Κυριακή 3 Μάη 2009
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ
Σελίδα 27
ΕΝΘΕΤΗ ΕΚΔΟΣΗ: "7 ΜΕΡΕΣ ΜΑΖΙ"
ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Πολύπλευρος, πολυπρόσωπος εικαστικός κόσμος

Ζωγραφίζοντας σχέδια
Ζωγραφίζοντας σχέδια
Πέτρες, βότσαλα, κοχύλια, ρίζες, κόκαλα, χαρτί, πηλός... Μορφές γνώριμες και οικείες, βγαλμένες από την Ιστορία της Ελλάδας, τα πάθη του λαού μας, τους αγώνες του, την ομορφιά και την ελπίδα για έναν καλύτερο κόσμο. Συναισθήματα και μνήμες σε πρωτότυπες εικαστικές δημιουργίες, που γοητεύουν για τη δύναμη και την απλότητά τους. Ο εικαστικός φωτεινός κόσμος του Γιάννη Ρίτσου. Μια ακόμη πλευρά της δημιουργίας του, άρρηκτα δεμένη μ' εκείνη της ποίησης.

Οπως έλεγε ο ίδιος: «Τη ζωγραφική την αντιμετωπίζω σαν έναν άλλο τρόπο άσκησης της ποίησης. Βέβαια, το υλικό των δύο τεχνών είναι διαφορετικό, όμως η έκφρασή τους ξεκινάει από το ίδιο κέντρο... Το συγκλονιστικό στοιχείο της ζωγραφικής είναι η δυνατότητά της να αποτυπώνει και να στερεοποιεί εικόνες που από τη φύση τους είναι ρευστές, για να τις ρευστοποιεί κατόπιν με το δικό της τρόπο. Οπως στην ποίηση η μια λέξη βοηθάει την άλλη και η μείξη τους οδηγεί σε μια ανακάλυψη, έτσι και η ζωγραφική λειτουργεί απρόβλεπτα, ξεπερνώντας πολλές φορές κάθε προσχέδιο».

Πρωτότυπες δημιουργίες

Ο Γ. Ρίτσος άφησε πίσω του αξιόλογα δείγματα ζωγραφικής τέχνης, που αποκαλύπτουν έναν πολύπλευρο και πολυπρόσωπο κόσμο. Χρησιμοποιώντας ποικίλες τεχνικές (υδατογραφία, μονοτυπία, σχέδιο με μολύβι ή μελάνι, χαλκογραφία) και ευτελή υλικά, μετέτρεψε συναισθήματα και μνήμες σε πρωτότυπες εικαστικές δημιουργίες. Ο ποιητής ασχολήθηκε με τη ζωγραφική από την παιδική ακόμα ηλικία. Συχνά ζωγράφιζε πάνω σε πιάτα, είτε, αργότερα, σε τσιγαρόκουτα, ή στις μικρές σελίδες του μπλοκ που είχε πάντα μαζί του. Εκεί αποτύπωνε με ένα γρήγορο σχέδιό του στιγμιότυπα της καθημερινότητας.

Η ζωγραφική πάνω στις πέτρες ενδιέφερε τον Γιάννη Ρίτσο για τους διαφορετικούς χρωματικούς σχεδιασμούς και τα φυσικά τους σχέδια. «Πέτρες μονόχρωμες ή πολύχρωμες, ζωγραφικές ή γλυπτικές - άπειρη προθυμία για συνομιλία, άπειρες δυνατότητες, καθεμιά απ' αυτές και καθένας με τη φωνή του κι όλοι κι όλα συναντημένα στην ίδια ανάγκη να ειπωθούν και κατά κάποιο τρόπο να μείνουν». Ομως, τα πιο δυνατά βιώματα αποτυπώθηκαν στις ρίζες που ξέβραζε η θάλασσα: άγριες και ροζιασμένες, τις οποίες μετέτρεψε σε μαρτυρικές φυσιογνωμίες, γέρικα πρόσωπα και ανθρωπόμορφα τέρατα. «Η ρίζα έχει κάτι απ' τα απώτερα μυστικά της ανθρώπινης ύπαρξης, κάτι απ' τις "ρίζες της ζωής" - κάτι πρωτόγονο ή μάλλον αρχέγονο, καταγωγικό - μια συστολή, μια αγωνία, μιαν αισθησιακή αδηφαγία - το ακαταμάχητο, το τυφλό και πολυόμματο ένστικτο της αυτοσυντήρησης και της διαιώνισης, αμεταμφίεστο, απροσποίητο, ολόγυμνο, κτηνώδες, αισχρό, θεϊκό».

