ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Κυριακή 15 Νοέμβρη 2015
Σελ. /40
ΙΣΤΟΡΙΑ
Η κατάσταση των προσφυγικών πληθυσμών στην Ελλάδα

Η οικονομική κατάσταση των προσφυγικών μαζών που εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα και οι συνθήκες διαβίωσης υπήρξαν άθλιες, ενώ επιβαρύνονταν επιπλέον από το καθεστώς του ενοικίου που είχε επιβάλλει η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων. Τα κεφάλαια που διέθετε για τη στέγαση των προσφύγων, επρόκειτο να της επιστραφούν με τη μορφή ενοικίου. Αυτό σήμαινε ότι η πλειοψηφία των προσφύγων βρέθηκε από την πρώτη κιόλας στιγμή μετά την άφιξή τους καταχρεωμένοι, ενώ η απειλή της έξωσης θα τους ακολουθούσε για χρόνια μετά τη λεγόμενη «αποκατάσταση». Η αδυναμία να αντεπεξέλθουν στις οικονομικές τους υποχρεώσεις, είχε συνέπεια τη δίωξη, ακόμα και τη φυλάκισή τους. Στη δυσμενή οικονομική κατάσταση των προσφύγων συνέβαλε, επίσης, η αδυναμία - σκόπιμη και μη - του κράτους να τους καταβάλλει τις αποζημιώσεις που δικαιούνταν και που τους είχε υποσχεθεί εξαρχής.

Οι αποζημιώσεις αυτές αποτέλεσαν αντικείμενο πολιτικής εκμετάλλευσης και εκλογικών παζαριών μεταξύ των δύο αστικών παρατάξεων («φιλελευθέρων» και «λαϊκών») για μια μεγάλη χρονική περίοδο, εγκλωβίζοντας την προσφυγική ψήφο στις συμπληγάδες του μεσοπολεμικού δικομματισμού. Το ζήτημα παρέμενε άλυτο, διαιωνιζόμενο επ' αόριστον, μέσα από αλλεπάλληλους διακανονισμούς των υποσχεθέντων ποσών προς τα κάτω, παρατείνοντας την οικονομική αβεβαιότητα και ανασφάλεια για ένα σημαντικό αριθμό προσφύγων.

Πολλές από τις τοποθεσίες αποδείχτηκαν ακατάλληλες για εγκατάσταση, μη διαθέτοντας τους απαραίτητους φυσικούς και οικονομικούς πόρους, ώστε να συντηρήσουν τον πληθυσμό. Οι πρόσφυγες αναγκάστηκαν να τις εγκαταλείψουν, αναζητώντας μια καλύτερη τύχη σε άλλα μέρη της χώρας. Το μεγαλύτερο κομμάτι εγκαταστάθηκε στη Β. Ελλάδα.

Τα ποσοστά θνησιμότητας ανάμεσα στους προσφυγικούς πληθυσμούς ήταν ιδιαίτερα υψηλά. Ο δείκτης των θανάτων ως προς τις γεννήσεις για την περίοδο 1923-1925 ήταν 3 προς 1, ενώ σύμφωνα με υπολογισμούς της Κοινωνίας των Εθνών, 6.000 άτομα απεβίωσαν κατά μέσο όρο κάθε μήνα, μόλις τους πρώτους 9 μήνες μετά την άφιξή τους σε ελληνικό έδαφος.

Η μέριμνα για τους κληρονόμους της καταστροφής ήταν από ελλιπής έως σχεδόν ανύπαρκτη. Ακόμα και στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η εφημερίδα «Ακρόπολις» θα αναφέρει πως στην Κοκκινιά «οι ατυχείς πρόσφυγες που έχουν ανάγκη περιθάλψεως διαγωνίζονται για να βρουν ένα κρεβάτι, έστω και μέσα σ' ένα παράπηγμα. Εγένοντο διαβήματα προς του Υπουργείο Πρόνοιας, αλλά ατυχώς δεν εξεδήλωθησαν σημαντικά βελτιώσεως της καταστάσεως των... Μόνο 30 κλίνες υπάρχουν για τους 80.000 κατοίκους της Κοκκινιάς».

