Κυριακή 14 Απρίλη 2002
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 9
ΕΝΘΕΤΗ ΕΚΔΟΣΗ: "7 ΜΕΡΕΣ ΜΑΖΙ"
ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ
Η ιδιαιτερότητα της κρίσης στον κύκλο αναπαραγωγής του κεφαλαίου

Οι τέσσερις φάσεις του κύκλου αναπαραγωγής του κεφαλαίου (κρίση, ύφεση, αναζωογόνηση, άνοδος) συνδέονται οργανικά μεταξύ τους. Η μια διαδέχεται την άλλη. Οι φάσεις μπορεί να έχουν διαφορετική χρονική διάρκεια, στις διάφορες χώρες, ανάλογα με τις συγκεκριμένες συνθήκες της καπιταλιστικής οικονομίας, το επίπεδο ανάπτυξής της κλπ. Η φάση της κρίσης βεβαίως έχει ιδιαίτερη θέση στον κύκλο. Σε αντίθεση με τις άλλες φάσεις του κύκλου, στις οποίες υπάρχει σταθερότητα και άνοδος της παραγωγής, στην κρίση υπάρχει πτώση της παραγωγής. Επίσης το πέρασμα από την κρίση στην ύφεση, από την ύφεση στην αναζωογόνηση και μετά στην άνοδο έχει σχετικά ήρεμο χαρακτήρα. Το πέρασμα όμως στην κρίση γίνεται απότομα, με πτώση της παραγωγής, καταστροφή παραγωγικών δυνάμεων, απότομη άνοδο της ανεργίας, χρεοκοπία επιχειρήσεων.

Η κρίση βεβαίως δεν έχει μόνιμο χαρακτήρα, αφού μετά την κρίση έχουμε το πέρασμα διαδοχικά στις επόμενες φάσεις του κύκλου αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Αρα οι κρίσεις είναι περιοδικές, ως φαινόμενο επαναλαμβάνονται νομοτελειακά σε ορισμένα χρονικά διαστήματα. Η περιοδικότητα συνδέεται με το χαρακτήρα του σταθερού κεφαλαίου (το μέρος του κεφαλαίου χωρίς την πληρωμή της εργατικής δύναμης, δηλαδή μέσα παραγωγής, πρώτες ύλες, ενέργεια κλπ.), που η κίνησή του επιδρά καθοριστικά στην πορεία του αναπαραγωγικού κύκλου. Στις συνθήκες της κρίσης, οι επιχειρήσεις, όσες αντεπεξέρχονται στις καταστροφικές συνέπειές της, προσπαθούν να αποκαταστήσουν την κερδοφορία τους. Αυτό γίνεται με τη μείωση του μισθού εργασίας και με την ανανέωση του σταθερού κεφαλαίου, δηλαδή των μέσων παραγωγής, γιατί μ' αυτό τον τρόπο αυξάνεται η παραγωγικότητα της εργασίας. Ετσι η κρίση ωθεί στη μαζική ανανέωση του σταθερού κεφαλαίου. Βεβαίως, και ο ανταγωνισμός ωθεί στην ανανέωση του σταθερού κεφαλαίου. Επομένως, η αδιάκοπη ανάπτυξη των μέσων παραγωγής («οι αστοί είναι υποχρεωμένοι να επαναστατικοποιούν αδιάκοπα τα μέσα παραγωγής» έλεγαν οι Μαρξ-Ενγκελς στο «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος») δεν αποτελεί σκοπό της καπιταλιστικής παραγωγής. Σκοπός της καπιταλιστικής παραγωγής είναι το κέρδος. Και οι καπιταλιστές καταφεύγουν στην ανάπτυξη των μέσων παραγωγής (τεχνική και επιστημονική πρόοδος), όταν δεν έχουν άλλους τρόπους αύξησης των κερδών τους.

Η ανανέωση του σταθερού κεφαλαίου δεν είναι μόνο παράγοντας για το ξεπέρασμα της κρίσης, αλλά και αφετηρία για νέα διαδικασία διευρυμένης αναπαραγωγής μετά την κρίση. Σ' αυτή την πορεία της διευρυμένης αναπαραγωγής, με την ανανέωση του σταθερού κεφαλαίου, εμφανίζονται αναπόφευκτα οι δυσαναλογίες, ανάμεσα στους διάφορους τομείς της παραγωγής, αλλά και η υπερπαραγωγή, δηλαδή παραγωγή εμπορευμάτων που δεν μπορούν να πουληθούν στην αγορά. Και αυτό γιατί η παραγωγή είναι κοινωνική, η ιδιοποίηση των αποτελεσμάτων της καπιταλιστική. Ετσι έρχεται και η στιγμή της επόμενης κρίσης.

Στην πορεία της ανάπτυξης του καπιταλισμού, τα χρονικά διαστήματα ανάμεσα στις κρίσεις είπαμε ότι μπορεί να αλλάζουν. Αλλά όσο αναπτύσσεται ο καπιταλισμός και ιδιαίτερα με το πέρασμα στο μονοπωλιακό του στάδιο, οι φάσεις των κρίσεων και των υφέσεων γίνονται πιο μακροχρόνιες, ενώ οι άλλες δύο φάσεις του κύκλου πιο βραχυχρόνιες. Υπάρχουν και περιπτώσεις που η κρίση μπορεί να έρθει πριν από την άνοδο. Ο κύκλος φτάνει σε μια μικρή χρονικά διάρκεια της φάσης της αναζωογόνησης και έρχεται η κρίση.

