Στην έκθεση θα «ζωντανέψει» το κοινωνικό και ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο γεννήθηκε ο ΔΣΕ. Μέσα από τα γεγονότα της δεκαετίας του 1940 θα φανερωθούν μπροστά στα μάτια του επισκέπτη οι «δύο κόσμοι» που συγκρούονταν τότε όπως και σήμερα, οι «δύο πατρίδες» σε περίοδο ιμπεριαλιστικής ειρήνης και ιμπεριαλιστικού πολέμου. Η περίοδος της όξυνσης της ταξικής πάλης, ιδίως μετά την Απελευθέρωση το 1944, φωτίζει από τη μία τον κόσμο των αστών, που άφησαν τον λαό έρμαιο των κατακτητών ή συνεργάστηκαν μαζί τους, και από την άλλη τον κόσμο του λαϊκού απελευθερωτικού κινήματος, του ΕΑΜ, του ΕΛΑΣ και της ΕΠΟΝ, οργανώσεων που με αιμοδότη το ΚΚΕ πάλεψαν για την απελευθέρωση από τον ξένο κατακτητή.

Μέσα από την έκθεση επιδιώκουμε να απαντήσουμε στο ερώτημα: Πώς έμοιαζε σε εκείνες τις συνθήκες η κοινωνία; Από τη μια η αστική τάξη και οι μηχανισμοί της, το αστικό κράτος, τα αστικά κόμματα και οι κυβερνήσεις τους, αυτοί δηλαδή που παρουσιάζονται σήμερα παντοδύναμοι, τα βρήκαν σκούρα, ήρθαν αντιμέτωποι με τον μεγαλύτερο κίνδυνο για την εξουσία τους. Καθοριστικό ήταν ότι από την άλλη μεριά όλο και δυνάμωνε το στρατόπεδο της εργατικής τάξης και των σύμμαχων λαϊκών στρωμάτων, η συσπείρωση γύρω από το Κομμουνιστικό Κόμμα. Το αρχειακό και φωτογραφικό υλικό που θα εκτεθεί φωτίζει επίσης γλαφυρά την περίοδο της Λευκής Τρομοκρατίας, που η αστική τάξη με το βλέμμα στραμμένο στην «επόμενη μέρα» εξαπέλυσε λυσσαλέα επίθεση στο εργατικό - λαϊκό κίνημα και στην πρωτοπορία του, το ΚΚΕ, για να σταθεροποιήσει την εξουσία της.

Ο επισκέπτης στην έκθεση θα συναντήσει τους δύο δρόμους που ανοίγονταν μπροστά στον λαό την περίοδο εκείνη: Υποταγή ή οργάνωση της πάλης και αντεπίθεση; Το εργατικό - λαϊκό κίνημα, υπό την καθοδήγηση του ΚΚΕ, αν και με καθυστέρηση επέλεξε τον δεύτερο δρόμο.

Οσοι περιηγηθούν στην έκθεση θα έρθουν πρόσωπο με πρόσωπο με τον ηρωισμό των αλύγιστων της ταξικής πάλης, που καθ' όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1940 διάλεξαν τον δρόμο της σύγκρουσης με την αστική τάξη και τους μηχανισμούς της. Από την περίοδο της Λευκής Τρομοκρατίας, όταν σύσσωμες οι αστικές πολιτικές δυνάμεις επιτέθηκαν στο ΚΚΕ και υιοθετήθηκε το Γ' Ψήφισμα, που νομιμοποίησε τις διώξεις απέναντι στους κομμουνιστές και σε άλλους αγωνιστές, χιλιάδες φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν, εκτελέστηκαν. Μέχρι την ίδρυση των Εκτάκτων Στρατοδικείων, στα οποία δικάστηκαν και εκτελέστηκαν ηρωικές μορφές, μέλη και στελέχη του ΚΚΕ που στάθηκαν με ηρωισμό και αδιαλλαξία απέναντι στον ταξικό αντίπαλο.

