Κυριακή 21 Μάη 2000
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 9
ΕΝΘΕΤΗ ΕΚΔΟΣΗ: "7 ΜΕΡΕΣ ΜΑΖΙ"
ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ
Σχετικά με το φαινόμενο της θρησκείας

«Κάθε θρησκεία δεν είναι τίποτ' άλλο ουσιαστικά, παρά η φανταστική αντανάκλαση μέσα στον ανθρώπινο εγκέφαλο, όλων εκείνων των δυνάμεων του εξωτερικού κόσμου, που κυριαρχούν στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, μια αντανάκλαση, όπου οι γήινες δυνάμεις παίρνουν τη μορφή υπεργήινων δυνάμεων...».(Φρ.Ενγκελς, «Αντι-Ντύριγκ»).

Το ενδιαφέρον ενασχόλησης με τη θρησκεία γενικά δεν είναι καινούριο. Προκύπτει τόσο από την ύπαρξή της ως μέρους του εποικοδομήματος, το οποίο δρα και μάλιστα σε οργανική σχέση με τα άλλα του μέρη, αλλά όπως και τα υπόλοιπα με σχετική αυτοτέλεια. Προκύπτει όμως και από την αναγκαιότητα εξέτασης ενός κοινωνικού φαινομένου που έχει ιστορικό χαρακτήρα. Δεν υπήρχε πάντα, και δε θα υπάρχει πάντα.

Για μια μεγάλη ιστορική περίοδο, οι άνθρωποι δε γνώριζαν και δεν είχαν καμιά θρησκεία. Η εμφάνιση της θρησκείας στην πρωτόγονη κοινωνία συνέπεσε με την ανάπτυξη της σκέψης και της έναρθρης γλώσσας. Και η συνείδηση, ως σύνθετη λειτουργία, της πιο σύνθετης μορφής της ύλης, του ανθρώπινου εγκεφάλου, εμφανίζεται με την ανάπτυξη της γλώσσας. Ο άνθρωπος από την εμφάνισή του στη φύση βρίσκεται αντικειμενικά σε σχέση ενότητας και πάλης μαζί της. Ενότητας γιατί αποτελεί μέρος της και πάλης γιατί έρχεται αντιμέτωπος με όλα εκείνα τα φαινόμενα και στοιχεία της που πρέπει να αντιμετωπίσει και να υποτάξει στη δύναμή του προκειμένου να επιβιώσει και να αναπαραχθεί.

Η εμφάνιση της θρησκείας αντανακλούσε την αδυναμία του πρωτόγονου ανθρώπου μπροστά στα φαινόμενα της φύσης, που γι' αυτόν ήταν ακατανόητα και αρχικά αδάμαστα. Αυτή η αδυναμία μπροστά στη φύση γέννησε στον ανθρώπινο εγκέφαλο την ιδέα της ύπαρξης, μέσα στα φυσικά στοιχεία και φαινόμενα του κόσμου που τον περιβάλλει, αγνώστων όντων, με υπερφυσικές ιδιότητες, ικανών όμως να τον βοηθήσουν ή να τον βλάψουν. Ετσι προσωποποιεί τα στοιχεία και τα φαινόμενα της φύσης, προσπαθώντας να επιδράσει πάνω τους, να στρέψει τη δράση τους προς όφελός του. Δε γνωρίζει όμως άλλους τρόπους, γι' αυτή την προσπάθεια παρά αυτούς που ζει, τους ανθρώπινους. Ετσι, προκειμένου να ωφεληθεί ή να μη βλαφτεί, από τα φυσικά στοιχεία και φαινόμενα, για τα οποία δε γνωρίζει την ουσία τους, τους νόμους που τα διέπουν, άρα δεν μπορεί ακόμη να τα υποτάξει, προσπαθεί να τα εξευμενίσει. Ετσι καθιερώνει τη λατρεία. Ουσιαστικά η εμφάνιση της θρησκείας αντανακλά τη μόνιμη, σταθερή και ακατάπαυστη δραστηριότητα του ανθρώπου να υποτάξει τη φύση προς όφελός του, προς όφελος της κοινωνίας. Να συνυπάρξει αρμονικά η κοινωνική ζωή με τη φύση. Αυτή η διαδικασία που συντελείται στη σχέση της κοινωνικής ζωής του ανθρώπου με τη φύση γίνεται μέρος της συνείδησης, αντανακλάται σ' αυτήν.

Κοινωνική συνείδηση είναι η πνευματική ζωή της κοινωνίας, δηλαδή οι πολιτικές, νομικές, ηθικές, επιστημονικές, φιλοσοφικές, αισθητικές ιδέες, απόψεις, θεωρίες, οι θρησκευτικές αντιλήψεις, καθώς και τα κοινωνικά αισθήματα, τα ήθη και τα έθιμα των ανθρώπων, στα οποία αντανακλάται η κοινωνική τους ζωή. Η θρησκεία, λοιπόν, αποτελεί μέρος της κοινωνικής συνείδησης.

Η συνείδηση γενικά είναι η αντανάκλαση της αντικειμενικής πραγματικότητας στον ανθρώπινο νου. Αλλά αυτή η αντανάκλαση δεν είναι ευθεία, δηλαδή η συνείδηση δεν είναι ταυτόσημη με την αντικειμενική πραγματικότητα. Αυτή περνά στη συνείδηση ως προϊόν διεργασιών του ανθρώπινου νου που δεν είναι οι ίδιες ακριβώς για κάθε άνθρωπο ή ομάδα ανθρώπων, γεγονός που έχει σχέση και με το πώς προσλαμβάνεται αυτή η πραγματικότητα, μέσα από την πείρα της ζωής και της δράσης, αλλά και με τη δυνατότητα διείσδυσης στην ουσία όλων των φαινομένων της αντικειμενικής πραγματικότητας, η οποία μπορεί να είναι και συγκαλυμμένη. Αρα είναι προϊόν πείρας, γνώσεων, βασισμένων στην υλική ζωή και την ιστορικότητά της. Μεταβάλλεται και αναπτύσσεται ανάλογα με τις μεταβολές που συντελούνται τόσο στη φύση, όσο και στην κοινωνία.

