Στο Μνημείο που έστησε η ΚΕ του ΚΚΕ το 2016 θα πραγματοποιηθεί εκδήλωση το Σάββατο το πρωί, όπου θα μιλήσει ο Φάνης Παρρής, μέλος της ΚΕ του ΚΚΕ.

Στη συνέχεια, θα πραγματοποιηθούν περιηγήσεις και ξενάγηση στους χώρους στους οποίους έζησαν οι εξόριστοι, το σημείο όπου βρισκόταν το κτίριο του παλιού σχολείου όπου δόθηκε η «μάχη της πείνας», το μνημείο που έχει στηθεί στο κοινοτάφιο των εξόριστων. Παράλληλα θα είναι ανοιχτό το Μουσείο με φωτογραφικό και άλλο υλικό από τη ζωή των εξόριστων στο νησί.

Στον Αη Στράτη με καθεστώς αστικού κοινοβουλευτισμού, δικτατορίας, ξένης κατοχής και ξανά αστικού κοινοβουλευτισμού, κρατήθηκαν χιλιάδες κομμουνιστές και άλλοι αγωνιστές. Οι πρώτοι εξόριστοι έφτασαν στον Αη Στράτη το 1929 και οι τελευταίοι λίγο πριν διαλυθεί το στρατόπεδο, στις 24 Ιούλη 1962.

Το 1935, σε συνθήκες οξυμένης ενδοαστικής αντιπαράθεσης και μπροστά στον επικείμενο ιμπεριαλιστικό πόλεμο, χιλιάδες κομμουνιστές στάλθηκαν στην εξορία χωρίς κανένα συγκεκριμένο κατηγορητήριο. Στον Αη Στράτη οι κρατούμενοι πλησίασαν τους 950, ανάμεσά τους ο Κ. Βάρναλης, ο Δ. Γληνός κ.ά.

Πριν τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 στάλθηκαν μαζικά στον Αη Στράτη εργάτες που πήραν μέρος στην εξέγερση του Μάη 1936 στη Θεσσαλονίκη, καθώς και σε διαδηλώσεις ανά την Ελλάδα. Στον Αη Στράτη κρατήθηκαν αρχικά ο Ναπολέων Σουκατζίδης, ο Ζαφείρης Βεκίδης, ο Μήτσος Κωνσταντινίδης και άλλοι που εκτελέστηκαν την 1η Μάη 1944.

Στον Αη Στράτη βρέθηκαν και πολλοί εξόριστοι συντάκτες της εφημερίδας μας. Να πώς περιγράφει στον «Ριζοσπάστη» (11-1-1936) ο εξόριστος συντάκτης του, σ. Στάρκος, πώς τιμήθηκαν στο νησί τα 18χρονα της Οκτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης.

«Το κάθε τι εκεί πέρα γινότανε με σύστημα και οργάνωση, με τον ίδιο ρυθμό καταρτίσθηκε και το πλάνο της μεγάλης προλεταριακής γιορτής.

Την προηγούμενη βδομάδα της γιορτής έγιναν καθημερινά μια σειρά διαλέξεις για το τι έδωσε η Οχτωβριανή Επανάσταση τόσο στους εργαζόμενους της Σοβιετικής Ενωσης, όσο και όλου του κόσμου. Τις διαλέξεις αυτές τις έκαναν απλοί εργαζόμενοι και αγρότες παίρνοντας τα στοιχεία απ' τη φτωχική βιβλιοθήκη της Κολλεχτίβας. Διάλεξη μας έκανε και ο Γληνός (...).

Οταν μάθαμε το σχέδιο της Γιορτής, μαζευτήκαμε σχεδόν αυθόρμητα όλοι οι συντάχτες του "Ριζοσπάστη" σε μια γωνιά του κεντρικού θαλάμου και αρχίσαμε τη "συνωμοσία". Επρεπε τη μέρα της Γιορτής να βγάλουμε μια έκτακτη έκδοση του "Ριζοσπάστη" ειδικά για τον Αη Στράτη. Ολες οι δυνάμεις μας βρισκόντουσαν σχεδόν στο νησί. Συμφωνήσαμε, αποφασίσαμε, καταστρώσαμε το πλάνο δουλειάς, κάναμε τον καταμερισμό και βάλαμε μπρος. Το σπουδαίο, όμως, ήταν να μην το μάθει κανείς ως την τελευταία στιγμή. Και το καταφέραμε (...).

Τη μέρα της Γιορτής, ο "Ρίζος" ήταν έτοιμος, ένας "Ρίζος" πέρα για πέρα όμοιος με κείνον που θα βγαινε στην Αθήνα, σε μέγεθος, εμφάνιση και περιεχόμενο, μονάχα που ήταν γραμμένος με το χέρι (...).