Ηδη από τις πρώτες ενότητες η έκθεση αποτελεί μια πρώτη «ματιά» στον χαρακτήρα του ΔΣΕ ως επαναστατικού λαϊκού στρατού.

Αναδεικνύεται ότι ήταν σπλάχνο από τα σπλάχνα του εργατικού - λαϊκού κινήματος, εξέφραζε τα συμφέροντα της εργατικής τάξης, της εξαθλιωμένης αγροτιάς και των φτωχών αυτοαπασχολούμενων των πόλεων. Η εποποιία του θα ήταν αδύνατη χωρίς την πολύμορφη στήριξή τους. Παρουσιάζεται η ζωή στην Ελεύθερη Ελλάδα, στις περιοχές όπου επικράτησε ο ΔΣΕ. Εκεί που δημιουργήθηκαν λαογέννητοι θεσμοί, ακατάλυτοι δεσμοί του ΔΣΕ με τις εργατικές - λαϊκές δυνάμεις, καθώς προστάτευε τα συμφέροντα και τις κατακτήσεις τους και αυτές τον στήριζαν με όλα τα μέσα.

Με πολύμορφο τρόπο θα ζωντανέψουν στα μάτια του επισκέπτη μερικές από τις μεγαλειώδεις νίκες που σημείωσε ο επαναστατικός στρατός στο πεδίο των μαχών, παρόλο που η αναλογία μεταξύ των δυνάμεων του αστικού στρατού και αυτών του ΔΣΕ κατά τη διάρκεια της τρίχρονης εποποιίας του ήταν ιδιαίτερα αρνητική. Θα φανερωθεί ότι δεν ήταν λίγες οι στιγμές που τα σχέδια της αστικής τάξης και των «παντοδύναμων» συμμάχων της κατέρρευσαν λόγω του ηρωισμού και της ανωτερότητας του επαναστατικού στρατού. Οι στιγμές αυτές γεννούν έμπνευση, θάρρος και αδιαλλαξία απέναντι στον ταξικό αντίπαλο. Από κοινού με την ιστορική πείρα φωτίζονται τα συλλογικά συμπεράσματα για τις αδυναμίες στη στρατηγική του ΚΚΕ, που επέδρασαν αρνητικά και στην έκβαση της πάλης του ΔΣΕ.

Μέσα από την πορεία της έκθεσης επιδιώκουμε να αποκαλυφθεί στον επισκέπτη το «βαρύ όπλο» του ΔΣΕ: Η ανωτερότητα του επαναστατικού στρατού, η οποία βασίζεται στη λειτουργία και συγκρότησή του, που καθορίζεται από τον ανώτερο σκοπό του, την κατάργηση της κοινωνίας της εκμετάλλευσης. Με αυτόν τον σκοπό θέριευε το μαχητικό σθένος των μαχητών του ΔΣΕ. Καθοριστικό ρόλο έπαιξε ότι το ΚΚΕ, νους, καρδιά και οργανωτής της πάλης του ΔΣΕ, έδωσε έμφαση ώστε η ιδεολογική - μορφωτική δουλειά να συνεχίζεται ακόμα και κάτω από τις ριπές των όπλων.

Σε αυτήν τη βάση ο ΔΣΕ μεγαλούργησε. Αυτό αποτυπώνεται στην πορεία της έκθεσης, στην οποία ξεχωριστή θέση έχει η οργάνωση της Υγειονομικής Υπηρεσίας, αποδεικνύοντας ότι οι μαχητές δεν ήταν «κρέας για τα κανόνια του πολέμου» και πάλεψαν ενάντια στον θάνατο. Αντίστοιχα, με την επίμονη και οργανωμένη δουλειά του ΚΚΕ και του ΔΣΕ στις γυναίκες, η μαχήτρια εξυψώθηκε σε πρωταγωνίστρια των εξελίξεων. Στην έκθεση φωτίζεται ακόμα ο ρόλος των νεολαίων μαχητών του ΔΣΕ, που αποτελούσαν το 80% της συνολικής δύναμής του, η ίδρυση της Δημοκρατικής Νεολαίας Ελλάδας.

