ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Κυριακή 7 Σεπτέμβρη 2003
Σελ. /32
ΔΙΕΘΝΗ
ΤΟΥΡΚΙΑ
Παράσιτα και διλήμματα

Οι τουρκικές «Ενοπλες Δυνάμεις ΑΕ» σε νέες περιπέτειες

Από την πρόσφατη επίσκεψη του επικεφαλής των στρατευμάτων των ΗΠΑ στην Ευρώπη Τζ. Τζόουνς για να γίνουν τα παζάρια αποστολής τουρκικών στρατευμάτων στο κατεχόμενο Ιράκ

Associated Press

Από την πρόσφατη επίσκεψη του επικεφαλής των στρατευμάτων των ΗΠΑ στην Ευρώπη Τζ. Τζόουνς για να γίνουν τα παζάρια αποστολής τουρκικών στρατευμάτων στο κατεχόμενο Ιράκ
Είδηση πρώτη. Χορευτές και χορεύτριες της Κρατικής Οπερας, η γλυκερή θριαμβεύτρια της Γιουροβίζιον Σερτάμπ και κάποιο συγκρότημα Φερνάντο Πάβιο συμμετείχαν σε μια ακριβή όσο και κακόγουστη φιέστα στην Ισταμπούλ την Τρίτη που πέρασε. Τιμώμενο πρόσωπο ήταν ο Λούις Σβάιτσερ, υπερήφανος πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος του ΔΣ της γαλλικής αυτοκινητοβιομηχανίας «Renault». Αφορμή της φιέστας, κατά το πρακτορείο Ανατολή, η επιλογή από τη «Ρενό» του εργοστασίου στην Μπούρσα για την κατασκευή και εξαγωγή σε πάνω από 80 χώρες του νέου μοντέλου «Megane II Sedan», που συνοδεύτηκε από μια επένδυση 200 εκατομμυρίων ευρώ.

Είδηση δεύτερη. Τουλάχιστον 10 πιθανοί επενδυτές, μεταξύ των οποίων και ο ρωσικός όμιλος «Yukos - Sibneft», έχουν ήδη εκδηλώσει ενδιαφέρον για την εξαγορά του 66% των μετοχών της «Tupras», η οποία με τα 4 διυλιστήρια πετρελαίου της κατέχει το μονοπώλιο στην Τουρκία. Η αξία της εταιρίας πριν τρία χρόνια, όταν σχεδιαζόταν η εισαγωγή της στο ΧΑΚ, υπολογιζόταν σε 3,9 δισ. δολάρια, αλλά η κεφαλαιοποίησή της έχει πέσει σήμερα περίπου στο 1,9 δισ. δολάρια. Οι προσφορές, που θα κατατεθούν επισήμως τον Οκτώβριο, αναμένεται να διακυμανθούν από το 1,5 δισ. δολάρια έως τα 2 δισ. δολάρια, σύμφωνα με τους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς.

Φαινομενικά, οι δύο ειδήσεις μοιάζουν ασύνδετες μεταξύ τους. Θα μπορούσε ασφαλώς να παρατηρήσει κανείς ότι οι ξένες «επενδύσεις» στην Τουρκία - όπου περισσεύει το φθηνό εργατικό δυναμικό -, όσο και οι «ιδιωτικοποιήσεις», δηλαδή το ξεπούλημα της κρατικής περιουσίας όσο όσο, αποτελούν συνέπειες της οικονομικής κρίσης του 2001. Ωστόσο, το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν δεν είναι τόσο οικονομικό, όσο πολιτικό: Και οι δύο αφορούν άμεσα στον τουρκικό στρατό. Ο συνέταιρος της «Ρενό» στην τουρκική αυτοκινητοβιομηχανία, αλλά και της «Γιούκος» στην προσπάθεια απόκτησης του μονοπωλίου στον τουρκικό τομέα πετρελαίου δεν είναι άλλος από το Συνταξιοδοτικό Ταμείο των Τουρκικών Ενόπλων Δυνάμεων, ή, όπως είναι πιο γνωστό, OYAK (Ordu Yardimlasma Kurumu). Το OYAK αποτελεί σήμερα, 42 χρόνια μετά την ίδρυσή του το 1961, μια από τις «μεγαλύτερες επιχειρηματικές αυτοκρατορίες» στη γείτονα, κατά το γλοιώδη χαρακτηρισμό των Φαϊνάνσιαλ Τάιμς. Και ένας (ακόμη) θεσμός, διαμέσου του οποίου το Επιτελείο ασκεί τεράστια πολιτικοοικονομική επιρροή.