Η ανάγκη του πρόσφυγα εργάτη «συναντούσε» το συμφέρον των βιομηχάνων. Τα συμφέροντα των βιομηχάνων ήταν σε βάρος των αναγκών των εργαζομένων. Αυτά λειτούργησαν στη συνείδηση των προσφυγικών μαζών ως ασυμφωνία μεταξύ των συμφερόντων της εργατικής τάξης και της αστικής. Αποτέλεσαν έναυσμα για την προοδευτική ανάπτυξη της ταξικής συνειδητοποίησης των προσφύγων. Η συμβολή των προσφύγων στην ανάπτυξη της βιομηχανίας - βιοτεχνίας και τη διεύρυνση των γραμμών της εργατικής τάξης στην Ελλάδα υπήρξε καταλυτική (και τη «Διεθνή» στα ποντιακά την τραγουδούσανε). Οι πρόσφυγες άρχισαν πλέον να αναζητούν ριζοσπαστικότερες λύσεις στα προβλήματά τους.

Θύματα ρατσισμού και πολιτικών παιχνιδιών

Τα προβλήματα στους προσφυγικούς συνοικισμούς αποδείχτηκαν πολλά και χρόνια. Η εξουσία της αστικής τάξης τους αντιμετώπισε σαν πολίτες β' κατηγορίας. Προώθησε την γκετοποίησή τους, την απομόνωσή τους. Η πλειοψηφία τους είχε αντιμοναρχικά πολιτικά αισθήματα, γεγονός που εκμεταλλεύτηκε συστηματικά το «βενιζελικό στρατόπεδο», το οποίο απέκτησε μεγάλη πολιτική επιρροή στους προσφυγικούς πληθυσμούς. Από την άλλη, στους κόλπους του Λαϊκού Κόμματος υπήρχαν έκδηλες αντιπροσφυγικές τάσεις, οι οποίες άγγιζαν σε πολλές περιπτώσεις τα όρια του ρατσισμού και της υστερίας. Για τη στάση αυτή θα μπορούσαν να αναφερθούν ενδεικτικά μια σειρά δημοσιεύματα που κάναν την εμφάνισή τους στη διάρκεια της μεσοπολεμικής περιόδου από παράγοντες του αντιβενιζελισμού, καλώντας για τον «εξαγνισμό» της πρωτεύουσας, το διαχωρισμό των «καθαρόαιμων Ελλήνων» από τους «τουρκόσπορους».

Σύμφωνα με τον προσφυγικό Τύπο, «ο γηγενής πληθυσμός εδηλητηριάζετο με πειστικάς πληροφορίας ότι καταφορολογείτο επί τετραετίαν και δυστυχή χάριν των παρασίτων προσφύγων και ότι προσέτει τα τελευταίως προς τους δικαιούχους ανταλλάξιμους καταβαλλόμενα ποσά παρά της Εθνικής Τράπεζας είναι η αμοιβήν την οποίαν παρέχει η Δημοκρατική Παράταξη δια την εξαγοράν των προσφυγικών ψήφων κατά τάς τελευταίας εκλογάς». Παράλληλα, εμφανίζονταν διάφορες οργανώσεις, όπως ο «Σύνδεσμος Γηγενών Πειραιωτών», που φρόντιζαν να διαιωνίζουν τέτοιες απόψεις και αντιλήψεις, εκδίδοντας, λόγου χάρη, ανακοινώσεις στις οποίες «κατήγγειλαν» πως «ενώ η κρίση και η ανεργία μαστίζει τους κατοίκους του, ο Πειραιεύς έχει καταληφθεί από διάφορα πρόσωπα εντελώς ξένα από αυτόν». Είτε ως μεμονωμένα άτομα είτε ως ομάδες και οργανώσεις, δεν ήταν λίγοι εκείνοι οι οποίοι προέτρεπαν τους γηγενείς να οργανωθούν εναντίον των προσφύγων. Το 1936, η εφημερίδα «Ακρόπολις» έγραφε: «Οι γηγενείς καλούνται να συνασπιστούν σε συλλόγους "αμύνης" κατά των προσφύγων. Κηρύγματα ερεθισμού και λυσσώδους εμπάθειας, απευθύνονται καθημερινώς προς τον αυτόχθονα πληθυσμόν. Και οι πρόσφυγες περιλούονται με ύβρεις εμετικάς. Ονομάζονται "λεφούσι", χαρακτηρίζονται "Τούρκοι", απειλούνται με εξόντωσην». Η εχθρότητα εναντίον του προσφυγικού στοιχείου δεν περιορίστηκε απλώς σε φραστικές επιθέσεις, αλλά σε πολλές περιπτώσεις έλαβε και τη μορφή φυσικής βίας. Στα πρακτικά του Συμβουλίου του πολιτικού Μικρασιατικού Κέντρου το Νοέμβρη του 1924, γινόταν λόγος για ένοπλες επιθέσεις γηγενών κατά άοπλων προσφύγων, που αποδίδονταν στην έλλειψη αποτελεσματικού προγράμματος από την πλευρά της κυβέρνησης αναφορικά με την όλη διαδικασία της αποκατάστασης. Καταγγέλλοντας δε πλήθος αιματηρών επεισοδίων ανά την επικράτεια. Αναφορά του υπουργείου Εσωτερικών και της διεύθυνσης Χωροφυλακής προς το ιδιαίτερο γραφείο του πρωθυπουργού με ημερομηνία 23/2/1933, έκανε λόγο «για τρομοκρατικές μεθόδους εναντίον του προσφυγικού πληθυσμού, που ενθαρρύνονταν άμεσα ή έμμεσα από τους λαϊκούς πολιτευτάς. Και συγκεκριμένα πολιτευτής του Λαϊκού και συγκεκριμένως ο Αστεριάδης, προέτρεπεν τους γηγενείς εις εξόντωση των προσφύγων. Αποτέλεσμα πάντων των ανωτέρω υπήρξε η δολοφονία των δύο προσφύγων από των γηγενών».

