Σάββατο 12 Οχτώβρη 2019 - Κυριακή 13 Οχτώβρη 2019
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 36
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ
Στέλιος Φώκος, «Για το Θανάση Βαλτινό, μια κριτική»

«

Η περίπτωση του Θανάση Βαλτινού αποτελεί ένα φαινόμενο στη λογοτεχνία μας αλλά και στα πολιτιστικά πράγματα της εποχής μας. Ο άνθρωπος που θα θελήσει να το μελετήσει, θα σκοντάψει σε τόσες κριτικές, επωνύμων και ανωνύμων, τόσες στήλες εφημερίδων, περιοδικών και ιστοσελίδες, που εκθειάζουν το έργο του, το οποίο δεν έχει σχεδόν ποτέ και πουθενά μειονεκτήματα, ώστε θα αναγκαστεί να σηκώσει τα χέρια ψηλά και να μείνει άφωνος. Θα σκοντάψει, έπειτα, σε τόσες συνεντεύξεις του συγγραφέα, όλα αυτά τα χρόνια, όσες δεν έχει αξιωθεί κανένας άλλος λογοτέχνης, ακόμη και οι νομπελίστες μας. Θα υποχρεωθεί παράλληλα να αναθεωρήσει τις απόψεις του για το τι είναι μυθιστόρημα, μυθοπλασία, ιστορία, γλώσσα, γραφή, ποιος είναι ο ρόλος του συγγραφέα, ακόμη κι όταν δεν γράφει. Θα αναγκαστεί ακόμα να υιοθετήσει ένα νέο ορισμό για την Αριστερά και τον αριστερό, την Εθνική Αντίσταση και τον ταγματασφαλίτη, τον Εμφύλιο και τη λευκή τρομοκρατία. Δεν θα έπρεπε, επομένως, να ασχοληθεί κανείς μαζί του, έστω και διακινδυνεύοντας να δεχθεί όλα τα πυρά της πνευματικής μας ελίτ και των διανοουμένων;».

* * *

Αυτά γράφει με παρρησία ο Στέλιος Φώκος στον πρόλογο του τελευταίου του βιβλίου για τον Θανάση Βαλτινό και τους κριτικούς του («Για το Θανάση Βαλτινό, μια κριτική» εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 2018). Παρέθεσα ολόκληρο το απόσπασμα, γιατί αποκαλύπτει, χωρίς αμφισημίες και υπονοούμενα, τον δύσκολο ρόλο που έχει αναλάβει ο συγγραφέας - κριτικός. Ρόλος δύσκολος, γιατί ο Φώκος δεν γράφει μια ακόμη κριτική για το έργο του Βαλτινού, αλλά ασκεί ταυτόχρονα κριτική και στους εκάστοτε κριτικούς του. Αυτό το διπλό, δύσβατο μονοπάτι, όχι μόνο της κριτικής αλλά και της κριτικής της κριτικής, το διαβαίνει με θάρρος και, έχοντας όπλο τον τεκμηριωμένο, ιστορικά και φιλολογικά, κριτικό λόγο, αναλύει και στη συνέχεια αποδομεί τα λογοτεχνικά στερεότυπα, τα οποία, τις τελευταίες δεκαετίες τουλάχιστον, δεν επηρεάζουν μόνο, αλλά στην ουσία καθοδηγούν - για να μην πω χειραγωγούν - τις αναγνωστικές μας επιλογές και, μαζί με αυτές, τη σκέψη μας.

Βέβαια, δίκαια θα μπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι η λογοτεχνική κριτική, ως έκφραση αξιολογικών κρίσεων, έχει χαρακτήρα υποκειμενικό. Ωστόσο, όταν ο κριτικός της λογοτεχνίας συναισθάνεται ότι ο ρόλος του δεν περιορίζεται στο να προβάλλει μόνο τις προσωπικές του λογοτεχνικές προτιμήσεις, όταν, με άλλα λόγια, συναισθάνεται την κοινωνική του ευθύνη, τότε στηρίζει την κριτική του σε ένα στέρεο σύστημα θεωρητικών αρχών και κανόνων, το οποίο είτε εγγράφεται φανερά είτε λανθάνει μέσα στο κριτικό κείμενο.

Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο λειτουργεί και ο Στέλιος Φώκος ως κριτικός. Η κριτική του οπτική προσεγγίζει, στη διαλεκτική τους σχέση, τις παραμέτρους που ορίζουν την αναγνωστική διαδικασία: Τον συγγραφέα, το κείμενο, τον αναγνώστη και τα ιστορικά και κοινωνικά συμφραζόμενα. Συνεξετάζοντας τη ζωή και το έργο του Βαλτινού, διερευνά τη σχέση της πεζογραφίας του με την ιστορική πραγματικότητα, την πολιτική και κοινωνική του στάση και την αφηγηματική του τεχνική. Παραθέτοντας πλήθος κριτικών κειμένων και αποσπάσματα από συνεντεύξεις του ίδιου του συγγραφέα, τα οποία σχολιάζει με σχολαστική, θα έλεγα, φιλολογική και ιστορική ακρίβεια, αποκαθηλώνει μεθοδικά τον Βαλτινό από το «θρόνο» του και αποκαλύπτει το μύθο του «αριστερού» συγγραφέα. Επικεντρώνοντας κυρίως το ενδιαφέρον του στα έργα «Η κάθοδος των Εννέα» και «Ορθοκωστά», αποδεικνύει ότι ο υποτιθέμενος επαναπροσδιορισμός εννοιών, όπως εμφύλιος, Εθνική Αντίσταση, αντάρτες, ταγματασφαλίτες, λευκή τρομοκρατία, Αριστερά, αριστερός, είναι στην ουσία παραχάραξή τους. Οσον αφορά τη θεωρούμενη, από τους περισσότερους κριτικούς, πρωτοπόρα τεχνική του, σύμφωνα με την οποία η ιστορική μαρτυρία συνδέεται ή διαλέγεται με τη μυθοπλασία, ο Φώκος αποδεικνύει ότι ούτε σύνδεση ούτε διάλογος υπάρχει. Αντίθετα, αυτό που υπάρχει, είναι η σύγχυση ανάμεσα στα όρια της ιστορίας και του μύθου. Αυτή η σύγχυση, όπως σωστά επισημαίνει ο κριτικός, είναι αποτέλεσμα των επιταγών του μεταμοντερνισμού, ο οποίος, στην προκειμένη περίπτωση, λειτουργεί σαν κολυμπήθρα του Σιλωάμ για τις ιδεολογικές και πολιτικές επιλογές του Βαλτινού.

Ενα βιβλίο εξαιρετικά ενδιαφέρον, χρήσιμο και κυρίως επίκαιρο...

Το βιβλίο του Στέλιου Φώκου είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον, χρήσιμο και κυρίως επίκαιρο σε αυτήν την εποχή της ιδεολογικής σύγχυσης, που προκαλούν σε μεγάλο μέρος του κόσμου τόσο η αστική διανόηση όσο και τα ΜΜΕ. Απευθύνεται όχι μόνο σε φιλολόγους, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που διαβάζει ή θέλει να διαβάσει λογοτεχνία, πρώτα απ' όλα γιατί η λογοτεχνία είναι η κατεξοχήν μορφή τέχνης που αλλάζει συνειδήσεις αργά μεν, αλλά πολύ δραστικά και έπειτα, γιατί, εκτός από την ιδιαίτερη περίπτωση του Θανάση Βαλτινού, αναδεικνύει ενδιαφέροντα θεωρητικά και ιδεολογικά ζητήματα. Αναφέρω τα πιο σημαντικά: Ο ρόλος της ιδεολογίας του συγγραφέα στην αποτύπωση της πραγματικότητας, το πρόβλημα της λογοτεχνικής μορφής ως μέσου απόδοσης της πραγματικότητας, οι ιδεολογικές σημάνσεις και επιλογές της λογοτεχνικής κριτικής, ο ρόλος του κριτικού και η σχέση του με το λογοτεχνικό κατεστημένο, το πρόβλημα του μεταμοντερνισμού και οι ιδεολογικές - πολιτικές του στοχεύσεις και, κυρίως, η σχέση του λογοτεχνικού κειμένου με την Ιστορία. Αυτό το τελευταίο θέμα ο Στέλιος Φώκος δεν το αφήνει ποτέ από τα μάτια του και θυμίζει συνεχώς στον αναγνώστη του ότι ο λογοτέχνης δεν είναι βέβαια ιστορικός και ούτε πρέπει να θυσιάσει την τέχνη του στην απόλυτη ιστορική ακρίβεια, θα πρέπει, όμως, να έχει καλά στο μυαλό του ότι η Ιστορία ποτέ δεν έδωσε ποιητική άδεια σε κανέναν για να την παραχαράξει.


Μαρία ΠΕΣΚΕΤΖΗ
Διδάκτωρ Φιλολογίας, συγγραφέας, μέλος του ΔΣ της Πανελλήνιας Ενωσης Φιλολόγων


Κορυφή σελίδας

Διαβάστε στο «Ρ»
Ο καιρός
Weather data from openweathermap.org