Κατά τις 10 η αίθουσα είναι γεμάτη και η γιορτή αρχινά. Εκλέγεται το προεδρείο της ημέρας που παίρνει θέση μέσα στη σκηνή. Μέσα σε γενικό ενθουσιασμό μιλάν οι ομιλητές. Κι όταν τελειώνουν φωνάζοντας "έκτακτη έκδοση του Ριζοσπάστη", ένας εργάτης φέρνει τον "Ρίζο". Το τι έγινε είναι απερίγραπτο. Παραλήρημα ενθουσιασμού και βουρκωμένης συγκίνησης. Εκεί είδαμε περισσότερο από άλλη φορά και πιο έντονα ποια σημασία έχει ο "Ρίζος" μέσα στις γραμμές και στην αντίληψη των αγωνιστών του λαού. Είδαμε παληούς αγωνιστές να βουρκώνουν. Ο δικηγόρος ο Κόντος διαβάζει τα κυριότερα κομμάτια. Ο κόσμος ζητά να διαβαστεί και το τραγούδι του Βάρναλη. Ο Βάρναλης είναι κατασυγκινημένος, τον συνεπαίρνει ο ενθουσιασμός, σηκώνεται απ' τη θέση του και μέσα σε ενθουσιασμένα χειροκροτήματα απαγγέλει ο ίδιος το τραγούδι του...».

Το ποίημα του εξόριστου Κ. Βάρναλη ήταν το συγκλονιστικό «Η ώρα φτάνει».

...Τελειώσανε τα λόγια και τ' αστεία.

Ολούθε τρίζει η σάπια πολιτεία.

Κάνει νερά και γέρνει το καράβι,

δεν το σώζουν του φασισμού οι μπράβοι.

Ολοι μαζί με τα γερά μας μπράτσα

των ληστών να σαρώσουμε τη ράτσα.

Απ' τα μπουντρούμια και την εξορία

νέα του κόσμου ξεκινά η Ιστορία.

Κατά την έναρξη της γερμανικής κατοχής τον Μάη 1941, ο ελληνικός κρατικός μηχανισμός παρέδωσε τους σιδηροδέσμιους κομμουνιστές στους κατακτητές. Τότε στον Αη Στράτη βρίσκονταν περίπου 250 κρατούμενοι. Η χωροφυλακή συνέχισε τη φρούρηση των εκτοπισμένων, ενώ επιπλέον οργάνωσε το βασανιστήριο της ασιτίας. Στις 6 Νοέμβρη 1941 έκλεισε τους εξόριστους στο κτίριο του παλιού σχολείου, επέβαλε στέρηση τροφής και έθεσε τον εκβιασμό ότι για να φάει κάποιος πρέπει να υπογράψει δήλωση μετάνοιας - αποκήρυξης του ΚΚΕ. «Η μάχη της πείνας», όπως έμεινε στην Ιστορία, κράτησε μέχρι τις 27 Φλεβάρη 1942, σχεδόν τρεις μήνες. Το βασανιστήριο έληξε τελικά όταν ένα γερμανικό απόσπασμα που έφτασε στο νησί διέταξε την παύση του και φρόντισε να σταλούν ορισμένα τρόφιμα.

Οι έγκλειστοι κομμουνιστές βγήκαν νικητές, αφήνοντας πίσω 40 ηρωικούς νεκρούς που πέθαναν από την καταναγκαστική ασιτία ή πυροβολήθηκαν αλλά δεν υποχώρησαν, δεν υπέγραψαν δήλωση αποκήρυξης του ΚΚΕ.

...Ο κάθε μελλοθάνατος, φεύγοντας, πρόσθετε κι ένα λιθαράκι στο οικοδόμημα των άλλων, με τις παραγγελιές που άφηνε στις τελευταίες του στιγμές και το τραγούδι έτσι συνεχιζόταν...

- Ακούστε, σύντροφοι, άμα πάτε στο Βόλο χαιρετήστε την τιμημένη εργατιά, πέστε στους συντρόφους μας εκεί ότι ο Τσόνος πέθανε όρθιος πάνω στο καθήκον του, πέστε τους πως, μια χούφτα κόκαλα μόνο, κονταροχτυπήθηκε με το φασισμό και νίκησε.

Σύντροφοι, όταν ο λαός με το Κόμμα επικεφαλής νικήσει και κυματίζουν κόκκινες παντιέρες σε πολιτείες και χωριά, πεταχτείτε και σε αυτόν τον ξερόβραχο να φέρετε και σε μας την είδηση. Ωσπου να έλθετε, τα μάτια μου ανοιχτά θα τα έχω ν' αγναντεύω το πέλαγος, να σας περιμένω.