Η στάση του ΚΚΕ απέναντι στους πρόσφυγες

Το ΚΚΕ έδωσε τιτάνια μάχη με στόχο την κοινωνικοταξική χειραφέτηση των προσφυγικών λαϊκών μαζών, καταγγέλλοντας - στον αγώνα του να καταργήσει στην πράξη - τις διαχωριστικές γραμμές που επιδίωκε να επιβάλει ο αστικός κόσμος μεταξύ των γηγενών και των προσφύγων εργαζομένων, στη λογική του «διαίρει και βασίλευε». Οι κομμουνιστές πρόβαλλαν τη θέση πως «η Ελλάδα δε διαιρείται σε ντόπιους και πρόσφυγες, διαιρείται σε πλούσιους και φτωχούς, σε ανθρώπους που δε δουλεύουν και ζουν, και σε ανθρώπους που ολημερίς και ολονυχτίς δουλεύουν και δεν μπορούν να ζήσουν. Ο καθένας πρέπει να διαλέξει μεταξύ του πλούσιου πρόσφυγα που συνδυάζεται με τον πλούσιο ντόπιο και του φτωχού πρόσφυγα που σύντροφό του θα έχει το φτωχό ντόπιο εργάτη ή αγρότη». Αυτά έγραφε ο «Ριζοσπάστης» το 1926. Την περίοδο αυτή άρχισε η διαδικασία της αποκατάστασης των προσφύγων και διαμορφώθηκαν ταξικά ως το «νέο προλεταριάτο». Το ντόπιο εργατικό κίνημα, μέσω των οργανωμένων δυνάμεών του, δεν ήταν σε θέση να τους εντάξει με επιτυχία στους υπάρχοντες συνδικαλιστικούς αγώνες και δομές, αντιμετωπίζοντας το ίδιο μια σειρά προβλήματα οργάνωσης και λειτουργίας. Οι ντόπιοι κάτοικοι εδώ στην Ελλάδα και εδώ στον Πειραιά, οι εργαζόμενοι, οι άνθρωποι του μόχθου και της φτώχειας είδαν την εγκατάσταση του προσφυγικού στοιχείου με ...εχθρικές διαθέσεις, νομίζοντας ότι αυτοί οι άνθρωποι θα τους έκοβαν το μεροκάματο από τη δουλειά τους.

Η εργοδοσία της εποχής εκείνης αμέσως εμπορεύθηκε και το είδε πολύ έξυπνα, μια που υπήρχε πολύ ζήτηση εργασίας από το προσφυγικό στοιχείο, να τους προσλαμβάνει με λιγότερο ημερομίσθιο, διώχνοντας τους άλλους που εκείνη την περίοδο «το υπάρχον προλεταριάτο έδινε κονταρομαχίες με την εργοδοσία, διεκδικώντας για την εποχή εκείνη το δώρο του και λοιπά».

