν υπερασπίζοντες πλέον τον εαυτόν των, έπειτα από μίαν τοιαύτην αυτοδούλωσιν της Ελλάδος στους εχθρούς των να καταλάβουν την Κρήτην και τας άλλας νήσους μας τουλάχιστον...".

Συνεχίζοντας ο Μεταξάς σημείωσε ότι η χώρα θα οδηγούνταν σε νέο διχασμό ή για την ακρίβεια σε τριχοτόμηση. "Θα εδημιουργούντο έτσι - είπε - όχι δύο, όπως το 1916, αλλά τρεις αυτήν τη φοράν Ελλάδες. Πρώτη θα ήτο η "επίσημος των Αθηνών"... Δευτέρα θα ήτο η πραγματική Ελλάς. Δηλαδή η παμψηφία της κοινής γνώμης του έθνους, το οποίον ποτέ δε θα απεδέχετο την εκουσίαν υποδούλωσίν του, πληρωμένην μάλιστα με εθνικόν ακρωτηριασμόν αφόρητον... Τρίτη, τέλος, θα προέκυπτε μία ακόμη Ελλάς, η Ελλάς την οποίαν δε θα παρέλειπαν να δημιουργήσουν, φυσικά με την επίκλησιν του δημοκρατισμού, οι δημοκρατικοί Ελληνες υπό την κάλυψιν του βρετανικού στόλου εις τας νήσους Κρήτην και τας άλλας. Η τρίτη Ελλάς, η "δημοκρατική", θα είχε με το μέρος της όχι μόνον την πρόθυμον υποστήριξιν της Αγγλίας, εις την οποίαν θα έδιδε το δικαίωμα να καλύψη τας νήσους μας, καλυπτομένη και η ιδία εις τη Βόρειον Αφρικήν, αλλά θα είχε με το μέρος της και το εθνικόν δίκαιον. Η ηθική της δύναμις λοιπόν θα απερρόφα μοιραίως την επίσημον Ελλάδα, διότι θα διέθετε η τρίτη αυτή Ελλάς την ανεπιφύλακτον έγκρισιν και ενίσχυσιν της ανεπισήμου, της "Δευτέρας Ελλάδος", της εθνικής δημοσίας γνώμης εν την παμψηφία της" (Ι. Μεταξά: "Το προσωπικό του ημερολόγιο", σελ. 520 - 526).

Η απόφαση του Μεταξά να απορρίψει το ιταλικό τελεσίγραφο, όπως είδαμε, οφειλόταν σε ψυχρούς πολιτικοστρατιωτικούς υπολογισμούς. Ο ίδιος πάντως - όπως αποδεικνύουν τα γραπτά του - θα ήθελε να είχαν διαφορετική τροπή τα πράγματα, να μην είχε αναγκαστεί να συγκρουστεί με τους ομοϊδεάτες του. Απ' όσα γράφει στο "τετράδιο των σκέψεών" του, στις 2/1/1941, προκύπτει ότι ένιωθε τρομερή απογοήτευση και πικρία για την τροπή των πραγμάτων, για τη στάση των ομοϊδεατών του Χίτλερ και Μουσολίνι. Να τι λέει σχετικά:

"Η Ελλάς έγινε από της 4ης Αυγούστου Κράτος αντικομμουνιστικό, Κράτος αντικοινοβουλευτικό, Κράτος ολοκληρωτικό... Επομένως, αν ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι αγωνιζότανε πραγματικά για την ιδεολογία που υψώνανε για σημαία, έπρεπε να υποστηρίζουν παντού την Ελλάδα με όλη τους τη δύναμη... επομένως η Ιταλία, που ωστόσο ανεγνώριζε τη συγγένεια του ελληνικού καθεστώτος προς το δικό της, έπρεπε να είναι φιλικώτατη προς την Ελλάδα, ειλικρινά και πιστά φιλικώτατη. Και όμως ήτανε εχθρική. Από εξ αρχής εχθρική. Και στο τέλος επεζήτησε να την κατακτήση και να την υποδουλώση.

Για τον Χίτλερ το πράγμα δεν είναι και τόσο φανερό. Βέβαια δεν περίμενε κανείς να μεταχειριζότανε βία απάνω στην Ιταλία για να τη σταματήση. Αλλά περίμενα, εγώ τουλάχιστον, ότι δε θα είχε ευθύς εξ αρχής ξεπουλήσει την Ελλάδα στην Ιταλία σαν να ήτανε άψυχο αντικείμενο και χωρίς αξία μάλιστα. Λοιπόν και ο Μουσολίνι και ο Χίτλερ απέναντι της Ελλάδος δεν οδηγηθήκανε από κανένα από τα ιδεολογικά ελατήρια που υψώνανε ως σημαία του αγώνα των. Το εναντίον, κτυπώντας την Ελλάδα, κτυπούσανε τη σημαία αυτή" (Ι. Μεταξά: "Το προσωπικό του ημερολόγιο", σελ. 553).