Κυριακή 29 Μάη 2005
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 9
ΕΝΘΕΤΗ ΕΚΔΟΣΗ: "7 ΜΕΡΕΣ ΜΑΖΙ"
ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ
ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΛΕΥΡΕΣ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΑΣΤΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ
Η αποσπασματικότητα επιφέρει «επιφανειακή» μάθηση

Το ποιόν της διδασκαλίας και της μόρφωσης

Σήμερα δημοσιεύουμε το τελευταίο μέρος του άρθρου «Βασικές πλευρές της σύγχρονης αστικής παιδαγωγικής». Αναδημοσιεύεται από την ΚΟΜΕΠ, τεύχος 4/2004

Βλέπουμε, λοιπόν, πως τοποθετούν - θεωρητικά - την αφετηρία των «σχεδίων εργασίας» στα ιστορικά - κοινωνικά διαμορφωμένα ενδιαφέροντα των παιδιών, χωρίς να αναρωτηθούν για τη διαφορετική τους φύση και χωρίς να σταθούν κριτικά απέναντί τους ως προς το περιεχόμενό τους και την παιδαγωγική τους αξία. Αναπαράγουν έτσι την ταξική διαφοροποίηση και την κοινωνική επιβολή προτύπων και στάσεων ζωής. Στην πράξη τα πράγματα «συμμαζεύονται»: Το θέμα αποφασίζεται κύρια από το δάσκαλο. Το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο τον «υποστηρίζει» στην επιλογή του, έχοντας στείλει μια σειρά «ενδεικτικών» θεμάτων, με μια «ενδεικτική» επίσης ανάπτυξη! Ο σχολικός σύμβουλος πρέπει να επιβλέψει την επιλογή θεμάτων μέσα στη σχολική χρονιά, ώστε να εξασφαλιστεί «ο εμπλουτισμός και η ποικιλία τους» (αντί για τη μονομέρεια που αναφέραμε!). Ετσι, η άρχουσα τάξη στις σημερινές συνθήκες εφαρμογής των «σχεδίων εργασίας» αφήνει τον «παιδοκεντρισμό»1 του J. Dewey2 κατά μέρος και αναλαμβάνει τον ιδεολογικό έλεγχό τους!

Στη συνέχεια: Πώς και τι μαθαίνει ο μαθητής κατά την εκτέλεση του «σχεδίου εργασίας»; «Learning by doing» είναι η γνωστή απάντηση, δηλαδή, «μαθαίνει πράττοντας». Πώς ακριβώς; Οπως «ξετυλίγεται» το «σχέδιο εργασίας», μαθαίνει ό,τι συναντάει και έχει μια σημασία για την ίδια τη δραστηριότητα ή ενδιαφέρον για τον ίδιο. Ετσι, δεν ακολουθείται κάποιο «αναλυτικό» πρόγραμμα, που να έχει εκπονηθεί με επιστημονικά κριτήρια (παιδαγωγικούς στόχους, δομή γνώσεων, δυνατότητες επιπέδου ανάπτυξης μαθητή) και στο οποίο πρέπει να ενταχθούν επίκαιρα ή ενδιαφέροντα στοιχεία στο μέτρο του δυνατού. Με τη διαδικασία του «σχεδίου εργασίας», το παιδί μαθαίνει απρογραμμάτιστα, άρα παίρνει κατακερματισμένες γνώσεις.