Λεπτομέρεια έργου σε ρίζα, που αναπαριστά τον Εσταυρωμένο
Λεπτομέρεια έργου σε ρίζα, που αναπαριστά τον Εσταυρωμένο
«Εκανα μια, θα λέγαμε, ζωγραφική γλυπτική», σημείωνε χαρακτηριστικά. «Ξαφνικά μου έρχονταν μορφές ελληνικές οι οποίες σχετίζονταν με την αρχαία Ελλάδα, με τις αρχαιοελληνικές μορφές. Κάποτε ακολουθούσα τη γραφή της Κνωσού, κάποτε την κλασική... Μόνο ανθρώπινες μορφές κι ανθρώπινα σώματα, ποτέ τοπία. Σώματα ως επί το πλείστον γυμνά, ανθρώπινες μορφές και το πολύ πολύ άλογα».

Οπως ανέφερε ο Γ. Τσαρούχης: «Το θέμα του είναι ένα σ' ό,τι σχεδίασε και ζωγράφισε: η ανθρώπινη μορφή, που παλεύει με την αγριότητα του κόσμου για να αγριέψει και η ίδια στο τέλος και να γίνει τερατώδης και αλύπητη. Μα μέσα απ' την αγριάδα και τη σκληρότητα, σαν σπίθα μέσα στη στάχτη, υπάρχει ατόφια αγάπη και, σαν περαστική αστραπή, ο έρωτας... Ο έρως που δημιουργεί τον κόσμο».

Παράλληλη διαδρομή

Η εικαστική διαδρομή του Γ. Ρίτσου ακολούθησε τη ζωή του. Είναι συνυφασμένη με τα δύσκολα χρόνια, όταν ο ποιητής ήταν εξόριστος στα στρατόπεδα ή σε κατ' οίκον περιορισμό.

Για τη συνάντησή του με τον Γ. Ρίτσο στο Τμήμα Μεταγωγών Πειραιά, ο ζωγράφος - χαράκτης και συνεξόριστος του ποιητή, Γιάννης Στεφανίδης, γράφει: «Εδώ, το καμιόνι μάς ξεφόρτωσε. Ενα παλιό χτίριο διακοσμημένο με σωλήνες αποχέτευσης, όλο δύσοσμες διαρροές. Σπρωχτήκαμε σ' ένα χώρο που ήτανε κιόλας πήχτρα από κόσμο. Οι πιο πολλοί όρθιοι, άλλοι καθιστοί κατάχαμα, μερικοί ξαπλωτοί με μαζεμένα αναγκαστικά τα πόδια. Μισοσκόταδο, μπόχα ανθρωπίλας, έλλειψη οξυγόνου. Στη γωνιά ένα πιθάρι μικρό με ξύλινο καπάκι: η "βούτα", για τις "ανάγκες" μας. Δηλαδή μεσαιωνική φυλακή. Κάποιος λέει ανέκδοτα, τριγυρισμένος από κρατούμενους. Πλησιάζουμε. Είναι κατάδικος σε θάνατο, μαθαίνουμε. Λεβέντης, μελαχροινός, με ξέστηθο πουκάμισο και σταυρουδάκι στο μαλλιαρό στήθος. Ο Ρίτσος ανοίγει στα γρήγορα τη βαλίτσα του, βγάζει ένα μπλοκ κι αρχίζει να τον σκιτσάρει. Εμένα ούτε που μου πέρασε απ' το μυαλό ότι μέσα σε τούτο το άντρο της κόλασης μπορούσε να γίνει ζωγραφική. Καθίσαμε σε μια γωνιά. Κοιτάζω το σκίτσο. Μπορεί να μην έχει "σωστό" σχέδιο, όμως δίνει δυνατά, σχεδόν εξπρεσιονιστικά, τη μορφή.

Ακουαρέλα
Ακουαρέλα
-- Πώς μπόρεσες με αυτές τις συνθήκες, του λέω.

-- Αυτός ο άνθρωπος με συντάραξε με την απάθειά του. Επρεπε να το κάνω τώρα, αμέσως, αλλιώς θα το έχανα.