Ζήτω ο λαός! Ζήτω το Κόμμα! Να σας φιλήσω σύντροφοί μου...

(Από το βιβλίο του Γιώργη Καζάκου, «Αη Στράτης - Η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων, χειμώνας 1941 - 1942», εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή»).

...κάμποσα χρόνια τώρα τριγυρνάμε

από ξερονήσι σε ξερονήσι

κουβαλώντας στη ράχη μας τις σκηνές μας

μην προφταίνοντας να στήσουμε τις σκηνές μας

μην προφταίνοντας να στήσουμε δυο λιθάρια να βάλουμε πάνου το τσουκάλι μας

μην προφταίνοντας να ξυριστούμε και να καπνίσουμε μισό τσιγάρο στα γόνατα της αυγής.

Από προσκλητήριο σε προσκλητήριο

από αγγαρεία σε αγγαρεία

κουβαλώντας στις τσέπες μας κάτι παλιές φωτογραφίες της άνοιξης

- όσο πάει ξεθωριάζουν - δε γνωρίζονται -

θα 'ταν αυτός ο κήπος μας - πώς ήταν;

- πώς είναι ένα στόμα που λέει "σ' αγαπώ";

πώς είναι δυο χέρια που ανεβάζουν στον ώμο την κουβέρτα σου

όταν εσύ κοιμάσαι μόνο με το φρεσκοπλυμένο πουκάμισο του χαμόγελου; - δε θυμόμαστε.

Θυμόμαστε μονάχα

μια φεγγερή φωνή μέσα στη νύχτα

μια σιγανή φωνή να λέει: λευτεριά και ειρήνη...

(«Γράμμα στον Ζολιό Κιουρί», Γιάννης Ρίτσος, Αη Στράτης - Νοέμβρης 1950)

Ο Αη Στράτης πλημμυρίζει και πάλι από εξόριστους από το 1946 έως και το 1949 (5.000 άντρες και 500 γυναίκες), οπότε όλοι οι κρατούμενοι του Αη Στράτη μεταφέρθηκαν στη Μακρόνησο. Τον Ιούλη 1950 οι κρατούμενοι της Μακρονήσου μεταφέρθηκαν πάλι στον Αη Στράτη. Ο αριθμός τους πρέπει να προσέγγιζε τις 4.000.

Αν και οι χιλιάδες κρατούμενοι ζούσαν σε σκηνές, στο έλεος των καιρικών φαινομένων, αποκομμένοι και χωρίς γιατρό για μεγάλες περιόδους... Ομως, απέναντι σε αυτές τις ανείπωτες δυσκολίες, τη συστηματοποιημένη προσπάθεια για την ηθική εξόντωση των πολιτικών εξορίστων ορθωνόταν με πρωτοπόρους τους κομμουνιστές ένας κόσμος δημιουργικότητας και ομορφιάς, που τόνωνε τη συνείδηση της ανθρωπιάς τους, τη συνείδηση ότι υπάρχει ζωή και πως αξίζει γι' αυτήν να παλέψουν και να την κάνουν ευτυχισμένη, δημιουργική, ανθρώπινη.

Εκαναν μαθήματα, ανέβασαν παραστάσεις, συγκρότησαν μαντολινάτα και ομάδα χορού, έγραφαν και ζωγράφιζαν. Σπουδαίο ρόλο σε όλα αυτά παίζουν οι εξόριστοι κομμουνιστές καλλιτέχνες, όπως οι Γιάννης Ρίτσος, Μάνος Κατράκης, Θέμος Κορνάρος, Τάσος Λειβαδίτης, Μενέλαος Λουντέμης, Τζαβαλάς Καρούσος, Γιώργος Φαρσακίδης, Χρίστος Δαγκλής και πολλοί άλλοι.

Η πρώτη παράσταση που ανέβασαν ήταν οι «Πέρσες» του Αισχύλου. Είχε ανέβει και στο Εθνικό Θέατρο και έτσι τους δόθηκε η άδεια. Οι εξόριστοι όμως ήθελαν να μιλήσουν για τους ηττημένους περιγράφοντας μια νέα μορφή ηρωισμού. «Η παράσταση αρχίζει. Απλώθηκε τέλεια σιγαλιά. Η όραση και η ακοή βρίσκονται στη μεγαλύτερή τους ένταση. Η ανάσα σταματάει και οι καρδιές των ανθρώπων ριγούν από τη συγκίνηση. Οι αθάνατες αλήθειες, ξαναζωντανεμένες, μπαίνουν ίσια στην ψυχή όλων...», γράφει ο Χρ. Δαγκλής σε γράμμα του προς την Βικτωρία Θεοδώρου, επίσης εξόριστη στο Τρίκερι, 1951.