Η αποσπασματικότητα, όμως, επιφέρει με τη σειρά της αναγκαστικά μια «επιφανειακή» μάθηση, αφού δεν είναι δυνατόν να ολοκληρωθεί η ενότητα των θεμελιακών χαρακτηριστικών των πραγμάτων στη συνείδηση του μαθητή. Επιπλέον, όταν αυτά τα αποσπασματικά γνωστικά στοιχεία εμφανίζονται μπροστά στο μαθητή με τυχαίο, περιστασιακό τρόπο, δεν αντιστοιχούν (τις περισσότερες φορές) στη σειρά που απαιτεί η «λογική» της σχετικής ύλης ή «αντέχει» το επίπεδο ανάπτυξης του μαθητή. Μπορεί, λοιπόν, στην πέμπτη τάξη, να απασχοληθούν οι μαθητές με τη Μικρασιατική Καταστροφή, εάν το «σχέδιο εργασίας» αναφέρεται στην προσφυγική γειτονιά της πόλης. Πώς, όμως, θα μελετήσουν τη Μικρασιατική Καταστροφή, όταν δεν έχουν ακόμη διδαχτεί το σχηματισμό του ελληνικού κράτους, ούτε καν την Επανάσταση του '21 (που διδάσκονται στην έκτη τάξη); Εδώ, λοιπόν, εγκυμονεί ο κίνδυνος για μια «χαοτική» συλλογή πληροφοριών. Αυτό, με σύγχρονους όρους, αντιστοιχεί σε «κατάρτιση», δεν είναι Παιδεία.

Τέλος, ας εξετάσουμε το περίφημο σλόγκαν: «Μαθαίνω πώς να μαθαίνω»! Ποια είναι η θεωρητική του τεκμηρίωση από μέρους της αστικής Παιδαγωγικής; Θέλουν, ισχυρίζονται, να βρουν μια λύση απέναντι στην πληθώρα των σημερινών πληροφοριών. Η «λογική» εκμάθησή τους έχει γίνει πρακτικά αδύνατη. Η μηχανική απομνημόνευσή τους είναι επίσης αδύνατη, αλλά και παιδαγωγικά ανεπιθύμητη. Οι ίδιες οι πληροφορίες, επίσης, έχουν «ημερομηνία λήξης», καθώς η συνεχής ανάπτυξη της επιστήμης οδηγεί στην εγκατάλειψη της «χθεσινής» άποψης και την υιοθέτηση της «σημερινής», που «αύριο» θα έχει «παλιώσει» και απαξιωθεί με τη σειρά της. Τι απομένει - ρωτούν; Να εξοπλιστεί ο άνθρωπος με δεξιότητες («στρατηγικές») εύρεσης, οργάνωσης και επεξεργασίας των πληροφοριών που χρειάζεται.

Από τη σκοπιά της μαρξιστικής παιδαγωγικής δεν έχουμε καμία αντίρρηση με τη διδασκαλία μεθόδων μελέτης. Ισα - ίσα, απαιτείται για την αποτελεσματικότητα της μαθησιακής δραστηριότητας και για την αυτομόρφωση κάθε ανθρώπου σε όλη του τη ζωή. Προβληματικός είναι ο υπερτονισμός της μεθόδου από τους αστούς, που αποσπάται από τα περιεχόμενα της διδασκαλίας - μάθησης και κυρίως από το σκοπό της όλης μορφωτικής διαδικασίας και που συνδέεται με τη διαστρέβλωση του όρου «Γενική Παιδεία».

Αναλυτικότερα: Ο άνθρωπος δεν μπορεί και δεν πρέπει να απομνημονεύει τα πάντα, αλλά δεν μπορεί να δραστηριοποιηθεί χωρίς να έχει «αποθηκεύσει» - με λογικό τρόπο - έναν ορισμένο όγκο γνώσεων. Πώς να εγχειρήσει ο χειρουργός, εάν διαθέτει άριστες «στρατηγικές» εύρεσης και οργάνωσης των πληροφοριών, αλλά όχι και «έτοιμες» γνώσεις, που να τις εφαρμόσει επιτόπου και ακαριαία; Η μέθοδος μάθησης λειτουργεί πάντα σε άμεση συνάρτηση με τα περιεχόμενα, που πρέπει να μαθευτούν.