Αρχίζω να γνωρίζω τον Ρίτσο...».

Μερικές από τις ενότητες που ακολουθούν είναι τα ζωγραφικά έργα, στα οποία αποτυπώνονται πρόσωπα και λιγοστά τοπία που συνάντησε ο Γ. Ρίτσος ταξιδεύοντας. Ακόμη, υπάρχουν έργα που φιλοτέχνησε ο ποιητής στη Σάμο, αλλά και όσα δημιούργησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του, στην Αθήνα το χειμώνα και στο Καρλόβασι το καλοκαίρι.

Πέτρες και ρίζες

Τα περισσότερα δείγματα της εικαστικής του δραστηριότητας ήταν δημιουργήματα της εξορίας. Στους μαρτυρικούς τόπους εξορίας έψαχνε κάθε φορά για πέτρες, όταν του επέτρεπαν να βγει από τον περίβολο του στρατοπέδου. Σκιάζοντας μόνο κάποιες φυσικές κοιλότητες, αναδείκνυε τις μορφές που αυτές έκρυβαν. Σ' αυτές τις δημιουργίες, ο Γ. Ρίτσος διοχέτευσε την απελπισία του, αλλά και τις άσβεστες ελπίδες του. Ζωγράφισε την ασχήμια, τον πόνο, την αγάπη του για τη ζωή και την ομορφιά. Αποτύπωσε τη μοναξιά, αλλά και τη βαθιά του πίστη στον άνθρωπο.

Οπως έγραφε η Μαρίνα Λαμπράκη - Πλάκα: «Ο Ρίτσος αναζητεί και ανακαλεί πάνω στις πέτρες του τον χαμένο παράδεισο: έναν κόσμο αιώνιας και αμάραντης νιότης, ερατεινά κορίτσια και αθλητικά αγόρια με ελληνικές κατατομές, εμπνευσμένες από την αρχαία αγγειογραφία. Το τραγικό του βίωμα ο ποιητής το αποτύπωσε σχεδόν αποκλειστικά και με μεγάλη εκφραστική ένταση στις ρίζες από καλάμια. Οι ίδιες οι ρίζες, βασανιστικές, ροζιασμένες, του υπαγόρευαν τις μορφές που ανέσυρε με ελάχιστες γραμμές μέσα από τα πάθη του ξύλου. Γιατί οι ρίζες έχουν πάνω τους τα ίχνη του χρόνου, της φθοράς, του γήρατος. Ετσι βγήκαν αυτές οι μαρτυρικές φυσιογνωμίες, που ανταποκρίνονται στα πάθη του ποιητή, στα πάθη του λαού μας».

Σχέδιο σε τσιγαρόκουτο
Σχέδιο σε τσιγαρόκουτο
«Περισσότερη όμως σημασία από την προφανή ζωγραφική ευχέρεια του ποιητή», σημείωνε ο Αγγελος Δεληβορριάς, «δεν έχει η πρόδηλη πνευματική και σωματική αξία του ανθρώπου, η διυλισμένη μέσα από μια ευδιάκριτα νοσταλγική διάθεση, αλλά η επιλογή των υλικών πάνω στα οποία εναποθέτει τα οράματά του: Οι πέτρες, τα βότσαλα και οι γλειμμένες από το κύμα επιφάνειες, οι ρίζες που ξεβράζει η θάλασσα στις παραλίες, με τις αλλόκοτες φόρμες να προσκαλούν την ερμηνευτική διάθεση, τα χαρτιά και τα μολύβια, τα πινέλα και τα χρώματα, ό,τι εξασφαλίζει στις επιλογές των εγγραφών της μνήμης την ανάκληση των αναμνήσεων. Οι πέτρες, τα βότσαλα και τα κύματα, οι θάλασσες, οι ρίζες και τα χαρτιά, λέξεις πυροδοτημένες με τη φλόγα ενός ξεχωριστού φορτισμού, σημαδεμένες με τα στίγματα μιας βασανισμένης ελληνικότητας σε ποιήματα, που έθρεψαν τις προσδοκίες μας και λάξευσαν τον ψυχισμό μας».


Η. ΜΟΡΤΟΓΛΟΥ


Κορυφή σελίδας

Διαβάστε στο «Ρ»

Ο καιρός
Weather data from openweathermap.org