Οι εργοδότες χρησιμοποίησαν το πλεονάζον προσφυγικό εργατικό δυναμικό προκειμένου να ξεφορτωθούν ένα περισσότερο έμπειρο και μαχητικό προλεταριάτο, όπως αυτό είχε διαμορφωθεί μέσα από τους εργατικούς αγώνες της προηγούμενης περιόδου...

Να το αντικαταστήσουν με ένα δοκιμαζόμενο εργατικό πληθυσμό, που καθοδηγούταν κυρίως από τις ανάγκες της άμεσης επιβίωσης.

Ελληνες του Πόντου: Θύματα των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών και πολέμων

Η οθωμανική αυτοκρατορία, στο κατώφλι του 20ού αιώνα, μαζί με την τσαρική (ρωσική) και την αψβουργική (αυστροουγγρική) αποτελούσαν τις τελευταίες πολυεθνικές αυτοκρατορίες. Απ' αυτές η οθωμανική παρουσίαζε πολύ πιο έντονα και ισχυρά φεουδαρχικά κατάλοιπα, τόσο στην οικονομική, όσο και στην κρατική - πολιτική της διάρθρωση. Την εποχή του εθνικού αστικού κράτους και, πολύ περισσότερο, την εποχή του περάσματος του καπιταλισμού στο ιμπεριαλιστικό του στάδιο, αυτή η φεουδαρχική κρατική οντότητα (που η ονομασία της δε σχετιζόταν με κάποιο έθνος, αλλά με τη δυναστεία των οσμανιδών) αποτελούσε το μεγαλύτερο ίσως αναχρονισμό της εποχής εκείνης. Ηταν αναμενόμενο ότι, κάποια στιγμή, αυτή η απολυταρχική εξουσία θα εξελισσόταν σε σοβαρό εμπόδιο για την εθνική αστική ανάπτυξη των Νότιων Σλάβων, των Αρμενίων, των Αράβων, ακόμα και των Τούρκων. Επίσης, το γεγονός ότι η οθωμανική αυτοκρατορία στηριζόταν από μεγάλες καπιταλιστικές δυνάμεις της εποχής, λόγω της σημαντικής, στρατηγικής γεωγραφικής θέσης της Τουρκίας, άρα και στα στρατηγικά συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων. Συμφέροντα και ισορροπίες, οι οποίες επέβαλαν τη διατήρηση αυτού του μορφώματος, ενώ, παράλληλα, οι κυοφορούμενες αστικές πολιτικές διεργασίες και κινήσεις προκαλούσαν δυσπιστία και αβεβαιότητα.

Ελληνες της Κερασούντας σφαγιασμένοι από τους Τούρκους
Ελληνες της Κερασούντας σφαγιασμένοι από τους Τούρκους
Από τις αρχές του 20ού αιώνα, η μεγάλη αστική τάξη στην Τουρκία αποτελούνταν κυρίως από το εμπορικό κεφάλαιο, το οποίο, στο μεγαλύτερό του μέρος, ήταν ελληνικό, αρμενικό, εβραϊκό και συριακό. Το χριστιανικό (καθολικό και ορθόδοξο) ελληνικό και αρμενικό τμήμα της αστικής τάξης ήταν κυρίως προσανατολισμένο στη στενή συνεργασία με συγκεκριμένα ιμπεριαλιστικά κέντρα (Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία). Υπενθυμίζουμε ότι, με βάση τις «διομολογήσεις», η Γαλλία και η Ρωσία είχαν το δικαίωμα να αναμειγνύονται στα εσωτερικά της οθωμανικής αυτοκρατορίας, ενώ προωθούσαν τη διείσδυση και με πρόσχημα το όφελος των ομοδόξων τους, δηλαδή των καθολικών και ορθόδοξων χριστιανών αστικών τάξεων, αντίστοιχα. Ετσι, όχι μόνον υπήκοοι αυτών των κρατών, αλλά ακόμα και «προστατευόμενες» απ' αυτές πληθυσμιακές ομάδες (όχι βέβαια οι ανίσχυροι χριστιανοί μικροί αγρότες, χειροτέχνες και εργάτες) δεν υπάγονταν πλέον στη δικαιοδοσία της οθωμανικής, π.χ., Δικαιοσύνης. Ισχυαν, επίσης, γι' αυτές ειδικοί χαμηλοί φόροι και τέλη. Οι διαχωρισμοί αυτοί επέδρασαν όχι μόνο στις κορυφές, αλλά στο σύνολο αυτών των πληθυσμών (μουσουλμανικών, ορθοδόξων, καθολικών) ανεξάρτητα της ταξικής ένταξης.