Επίσης, ποιες γνώσεις παλιώνουν και απαξιώνονται; Πολλές ναι, οι θεμελιακές όμως όχι, ούτε εκείνες που έχουν δοκιμαστεί με επιτυχία στην πράξη. Μπορεί να εμπλουτίζονται, να προκύπτουν καινούριες διασυνδέσεις και εφαρμογές, εξακολουθούν όμως να ισχύουν. Και αυτό, όχι επειδή είναι αιώνιες αλήθειες, αλλά επειδή αντανακλούν ολοκληρωμένα την αντικειμενική πραγματικότητα. Ο περιοδικός πίνακας του Μεντελέγιεφ ισχύει ακόμη, η κυκλοφορία του αίματος είναι η γνωστή, οι κοινωνικές νομοτέλειες είναι παρούσες. Αυτό έχει μεγάλη σημασία για τη Γενική Παιδεία, που πρέπει να παρέχεται στο βασικό σχολείο. Εκεί έχουν θέση οι θεμελιακές γνώσεις περί της ουσίας των φυσικών και κοινωνικών διαδικασιών, τέτοιες που να επιδεικνύουν μια σχετική αντοχή στο χρόνο. Οι άλλες, που ανανεώνονται γρήγορα, ανήκουν στη σφαίρα της εξειδίκευσης και έχουν θέση αργότερα, στην επαγγελματική ή πανεπιστημιακή εκπαίδευση.

Ο υπερτονισμός του «μαθαίνω πώς να μαθαίνω», αποσυνδεδεμένα από το «τι και για ποιο σκοπό μαθαίνω». Αποτελεί, λοιπόν, μια κραυγαλέα υποτίμηση της ουσίας της μόρφωσης. Ολο το εγχείρημα «κρύβει» τη στροφή προς την επιφανειακή και πρόσκαιρη κατάρτιση και πληροφόρηση, μακριά από το σύγχρονο περιεχόμενο της βασικής - γενικής παιδείας, την ολόπλευρη και αρμονική διαμόρφωση της ανθρώπινης προσωπικότητας. Λειτουργεί, επομένως, αποπροσανατολιστικά, παρακάμπτοντας τα ερωτήματα για την «ποσότητα» και «ποιότητα» των περιεχομένων και τελικά του χαρακτήρα της εκπαίδευσης.

Συμπέρασμα

Η αστική τάξη οργανώνει το εκπαιδευτικό σύστημα για να αναπαράγει την κυριαρχία της. Βασικό της μέλημα είναι να επιβάλει τη δική της κοσμοθεωρία στα παιδιά της εργατικής τάξης και να τους παρέχει αποσπασματικές, επιφανειακές γνώσεις, ώστε αυτά να γίνουν οι αυριανοί «απασχολήσιμοι», χωρίς να μπορούν να αμφισβητήσουν τις «αιώνιες αστικές αλήθειες».

Για το σκοπό αυτό, διαφοροποιεί την εκπαίδευση των δικών της παιδιών και μερικών που «στρατολογεί» από το λαό, από εκείνη της εργατικής τάξης και των άλλων λαϊκών στρωμάτων. Η διαφοροποίηση αυτή παίρνει διάφορες μορφές: Ξεχωριστοί τύποι σχολείων, διαφορετικό μάθημα από τη μια σχολική μονάδα στην άλλη, από τάξη σε τάξη της ίδιας μονάδας, ακόμη και στην ίδια τάξη (με Προγράμματα, μαθήματα επιλογής, εξατομικευμένη διδασκαλία).

Αυτήν την προσπάθεια τη συνδέει με την ιδιωτικοποίηση της εκπαίδευσης, μετατρέποντας τη γνώση σε εμπόρευμα.

Η αστική τάξη υποβαθμίζει ακόμη περισσότερο την εκπαίδευση των παιδιών των εργαζομένων με περιεχόμενα και μεθόδους διδασκαλίας που απομακρύνουν τη συνείδηση από την ουσία των πραγμάτων και περιορίζονται σε ρηχές, αποσπασματικές γνώσεις «μιας χρήσης». Ετσι, υπηρετεί το στρατηγικό της στόχο για απλή κατάρτιση των εργαζομένων, που θα συμπληρώνεται με τη «διά βίου μάθηση», στα πλαίσια ενός «πήγαινε - έλα» ανάμεσα σε εργασία και ανεργία.