Πασάδες και businessmen

Εκτός των τυπικών τους καθηκόντων (στα οποία περιλαμβάνεται το να παίζουν ποδόσφαιρο με τα κεφάλια Κούρδων, να δολοφονούν και να βασανίζουν αριστερούς και να ανατρέπουν κυβερνήσεις, μεταξύ άλλων), οι αξιωματικοί του τουρκικού στρατού έχουν, λοιπόν, και πιο «εκλεπτυσμένες» ασχολίες: Το Επιτελείο διοικεί σήμερα μια πολυπλόκαμη επιχειρηματική οντότητα, απασχολώντας άμεσα τουλάχιστον 30.000 εργαζόμενους. Εν προκειμένω η OYAK Renault, που ιδρύθηκε το 1969, παρήγαγε το 1971 κάπου 20.000 αυτοκίνητα το χρόνο, και σήμερα έχει φθάσει να παράγει 170.000 αυτοκίνητα σε ετήσια βάση. Εν συνόλω, η OYAK (με μέλη 206.000 αξιωματικούς το 2002) διαθέτει κάπου 30 επιχειρήσεις, που δραστηριοποιούνται στους τομείς των ελαστικών, των κατασκευών, του τσιμέντου, των τροφίμων, των χημικών, των φαρμάκων, των λιπασμάτων, των τηλεπικοινωνιών, της πληροφορικής, των τραπεζών, των ασφαλειών και των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, καθώς και του τουρισμού (για μια αναλυτική αυτοπαρουσίασή του, βλ. http: //www.oyak.org.tr/).

Το OYAK αποτελεί γέννημα του πραξικοπήματος του 1960, όταν οι αξιωματικοί του στρατού αναδιαμόρφωσαν βίαια το πολιτικοοικονομικό σύστημα της Τουρκίας κατά τρόπο ώστε να μη θίγονται «τα ζωτικά τους συμφέροντα». Μοχλοί γι' αυτό υπήρξαν οι ιδρυθέντες τότε θεσμοί του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας (MGK) και του OYAK. Γενικά στο πολιτικό πεδίο, επιβλήθηκε η απουσία πολιτικού ελέγχου της κυβέρνησης και της Βουλής στον προϋπολογισμό του στρατού, κάτι που εν πολλοίς διατηρείται έως σήμερα. Στο οικονομικό πεδίο, ελλείψει σημαντικής εγχώριας καπιταλιστικής βιομηχανίας, οι στρατιωτικοί που είχαν ανατρέψει τον Μεντερές δημιούργησαν επιχειρήσεις, και έτσι διέθρεψαν μια αστική τάξη κατά τις επιθυμίες τους (π.χ. όμιλοι «holdings Κοτς», «Σαμπαντζί», «Τσουρούκοβα»). Εχοντας φροντίσει εξ αρχής να απαλλάξουν το OYAK από το μεγαλύτερο μέρος της φορολογίας και με την αμέριστη υποστήριξη των διεθνών τους πατρώνων, του αμερικανικού και του ευρωπαϊκού καπιταλισμού («το OYAK είναι ο καλύτερος συνεταίρος της "Ρενό" στον κόσμο» δηλώνει ευτυχισμένα, λ.χ., ο Jacques Chauvet, τέως διευθυντής της κοινοπραξίας, για τον οποίο προφανώς οι χούντες αποτελούν κάτι σαν μάννα εξ ουρανού!), το κατέστησαν έναν από τους σημαντικότερους οικονομικούς οργανισμούς της χώρας, αν όχι το σημαντικότερο. Το ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο μετά το πραξικόπημα του 1980, με τη συμβολή του πρωθιερέα του νεοφιλελευθερισμού και της προσέλκυσης των ...επενδύσεων των εμπόρων ναρκωτικών, Τουργκούτ Οζάλ. Εως το 2001, απαλλαγμένο από φόρους και με άφθονες πολυεθνικές στο πλευρό του, το OYAK διέθετε τεράστιους πόρους και ζηλευτά έσοδα. Ακόμη και σήμερα, μετά την κατακλυσμική κρίση του 2001, έχει διαθέσιμους πόρους τουλάχιστον 1,34 δισ. ευρώ, ενώ το 2002 παρουσίασε έσοδα 338 εκατ. ευρώ.