Με την καθοριστική συμβολή του κλήρου (μουσουλμανικού και χριστιανικού), οι διαχωριστικές αυτές τάσεις ενισχύθηκαν συνειδητά, τόσο από το αντιδραστικό φεουδαρχικό μουσουλμανικό κατεστημένο (πανισλαμισμός), όσο και από τη μη μουσουλμανική αστική τάξη, εμποδίζοντας έτσι, π.χ., τους κοινούς ταξικούς αγώνες του Τούρκου, του Εβραίου, του Ελληνα, κ.λπ., εργάτη των υφαντουργείων, των λιμανιών, της καπνοβιομηχανίας, κλπ., ακόμα και απέναντι σε έναν κοινό εργοδότη, ασχέτως εθνικότητος (επί το πλείστον Αρμένη ή Ελληνα από τους «ντόπιους» ή Αγγλογάλλο από τους «ξένους»).

Πόντιοι πρόσφυγες
Πόντιοι πρόσφυγες
Η καλλιεργούμενη συστοίχιση των μαζών πίσω από «ομόθρησκες» ή «ομόφυλες», αλλά με αντίθετα ταξικά συμφέροντα, «ηγεσίες», είναι αυτή που εν συνεχεία χρησιμοποιήθηκε για τις σφαγές χιλιάδων αμάχων, «πιστών και απίστων», για τις αλληλοσφαγές λαών.

Στην ουσία, αυτή η «ομόφυλη» στοίχιση πίσω από την ανταγωνιζόμενη μεταξύ της ελληνική και αρμενική μεγάλη αστική τάξη είναι που αδυνάτισε τόσο τις απελευθερωτικές προσπάθειες των Αρμενίων (κυρίως μέχρι το 1896), όσο και τις δυνατότητες της ένταξης του (αριθμητικά σαφώς μικρότερου) ποντιακού ελληνισμού σε μιαν ευρύτερη σε έκταση Αρμενία (1918/1920).

Η επίδραση των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων

Οι Νεότουρκοι (που αρχικώς υποστηρίχτηκαν θερμά από το μη μουσουλμανικό κατεστημένο - ακόμα και από τον πατριάρχη), στο πλαίσιο των ενδοϊμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, κατέληξαν από κοινού με την παλιά φεουδαρχική τάξη (σουλτάνος) στο να προωθήσουν τα συμφέροντά τους μέσα από τη συμμαχία τους με το γερμανικό ιμπεριαλισμό (σιδηρόδρομος Βαγδάτης, πετρέλαια, κ.λπ.). Η σταδιακή όξυνση της σύγκρουσης των εκπροσώπων της μη μουσουλμανικής αστικής τάξης με τους Νεότουρκους και η παραδοσιακή τους πρόσδεση στα άλλα ιμπεριαλιστικά κέντρα (Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία) αντιμετωπίστηκε από το γερμανικό ιμπεριαλισμό ως σοβαρός εν δυνάμει κίνδυνος για την κυριαρχία του.

Τότε - όπως και σήμερα - ενόψει πιθανής, έστω και μερικής, αποδυνάμωσης του ρόλου ενός ιμπεριαλιστικού κέντρου στο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό σύστημα (όταν, μάλιστα, ξεσπάει ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος), ο γερμανικός ιμπεριαλισμός υποχρεώθηκε να ρίξει το προσωπείο των «χριστιανικών ιδεωδών», του «εκπολιτιστικού έργου» και του «ουμανισμού» (κάτι αντίστοιχο με το σημερινό ιμπεριαλιστικό προσωπείο της «υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας») και να λύσει το «πρόβλημα» με τον πιο ωμό τρόπο: Τη βία και τις ανθρωποσφαγές.