Η συνείδηση βρίσκεται σε διαλεκτική σχέση με την αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά έχει και σχετική αυτοτέλεια απ' αυτήν. Αυτό το ζήτημα είναι που αποτέλεσε το βασικό πρόβλημα της φιλοσοφίας, σχετικά με ποιο είναι το πρωτεύον και ποιο το δευτερεύον σ' αυτή τη σχέση: Η αντικειμενική πραγματικότητα (Το Είναι), ή η συνείδηση, η ύλη ή το πνεύμα. Ετσι καθορίστηκαν και οι δυο βασικές κατευθύνσεις στη φιλοσοφία, ο υλισμός (θεωρεί ότι το πρωτεύον είναι η ύλη) και ο ιδεαλισμός (θεωρεί ως πρωτεύον το πνεύμα (η Ιδέα).

Οιδεαλισμός θεωρεί αρχή των πάντων τη νόηση, το πνεύμα. Ισχυρίζεται ότι το πνεύμα υπήρχε πριν από τη φύση και ανεξάρτητα απ' αυτήν. Η θρησκεία επίσης διακηρύσσει ότι η δημιουργία του κόσμου είναι αποτέλεσμα της δράσης του υπέρτατου όντος, το οποίο προϋπήρχε της φύσης, του θεού, στον οποίο προσδίδει πνευματική υπόσταση. Αρα θεωρεί το πνεύμα πρωτεύον, την ύλη δευτερεύον. Υποστηρίζει την αιωνιότητα του πνεύματος και το πεπερασμένο της ύλης, παρά το γεγονός ότι επιστημονικά έχει αποδειχτεί ότι η ύλη προϋπήρξε και συνεχίζει να υπάρχει και θα υπάρχει πέρα και ανεξάρτητα από το πνεύμα, τη νόηση, η οποία καθορίζεται από την ύλη. Ετσι ιδεαλισμός και θρησκεία έχουν κοινές γνωσιολογικές ρίζες. Φιλοσοφικά, ο ιδεαλισμός αποτελεί ένα μέσο υπεράσπισης της θρησκείας.

Η κοινωνική συνείδηση είναι προϊόν της συγκεκριμένης κοινωνίας, η οποία επίσης δεν είναι ταυτόσημη ακριβώς με την κοινωνική πραγματικότητα. Η κοινωνική πραγματικότητα υπάρχει ανεξάρτητα από τη συνείδηση, η οποία γεννιέται και καθορίζεται απ' αυτήν. Η ίδια η εξέλιξη των κοινωνιών αλλάζει, αναπτύσσει και την κοινωνική συνείδηση. Σ' αυτή τη διαδικασία πρέπει να αναζητηθούν και οι ιστορικές αλλαγές και η εξέλιξη των θρησκειών. Που αποτελούν βασικό γνώρισμα των ταξικών κοινωνιών, αλλά οι αλλαγές στις θρησκείες έχουν άμεση σχέση με αλλαγές στις κοινωνίες, στις παραγωγικές σχέσεις και είτε προϋπάρχουν είτε έπονται τέτοιων αλλαγών.

Στις ταξικές κοινωνίες η κοινωνική συνείδηση έχει αντικειμενικά ταξικό χαρακτήρα. Κάθε κοινωνική τάξη επεξεργάζεται τις δικές της ιδέες, θεωρίες, αντιλήψεις, τη δική της πολιτική, που εξαρτώνται, αλλά υπηρετούν ταυτόχρονα και τα συμφέροντα της συγκεκριμένης τάξης. Αντικειμενικά κυριαρχεί η κοινωνική συνείδηση της κυρίαρχης τάξης, η οποία αναπαράγεται από ένα πλήθος δικών της ιδεολογικοπολιτικών μηχανισμών, προκειμένου να συγκαλύπτονται τα ταξικά της συμφέροντα, να εμφανίζονται ως καθολικά της κοινωνίας και να συνεχίζεται η κυριαρχία της και η εκμετάλλευση των καταπιεζόμενων τάξεων και στρωμάτων. Το νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα που υπάρχει σε κάθε κοινωνία και αντανακλά την οικονομική της βάση, δηλαδή τις παραγωγικές σχέσεις που σε τελευταία ανάλυση το κύριο γνώρισμά τους είναι η ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, επιβάλλει, ανάμεσα στ' άλλα, αναπαράγοντάς την, και την κοινωνική συνείδηση. Μέρος της οποίας είναι η θρησκευτική πίστη. Γι' αυτό και η θρησκεία αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του εποικοδομήματος στις ταξικές κοινωνίες, άρα μέρος της ιδεολογίας της κυρίαρχης τάξης, η οποία και επιβάλλεται στις εκμεταλλευόμενες τάξεις και κοινωνικά στρώματα. Αποτελεί δε στοιχείο της ιδεολογικής διαπάλης, σε κάθε ταξική κοινωνία.

Επομένως, αντικειμενικά με το πέρασμα από τις ταξικές στην αταξική κοινωνία, το φαινόμενο της θρησκείας θα περάσει οριστικά στην ιστορία.


Στέφανος ΚΡΗΤΙΚΟΣ


Κορυφή σελίδας

Διαβάστε στο «Ρ»

Ο καιρός
Weather data from openweathermap.org