Ενδιαφέροντες καιροί

Η τρέχουσα φιλολογία περί της κατά φαντασίαν «μεταπολίτευσης», που υποτίθεται πως «προωθείται» επειδή η Ευρωπαϊκή Ενωση ζητά «θεσμική αποδυνάμωση του στρατού» από την κυβέρνηση Ερντογάν, στο πλαίσιο της διαπραγμάτευσης για την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ (το καλύτερο ανέκδοτο στις Βρυξέλλες από τη δεκαετία του '50, που αναμένεται να λήξει περίπου το ...2010, καλώς εχόντων των πραγμάτων για τους Τούρκους ευρωπαϊστές) θέτει, ωστόσο, το OYAK προ της ανάγκης «αλλαγής» του προσώπου του. Οι στρατηγοί, παρά τα όσα λένε, δεν έχουν πρόβλημα. Θα αναπροσαρμόσουν χωρίς δισταγμό το ρόλο τους, αρκεί να διατηρούν τη θεσμική υπεροχή τους έναντι των πολιτικών. Εξάλλου, ήδη από το 2001, ο γενικός διευθυντής του OYAK, Coskun Ulusoy, ένας 52χρονος οικονομολόγος με διδακτορικό από το πανεπιστήμιο Πίτσμπουργκ των ΗΠΑ, πρώην στέλεχος της Citibank και των τουρκικών τραπεζών Halk και Ziraat, κόμισε μια δυτικού τύπου αύρα στις δημόσιες σχέσεις του φορέα. Ο Ουλούσοϊ απέλυσε πολλούς παλιούς διευθυντές: «Κάποιος που είχε διευθυντική θέση επί 18 χρόνια ρώτησε "γιατί να αλλάξουμε όταν πετυχαίνουμε καλά αποτελέσματα;". Το ερώτημα είναι όμως πώς θα επιτύχουμε καλύτερα αποτελέσματα», δήλωνε με αξιοζήλευτη αυτοπεποίθηση στους Φαϊνάνσιαλ Τάιμς. Προσβλέπει στην εξαγορά τραπεζών (το OYAK «κατάπιε» γύρω στις πέντε, από το 2001), στην απόκτηση ποσοστού του εθνικού αερομεταφορέα THY, της «Turk Telekom», κλπ. Προβάλλει επίσης μια εικόνα «ανεξάρτητου» από το επιτελείο management: «Ο στρατός είναι υπεύθυνος για τη φύλαξη των συνόρων. Εμείς προσφέρουμε, ως ιδιωτικός οργανισμός, επαγγελματικές υπηρεσίες και λειτουργούμε για λογαριασμό του. Δεν ανήκουμε στο στρατό», έχει πει σοβαρός - σοβαρός στην Turkish Daily News.