Ο ηρωικός αγώνας του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας, οι πλευρές της συγκρότησης και της δράσης του θα παρουσιαστούν στην έκθεση αξιοποιώντας ποικιλία μορφών (φωτογραφίες, εκθέματα, βίντεο κ.ά.). Στον χώρο της έκθεσης θα μπορεί κανείς να διαβάσει αρχειακό υλικό, τον «Ριζοσπάστη», περιοδικά του ΔΣΕ, αστικές εφημερίδες που φωτίζουν το κλίμα και την κατάσταση της εποχής. Επίσης θα γνωρίσει από πρώτο χέρι εκθέματα όπως προσωπικά αντικείμενα και οπλισμός των μαχητών του ΔΣΕ. Τα πρόσωπα των μαχητών και μαχητριών του ΔΣΕ, η καθημερινότητά τους, η στρατιωτική τους εκπαίδευση και η διαφωτιστική δουλειά θα αποκτήσουν μορφή μέσα από την έκθεση φωτογραφικού υλικού από το κινηματογραφικό συνεργείο του ΔΣΕ.

Η έκθεση του 52ου Φεστιβάλ ΚΝΕ - «Οδηγητή» αποτελεί κάλεσμα στον λαό και στη νεολαία να γνωρίσουν τα συμπεράσματα από την τρίχρονη εποποιία του ΔΣΕ. Γιατί η ταξική πάλη, οι αντιθέσεις που σήμερα γιγαντώνονται και γεννούν τον όλεθρο του ιμπεριαλιστικού πολέμου, όλα όσα γέννησαν τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Με όπλο τα συμπεράσματα της ηρωικής πάλης του, μπορούμε να βαδίσουμε μέχρι την τελική νίκη.

Η πυξίδα του Νίκου Μπαλάλα «Μπαντέκου», Συνταγματάρχη του ΔΣΕ. Δεκάδες αντικείμενα και αρχειακά υλικά από τον ΔΣΕ θα εκτίθενται στην κεντρική έκθεση του Φεστιβάλ. Η Ταξιαρχία του Μπαντέκου έλαβε μέρος στις επιχειρήσεις κατάληψης της Καρδίτσας τον Δεκέμβρη του 1948 και του Καρπενησίου τον Φεβρουάριο του 1949. Τον Αύγουστο του 1949, κατά τη διάρκεια μιας επιχείρησης, ο «Μπαντέκος» και η γυναίκα του Ευτυχία Σδρόλια τραυματισμένοι, καθώς και ορισμένοι άλλοι, αιχμαλωτίστηκαν. Λίγο πριν απαγγελθούν οι ποινές θανατικής καταδίκης, ο πρόεδρος του Στρατοδικείου πρότεινε στην Ευτυχία να αποκηρύξει τον άνδρα της, τον Νίκο, ώστε να «γλιτώσει», δεδομένου ότι ήταν έγκυος τριών μηνών. Η Ευτυχία αρνήθηκε. Ο «Μπαντέκος» καταδικάστηκε 17 φορές σε θάνατο και εκτελέστηκε μαζί με τους συντρόφους του, στις 12 Αυγούστου 1949. Η παροιμιώδης ψυχραιμία του δεν τον εγκατέλειψε ούτε την τελευταία στιγμή, γιατί όταν δόθηκε το παράγγελμα «πυρ» στο εκτελεστικό απόσπασμα, υπήρξαν κάποια δευτερόλεπτα δισταγμού από την πλευρά των στρατιωτών. Είχαν μπροστά τους έναν «θρύλο» της εποχής. Τότε ο «Μπαντέκος» είπε: «Βαράτε βρε, μη φοβάστε». Η Ευτυχία και ο Νίκος έπεσαν κρατώντας ο ένας το χέρι του άλλου, ζητωκραυγάζοντας μαζί με τους άλλους, τον ΔΣΕ, το Κόμμα, τον Ελληνικό Λαό.