Προσπαθώντας να πείσει για την ορθότητα της εκπαιδευτικής της πολιτικής επιστρατεύει αντιδραστικά ιδεολογήματα, όπως: «Δεν μπορούν να μάθουν όλα τα παιδιά, το καθένα ας μάθει λοιπόν όσο και ό,τι του επιτρέπουν οι έμφυτες ικανότητές του». Επίσης: «Δεν υπάρχει αντικειμενική ούτε σταθερή γνώση, ας μάθουν λοιπόν όλοι το πώς θα βρίσκουν τις πληροφορίες που χρειάζονται». Στο σημείο αυτό η αστική Παιδαγωγική ομολογεί έμμεσα τα αδιέξοδα του ξεπερασμένου, για την εποχή μας, επιφανειακού «γνωσιοκεντρικού» σχολείου, χωρίς να είναι σε θέση να τα αντιμετωπίσει, καθώς διατηρεί ανέπαφη την ταξική δομή και λειτουργία του, τον ουσιαστικό διαχωρισμό θεωρητικής και χειρωνακτικής εργασίας, τη στατική κομφορμιστική σύνδεση του σχολείου με την κοινωνική ζωή.

Στη χώρα μας, την «εργολαβία» υλοποίησης των αντιλαϊκών - αντιεκπαιδευτικών επιδιώξεων της αστικής τάξης έχουν αναλάβει η ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ, κάτω από τη στενή καθοδήγηση των σχετικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Ο ΣΥΝ δεν αμφισβητεί την ουσία αυτής της πολιτικής στο σύνολό της. Το ΚΚΕ αντιπαλεύει αποφασιστικά την άθλια επιχείρηση της ακριβοπληρωμένης ημιμάθειας και της ιδεολογικής χειραγώγησης του λαού μας, που με θράσος ονομάζουν διά βίου «εκπαίδευση», όπου η βασική εκπαίδευση σταματά νωρίτερα από όσο απαιτεί η σφαιρική διαμόρφωση της προσωπικότητας, οπότε μορφωτικός κανόνας γίνεται η αναπαραγωγή στοιχειωδών δεξιοτήτων που δεν αρκούν, για να αντιμετωπίσει ο νέος άνθρωπος με αυτοπεποίθηση τη ζωή. Το ΚΚΕ προβάλλει το στόχο για ένα Ενιαίο Δωδεκάχρονο Βασικό Υποχρεωτικό Σχολείο, που θα παρέχει σε όλα τα παιδιά του λαού την πλήρη γενική, θεμελιακή μόρφωση της εποχής μας, εξασφαλίζοντας την ισορροπημένη ανάπτυξη των ικανοτήτων του καθενός. Το σχολείο που θα συνενώνει πραγματικά τη θεωρία με την πράξη, θα διαμορφώνει βαθείς γνώστες των νόμων κίνησης του κόσμου και ένθερμους αγωνιστές για την κοινωνική πρόοδο.

Μ' αυτό το στόχο, αξίζει να στρατευτεί η εργατική τάξη, να απαιτήσει ένα φωτεινό μέλλον για τα παιδιά της. Σ' αυτήν την πάλη έχουν θέση οι εκπαιδευτικοί: Να ορθώσουν το ανάστημά τους μέσα κι έξω από την τάξη, να «δώσουν τον εαυτό τους» σε όλα τα μέτωπα για τη μόρφωση του λαού, για την προκοπή του, για την εξουσία του.

Σημειώσεις:

1. Αρχή της μικροαστικής Παιδαγωγικής, η οποία θέτει το «παιδί» στο επίκεντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας, χωρίς να εξετάσει την κοινωνική φύση του «παιδιού», τους ταξικούς όρους και την κοινωνικά προσδιορισμένη στόχευση της διαπαιδαγώγησής του.

2. Αστός φιλόσοφος της Σχολής του Πραγματισμού, που τοποθέτησε την προσωπική εμπειρία του ανθρώπου στο επίκεντρο της μάθησης. Οι μαθητές του (Kilpatrick κ.ά.) εισήγαγαν σε αυτή τη βάση τη μέθοδο των «σχεδίων εργασίας» (project) στην εκπαίδευση.


Του
Μάριου ΜΙΧΑΗΛΙΔΗ*
*Ο Μάριος Μιχαηλίδης είναι δάσκαλος και διδάκτωρ Παιδαγωγικής


Κορυφή σελίδας

Διαβάστε στο «Ρ»

Ο καιρός
Weather data from openweathermap.org