Ετσι, δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η πρώτη μαζική εξολόθρευση Ελλήνων της Μ. Ασίας και του Πόντου μέσω της «μετεγκατάστασης» πραγματοποιείται ως αποτέλεσμα της εφαρμογής πλήρως επεξεργασμένου σχεδίου Γερμανών στρατιωτικών.

Η ευθύνη της ελληνικής αστικής τάξης

Το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου βρήκε την Τουρκία με οξύτατες εσωτερικές κοινωνικές αντιθέσεις, οι οποίες ενισχύονταν ακόμα περισσότερο από τις επεμβάσεις μιας σειράς κρατών, με σκοπό τον πολλαπλό διαμελισμό της χώρας. Απέναντι σε αυτήν την προοπτική αντιτάχθηκε ένα τμήμα της τουρκικής αστικής τάξης, με επικεφαλής μια ομάδα παλιών Νεότουρκων υπό την ηγεσία του Κεμάλ Ατατούρκ. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, εντάθηκαν επιθέσεις και σφαγές χριστιανικών πληθυσμών, κυρίως Αρμενίων και Ελλήνων. Ποιες διεργασίες, ωστόσο, λάμβαναν χώρα στον Πόντο;

Η αποχώρηση του ρωσικού στρατού από την περιοχή του Πόντου (μετά την επιτυχή έκβαση της Οχτωβριανής Επανάστασης και την έξοδο της Ρωσίας από τον πόλεμο - τέλη 1917) έθεσε νέες παραμέτρους στους σχεδιασμούς στην περιοχή. Ο διοικητής της Ελληνικής Μεραρχίας του Καυκάσου έγραψε χαρακτηριστικά στην αυτοβιογραφία του: «Με την υποχώρηση των Ρώσων, ο ελληνικός πληθυσμός του Πόντου βρέθηκε σε άσχημη θέση. Ως την τελευταία στιγμή κανείς δεν πίστευε ότι ο ρωσικός στρατός μπορούσε να υποχωρήσει. Οταν όμως τον είδαν να εγκαταλείπει τα πάντα και να φεύγει, άρχισαν να σκέφτονται και τη δική τους υποχώρηση. Δυστυχώς, δεν είχαν τα μέσα και έφευγαν όσοι ήταν οικονομικά ισχυροί...

...Τότε η ηγεσία της Τραπεζούντας κινήθηκε και παρήγγειλε σ' όλες τις περιφέρειες, που βρίσκονταν κατά μήκος των συνόρων, να οργανωθούν, να οπλιστούν και να κρατήσουν το μέτωπο. Επειδή, όμως, οι Ελληνες αυτής της περιοχής δεν ήταν δυνατόν να αποτελέσουν μιαν αξιόλογη στρατιωτική δύναμη, που να κρατήσει το μέτωπο, άρχισαν να διαδίδουν παντού ότι στο Καρς, στην Τιφλίδα κ.λπ. οργανώθηκε μια ελληνική Μεραρχία, που θα έτρεχε να βοηθήσει τους Ποντίους, ότι σύντομα θα πρόφταιναν και τα αρμενικά, γεωργιανά και κοζακικά στρατεύματα κ.λπ. Με τις διαδόσεις αυτές, ο ελληνικός πληθυσμός πίστεψε ότι θα μπορούσε να κρατήσει το μέτωπο και άρχισε να οργανώνεται... Τότε ακριβώς ρίχτηκεν η ιδέα του Ελεύθερου Πόντου».

«Αλλά και τα βιαστικά αυτά μέτρα των Ποντίων, η πρόχειρη οργάνωση και ο εξοπλισμός μερικών τμημάτων δεν μπόρεσαν να δημιουργήσουν σοβαρή αντίσταση. Οι υποσχέσεις για στρατιωτική βοήθεια απ' τον Καύκασο κ.λπ. έμειναν απραγματοποίητες... Οι Ελληνες αρχηγοί της πρωτεύουσας του Πόντου αναγκάστηκαν να φύγουν και ο λαός έμεινε με τα όπλα στα χέρια, εκτεθειμένος στην τουρκική προέλαση, δίχως οδηγίες, δίχως αρχηγούς και πρόγραμμα ενεργειών».1