Τα μονοπώλια τη διαδικασία ανανέωσης του σταθερού κεφαλαίου δεν την πραγματοποιούν πάντα στις αναγκαίες διαστάσεις, ώστε να γίνει πιο γρήγορα το πέρασμα από τη φάση της ύφεσης στην αναζωογόνηση και μετά στην άνοδο. Αυτό σημαίνει ότι η φάση της ύφεσης παρατείνεται χρονικά, ενώ η φάση της αναζωογόνησης είναι σχετικά άτονη. Είναι αυτό που ονομάζουν οι αστοί οικονομολόγοι αργοί ρυθμοί ανάπτυξης, ή μικροί ρυθμοί ανάπτυξης (μικρές οι διαστάσεις ανανέωσης και ανάπτυξης των μέσων παραγωγής). Σ' αυτή τη διαδικασία η μεγάλη ανεργία και η φτώχεια παρατείνονται χρονικά. Ταυτόχρονα όμως αυξάνεται και η εκμετάλλευση.

Το αποτέλεσμα όλων αυτών (μικρή σχετικά ανανέωση του σταθερού κεφαλαίου, μεγάλες οι διαστάσεις της ανεργίας, της φτώχειας), είναι, και τα εμπορεύματα από τη μικρή αύξηση της παραγωγής (είτε μέσων παραγωγής, είτε ειδών κατανάλωσης) στη φάση της αναζωογόνησης, να μην μπορούν να πουληθούν στην αγορά, και η κρίση να επανέλθει πριν τη φάση της ανόδου.

Υπάρχουν απόψεις που θεωρούν ότι επειδή στη φάση της κρίσης μειώνεται, και μάλιστα απότομα, η παραγωγή, αυτή η φάση είναι έξω από το νόμο της διευρυμένης αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Αυτή η άποψη είναι αντιεπιστημονική και βαθιά λαθεμένη. Η κρίση δεν καταργεί το νόμο της διευρυμένης αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Είναι μια μορφή λειτουργίας του, και μάλιστα βαθιά αντιφατική. Η αντίφαση του νόμου βρίσκεται ακριβώς στη βασική οικονομική αντίθεση του καπιταλισμού, ανάμεσα στην κοινωνικοποιημένη παραγωγή και στην καπιταλιστική ιδιοποίηση των αποτελεσμάτων της. Ολες οι αντιθέσεις της καπιταλιστικής διευρυμένης αναπαραγωγής συνυπάρχουν σ' όλες τις φάσεις του κύκλου, αλλά είναι συγκαλυμμένες. Με τη φάση της κρίσης όλες αυτές οι αντιθέσεις αποκαλύπτονται.

Η βασική αντίθεση του καπιταλισμού στην περίοδο της κρίσης εμφανίζεται και ως αντίθεση ανάμεσα στην εργατική τάξη και στους καπιταλιστές, και μάλιστα οξυμένη, από την άποψη του ότι αυξάνεται η ανεργία, η φτώχεια, η εξαθλίωση, υπάρχει πλεόνασμα εμπορευμάτων, αλλά η εργατική τάξη δεν μπορεί να αγοράσει για να ικανοποιήσει τις ανάγκες της.

Επίσης, η αναρχία στην καπιταλιστική παραγωγή εκδηλώνεται πολύ καθαρά στη φάση της κρίσης. Γιατί ο κάθε καπιταλιστής παράγει με σκοπό το κέρδος και όχι για την κάλυψη των αναγκών, τις οποίες δε γνωρίζει. Ετσι ρίχνει την παραγωγή του στην αγορά, αλλά τα εμπορεύματα δεν μπορούν να πουληθούν. Ετσι αποκαλύπτεται και η αναρχία στην παραγωγή.

Η κρίση, λοιπόν, ξεσκεπάζει τις αντιθέσεις και τις εσωτερικές αντιφάσεις του καπιταλισμού, από τις οποίες ο ίδιος, ως τρόπος παραγωγής, δεν μπορεί να ξεφύγει. Μπορεί η φάση της κρίσης να λύνει τις δυσαναλογίες στην παραγωγή, στην αντιστοιχία ανάμεσα στην προσφορά και στη ζήτηση, αλλά μόνο προσωρινά. Η κρίση θα επανέλθει, αποκαλύπτοντας ότι η βασική αντίθεση του καπιταλισμού δεν εξαλείφεται, αλλά παραμένει και δρα. Ο μόνος τρόπος οριστικής εξάλειψης αυτής της αντίθεσης είναι η αντιστοιχία της κοινωνικοποιημένης παραγωγής με την ιδιοποίηση των αποτελεσμάτων της, που σημαίνει ότι και η ιδιοποίηση πρέπει να γίνει κοινωνική. Αυτό απαιτεί κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής και μετατροπή της σε κοινωνική ιδιοκτησία. Μόνο που αυτό για να επιτευχθεί απαιτεί το επαναστατικό πέρασμα από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό. Νομοτελειακή ιστορική διαδικασία όταν η ταξική πάλη της εργατικής τάξης και των συμμάχων της ανατρέψει την εξουσία της αστικής τάξης και εγκαθιδρύσει τη δικτατορία του προλεταριάτου, αρχή του περάσματος από την τελευταία ταξική κοινωνία, τον καπιταλισμό, στο σοσιαλισμό-κομμουνισμό, την αταξική κοινωνία.


Σ. Κ.


Κορυφή σελίδας

Διαβάστε στο «Ρ»

Ο καιρός
Weather data from openweathermap.org