Η σημερινή πολιτική συγκυρία - η διακυβέρνηση από το κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ισχυρό κοινοβουλευτικά αλλά αδύναμο και άπειρο πολιτικά - δυνητικά προσφέρει μια θαυμάσια ευκαιρία στο επιτελείο. Θα μπορούσε να λευκάνει θαυμάσια τη διττή, πολιτική (με αντιμετάθεση των νόμων που διατηρούν την καταστολή των μειονοτήτων και της αριστεράς) και οικονομική (με τον εξωραϊσμό διεθνώς της εικόνας του στρατού και των σχέσεων του κράτους με το παρακράτος και τις ποικιλώνυμες μαφίες) προσπάθειά του να παραμείνει αν όχι ο κυρίαρχος του παιγνιδιού, πάντως ο σημαντικότερος πολιτικός παίκτης στη γείτονα. Οσο κι αν ο Ερντογάν και ο Αμπντουλάχ Γκιουλ, ο κατά πολλούς πραγματικός ιθύνων νους του ΑΚ, θα ήθελαν να αποδυναμώσουν στ' αλήθεια τους πασάδες, στην πραγματικότητα δεν ελέγχουν τον κρατικό μηχανισμό. Είναι κωμικοτραγικό το ότι ενώ διαθέτουν την πιο ξεκάθαρη πλειοψηφία στη Βουλή εδώ και σχεδόν 15 χρόνια, οι «ισλαμοδημοκράτες», όπως αυτοπροσδιορίζονται, είναι πολιτικά αδύναμοι και υποχωρούν ατάκτως όταν αντιμετωπίζουν πίεση από το στρατό. Οι «ισλαμοδημοκράτες» σε επίπεδο οικονομικών συσχετισμών, μοιάζουν τελευταία να απέκτησαν τη στήριξη του ομίλου Ντογάν (η εφημερίδα Ραντικάλ καλεί συχνά τον Ερντογάν να παρακούσει τις ...διαταγές του Α/ΓΕΣ Χιλμί Οζκιόκ, μάλιστα πρόσφατα δημοσίευσε εκτενή συνέντευξη με έναν Κούρδο που βασανίστηκε μετά τη χούντα του 1980, θίγοντας ένα θέμα ταμπού, που έχει υπάρξει η αιτία κλεισίματος αναρίθμητων εντύπων), πλην όμως, από κει και πέρα, το περιθρύλητο «ισλαμικό κεφάλαιο» δε δείχνει να έχει παίξει τον καθοριστικό ρόλο που περίμεναν αναλυτές.

Σημειώσεις στο περιθώριο

Το πολύμηνο σίριαλ του παζαριού ΗΠΑ - Τουρκίας για το Ιράκ δεν έχει φθάσει στο τέλος του. Η κυβέρνηση Μπους ζητεί τουρκικές ενισχύσεις (10.000 άνδρες, τουλάχιστον), προσφέροντας σε αντάλλαγμα 8,5 δισ. δολάρια, μέσω ΔΝΤ. Φυσικά, επισήμως η αμερικανική κυβέρνηση διαψεύδει μετά βδελυγμίας ότι μπορεί να της περάσει καν από το μυαλό ένας τέτοιος επαίσχυντος εκβιασμός. Αυτό ακριβώς βεβαίωσε και ο νέος της πρεσβευτής στην Τουρκία, Ερικ Εντελμαν, αυτήν την εβδομάδα - μετά τη συνάντησή του με τον Ζαφέρ Τζαγκλαγιάν, τον πρόεδρο του ισχυρού συνδέσμου των Βιομηχάνων, TUSIAD -, προσθέτοντας πάντως με νόημα ότι «η Ουάσιγκτον θέλει την Τουρκία στο πλευρό της». Αλλά, όπως και πριν την έναρξη του πολέμου και κατά τη διάρκειά του, το «πακέτο» φρενάρουν το Κουρδικό και οι αξιώσεις της Αγκυρας όσον αφορά στους Τουρκομάνους. Παρεμβαίνοντας απρόσκλητος, ο νέος «υπουργός Εξωτερικών» της διορισμένης από τους Αμερικανούς «κυβέρνησης» του Ιράκ, ο γνωστός Κούρδος πολιτικός Χοσάρ Ζεμπαρί, επανέλαβε αυτή την εβδομάδα ότι η τουρκική στρατιωτική παρουσία στο Ιράκ όχι μόνον είναι ανεπιθύμητη, αλλά επιπλέον εγγυάται ακόμα χειρότερη ένταση. Ο Αμπντουλάχ Γκιουλ τον συμβούλευσε πατρικά... να μη διακόπτει όταν μιλάνε τα μεγάλα παιδιά. Στο μεταξύ, ο στρατηγός Οζκιόκ συνέχιζε τη συζήτηση με τον Αμερικανό ομόβαθμό του Τζόουνς για το ποιος έχει τα πιο πολλά παράσημα, και παρεμπιπτόντως για τους όρους εξόντωσης του ΡΚΚ/KADEK, το οποίο απειλεί με επανέναρξη του εμφυλίου στην Ανατολία - εκεί όπου η αλληλοσφαγή 15 χρόνων άφησε πίσω της 35.000 νεκρούς και μετέτρεψε τα κουρδικά όνειρα αυτοδιάθεσης σε στάχτες.


Μπ. Γ.



Ο καθημερινός ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ 1 ευρώ