Η υλοποίηση της ιδέας ενός Ανεξάρτητου Πόντου, λοιπόν, βασίστηκε εν πολλοίς στην προοπτική μιας εξωτερικής επέμβασης, και στο πλαίσιο της λογικής αυτής λίγα πράγματα έγιναν πρακτικά στην περιοχή του ίδιου του Πόντου. Οι παροτρύνσεις από το εξωτερικό (για διαφόρους λόγους η κάθε μία) είχαν σημαντικό μερίδιο ευθύνης ως προς την τελική έκβαση του εγχειρήματος. Σε μια συνάντηση Ποντίων εκπροσώπων του εξωτερικού με την ελληνική αντιπροσωπεία, ένας Πόντιος από τη Ρωσία τόνισε χαρακτηριστικά: «Εσείς ...φωνάζετε για τον Ελεύθερο Πόντο, αλλά κανείς από σας δε βρίσκεται εκεί πέρα να οργανώσει επανάσταση ή να ενεργήσει επικεφαλής του έθνους... Ο Πόντος όμως δεν ελευθερώνεται, αν δε χύσουμε αίμα. Εμπρός λοιπόν κύριοι. Πηγαίνετε στον Πόντο, τεθείτε επικεφαλής του Εθνους και αγωνιστείτε για την ελευθερία του. Εγώ σας δίνω τον λόγο μου ότι με τον εδώ στρατό μας θα σας συνδράμω. Δεν πηγαίνετε όμως. Και ποιο είναι το αποτέλεσμα που φέρνετε με τις φωνές σας από δω; Θα ξυπνήσετε το μίσος των Τούρκων και μια μέρα ο λαός του Πόντου, που είναι ανίδεος και δεν ξέρει τα μεγαλεπήβολα σχέδιά σας, θα πληρώσει τα αποτελέσματα των ενεργειών σας».2 Τα λόγια του θα αποβούν, δυστυχώς, προφητικά.

Καθ' όλη αυτήν την περίοδο, είχαν πραγματοποιηθεί διάφορες ενέργειες από πλευράς της ποντιακής ηγεσίας για υπαγωγή της περιοχής στη βρετανική ή αμερικανική εντολή (και αφού είχε διαφανεί πλέον η απροθυμία του Βενιζέλου να στηρίξει την υπόθεση ενός ανεξάρτητου Πόντου). Μετά το ναυάγιο των προσπαθειών αυτών, «οι σχεδιασμοί των Μεγάλων Δυνάμεων για την περιοχή είχαν πλέον αλλάξει - ο μητροπολίτης Χρύσανθος ξεκίνησε διαπραγματεύσεις με τους Τούρκους για την ίδρυση Ποντο-Τουρκικού Κράτους: «Αλλά λίγο αργότερα, μόλις ψιθυρίστηκε ότι ήταν ενδεχόμενο να ανατεθεί στους Ελληνες η εκκαθάριση της Ανατολικής Θράκης και σε αντάλλαγμα να επιδικαστεί αυτή στην Ελλάδα... ο Ελληνας πρωθυπουργός διέταξε να διακοπούν οι διαπραγματεύσεις με τη δικαιολογία ότι οι προθέσεις των Τούρκων δεν ήταν ειλικρινείς».3

Ο Πόντος είχε άλλο ρόλο να παίξει στους ιμπεριαλιστικούς τυχοδιωκτισμούς της ελληνικής αστικής τάξης. Σε έκθεση του Α. Α. Πάλλη «Exchange and Settlement of Minorities of Populations in the Balkans 1912-1920» (Κωνσταντινούπολη, 1920), αναφέρεται σχετικά με τον ελληνικό πληθυσμό του Πόντου ότι «πολιτικοί και στρατιωτικοί λόγοι απαιτούν να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να τους κρατήσουμε εκεί... Η ύπαρξη ενός ελληνικού Πόντου με κάποια αυτονομία και με κοινό σύνορο με μια ανεξάρτητη Αρμενία είναι απαραίτητη, προκειμένου να ανακουφιστεί η πίεση του τουρκικού μπλοκ στην κεντρική Μικρά Ασία ενάντια στην ελληνική ζώνη της Σμύρνης».4

Παρά τις επανειλημμένες διαπιστώσεις σε εκθέσεις του υπουργείου Εξωτερικών ότι η κατάσταση των Ποντίων ήταν τραγική, η ελληνική αστική τάξη προτίμησε να τους κρατήσει εκεί, ώστε να αποτελέσουν ένα είδος αντιπερισπασμού στις επιδιώξεις της στη Μικρά Ασία. Οταν, πλέον, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να επέμβει στρατιωτικά, δεν το έπραξε στις περιοχές που ζούσε η μάζα των Ελλήνων και που χρειαζόταν προστασία, αλλά στην Οδησσό, έδρα του ελληνικού κεφαλαίου στην περιοχή και τελευταίο καταφύγιο της τσαρικής αριστοκρατίας, με σκοπό να συνδράμει στην ιμπεριαλιστική επέμβαση που είχε ως στόχο το πνίξιμο της Οχτωβριανής Επανάστασης.

Τα αποτελέσματα της πολιτικής αυτής είναι γνωστά: Επήλθε ο ολοκληρωτικός ξεριζωμός και η προσφυγοποίηση 1.500.000 ανθρώπων από τις περιοχές του Πόντου και της Μικράς Ασίας, καθώς και ο φυσικός αφανισμός χιλιάδων ψυχών.

Παραπομπές:

1. Χειρόγραφο 2: Περιοχή Καυκάσου: Καλτσίδης Ιωάννης (1963) «Ο Ελληνισμός του Καυκάσου και οι περιπέτειές του», σελ. 75 - 76. Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών.

2. ό.π. σελ. 163 - 164.

3. Κασαπίδης Μ. Λ. (2004) «Χρύσανθος: Ο Αρχιερέας - Εθνάρχης των Ποντίων» (ΕΚΕΜΕ: Μελβούρνη) σελ. 93.

4. Α. Α. Πάλλη «Exchange and Settlement of Minorities of Populations in the Balkans 1912-1920» (Κωνσταντινούπολη, 1920), σελ. 10 Αρχείο Βενιζέλου, Φάκελοι Υπουργείου Εξωτερικών (173/27) Μουσείο Μπενάκη.

Ο ξεριζωμός των Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας και ο ρόλος της ελληνικής αστικής τάξης

Με αφορμή τη συζήτηση που άνοιξε το προηγούμενο διάστημα για τη γενοκτονία των Ποντίων και τις θέσεις που εκφράστηκαν τόσο από κοσμοπολίτικη όσο και από εθνικιστική αστική οπτική, ο «Ριζοσπάστης» δημοσιεύει ένα ιστορικό αφιέρωμα στον ξεριζωμό των Ελλήνων της Μικρασίας και του Πόντου, αναδεικνύοντας το ταξικό περιεχόμενο των γεγονότων. Προσπαθώντας να φωτίσει ότι η μεγάλη πλειοψηφία αυτών των πληθυσμών, που αποτελούνταν από φτωχά και μεσαία λαϊκά στρώματα και που όταν ήλθαν στην Ελλάδα ενσωματώθηκαν στο ντόπιο προλεταριάτο, δεν υπήρξαν μόνο θύματα της τουρκικής αστικής τάξης αλλά και των επιλογών, της πολιτικής της ελληνικής αστικής τάξης, της συμμετοχής της σε ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς και πολέμους. Θύματα της πιο στυγνής καπιταλιστικής εκμετάλλευσης όταν έφτασαν στην Ελλάδα. Σε επόμενο φύλλο της εφημερίδας θα αναφερθούμε στις σχέσεις του προσφυγικού στοιχείου με το εργατικό κίνημα και το ΚΚΕ, στη συμμετοχή του στους ταξικούς αγώνες.

  • Για τη σύνταξη των κειμένων που δημοσιεύονται αξιοποιήθηκαν άρθρα των Αναστάση Γκίκα και Νίκου Παπαγεωργάκη που είχαν δημοσιευθεί παλιότερα στην εφημερίδα μας καθώς και ομιλία της Ρούλας Ελευθεριάδου σε εκδήλωση για τη συμμετοχή των Ποντίων στους κοινωνικούς αγώνες στην Ελλάδα.



Διαβάστε στο «Ρ»
Ο καιρός
Weather data from openweathermap.org